Romanın Karakterleri
Ana karakterler ve hikâyenin yönünü değiştiren yan karakterler ayrı sekmelerde listelenir.
Ana
Sabri
Duvar ustası; hükümlü; Emine’nin babası
Ana
Cemal
Cezaevi kâtibi; kayıt ve tanıklık hattı
Ana
Naciye
Terzi; İhsan’ın ablası; sivil tanık
Yan
Hamdi Arıkan
Hükümlü; Sabri’nin koğuş ve kurtarma arkadaşı
Yan
Rıza
Gardiyan; avlu ve yoklama düzeni
Yan
Yusuf
Kurtarılan çocuk; yıllar sonra kayıtların okuru
Yan
Emine
Sabri’nin kızı; mektupların muhatabı
Yan
Neriman
Yusuf’un annesi; aile belleği
Yan
İhsan
Naciye’nin kardeşi; odun ve komşuluk hattı
Yan
Şerife
Kurtarılan yaşlı kadın
Yan
Şükriye
Terzi çırağı
Yan
Fehmi
Hamdi’yle dar geçide giden yardımcı
Yan
Bekir
Annesinin evini arayan; Salih’in yol arkadaşı
Yan
Salih
Bekir’le çıkan; kayıt eşleştirmesinde adı geçen kişi
Yan
İsmail
Bahçeye taşınan yaralı
Yan
Osman (koğuş)
Cezaevi iş kaydına itiraz eden hükümlü
Yan
Hüseyin
Koğuş sakini; odun işi kaydındaki hükümlü
Yan
Hasan
Avluda bulunan; Osman’ı soran kişi
Yan
Mediha
Şakir’in eşi; kayıp yakını
Yan
Şakir
Mediha’nın aradığı eşi
Yan
Ömer
Nuri’yi arayan genç
Yan
Nuri
Ömer’in aradığı kardeşi
Yan
Feride
Neriman’ı arayan anne
Yan
Hatice
Neriman’ı doğrudan gören tanık
Yan
Zeliha
Kireççi avlusuna ilişkin duyumu aktaran kadın
Yan
Rüstem
İhsan haberini aktaran komşu
Yan
Osman (ambar)
Arabaları boşaltan; haber zincirindeki çalışan
Yan
Hakkı
Araba ve kayıt numarası tanığı
Yan
Şevket
Körük tamircisi; doğrudan teşhis tanığı
Yan
Mehmet Usta (kimliği belirsiz)
Ağıla götürüldüğü söylenen kişiİçindekiler
Bu romanın çıkış noktası, o emekte hükümlülerin de yer almış olmasıdır. Afet bölgesinde kurtarma çalışmalarına katılan bazı mahkûmların hizmetleri daha sonra resmî kayıtlara ve kanunlara yansıdı. 19 Nisan 1940’ta kabul edilip 26 Nisan’da yayımlanan 3804 sayılı Kanun, ekli listede adları bulunan 241 mahkûmun mahkûmiyet sürelerinin beşte dördünü ve kanunda belirtilen bazı para cezalarını affetti. Düzenleme, kurtarmaya katılan herkesi kendiliğinden kapsayan genel bir af değildi. Bir insanın yaptığı iş, o işin nasıl kayda geçtiği ve hakkında verilen karar aynı şeyler değildi.
Akşam Sayımı bu ayrımın insanlar üzerindeki ağırlığını kurmaca bir hikâyeyle izliyor. Sabri, kızını aramaya gidebileceği bir anda başkasının yardım çağrısını duyar. Cezaevi kâtibi Cemal, dönmeyen birinin adının karşısına ne yazacağını düşünür. Kardeşini arayan terzi Naciye ise bir adresin kimden duyulduğunu, bir eşyayı kimin gördüğünü unutmamak için not tutar. Onların dünyasında bir çocuğun ayağına sarılan bez, karışabilecek iki kaydı ayırabilir; bir satırın aceleyle kapatılmaması, bir insanın kendi hikâyesini anlatabilmesine zaman bırakabilir.
Sabri, Hamdi, Cemal, Naciye, Yusuf, Emine, İhsan ve çevrelerindeki kişiler kurmacadır. Konuşmaları, kişisel geçmişleri, kurtarma sahneleri ve aile ilişkileri tarihî tanıklık olarak sunulmuyor. Romanın kişileri, kanunun ekindeki belirli kişilerle özdeşleştirilmemelidir. Sabri ile Hamdi’nin ceza süreleri ve olağan tahliyeleri de kurmaca hayatlarının parçalarıdır. İnönü’nün 31 Aralık 1939’da Erzincan’a gelişi tarihî bir olay olarak zaman çizelgesinde yer alır; kurmaca kişilere onunla yaşanmış özel karşılaşmalar ya da belgelenmemiş sözler atfedilmez.
Gerçek felaketin içindeki her hayatı bir romanın tamamlaması mümkün değil. Bazı kayıpların son durumu bilinmez; bazı haberler gecikir; aynı günü yaşayan insanlar başka ayrıntılar hatırlar. Buradaki belirsizlikler, her şeyi bilen bir anlatıcıyla kapatılmak yerine karakterlerin duyduğu, gördüğü ve henüz öğrenemediği yerlerde bırakıldı.
Bu kitap, insanın en zor zamanda tek bir kimliğe sığıp sığmadığını soruyor. Hükümlü, görevli, terzi, baba ya da çocuk olmak; yardım isteyen bir ses duyulduğunda hangi kararı vereceğimizi tek başına söylemez. Geride kalan defterler kadar, bir başkasının yanında durmayı seçen insanların emeğini de hatırlamak için yazıldı.
Kitaptaki görseller roman için üretilmiş temsili tarihî canlandırmalardır; arşiv fotoğrafı veya belirli bir gerçek kişinin portresi değildir.
Demir Parmaklıkların Ardındaki Şehir
26 Aralık akşamı Sabri, kızının mektubundaki ayak çizimine bakarken ona ne söz verebileceğini tartar. Cemal sayım defterindeki bir çizgiyi çekmeden önce cevabı gerçekten duymayı bekler. Şehrin başka bir evinde Naciye, kardeşi İhsan’ın dönüşü için bir eldiveni pencereye bırakır. Mektup, defter, yarım yaka ve paylaşılan çorap; ertesi güne ertelenen küçük ihtiyaçları birbirine bağlar. Henüz kimse, sıradan bir akşamın ayrıntılarının biraz sonra insanları tanımaya yarayan izlere dönüşeceğini bilmez.
27 Aralık’ın İlk Çatlağı
Deprem, koğuşun ve evlerin alışılmış yönlerini bir anda değiştirir. Sabri ile Hamdi karanlıkta birbirlerini seslerinden bularak çıkış arar. Cemal avluya ulaştığında yardıma muhtaç insanla görevlinin aynı kişide buluştuğunu görür. Naciye, devrilen dikiş masasından yönünü çıkarıp kardeşini aramak için sokağa yönelir. Islanan sayım defterinin yaprakları ayrılmayınca Cemal kayıt tutmaya insanları dinleyerek yeniden başlamak zorunda kalır.
Açık Bahçe
Yıkılan cezaevi duvarı Sabri’ye mahallesinin yolunu açar; fakat avludaki yaralıya yardım etmeden ayrılmaz. Cemal bir zarfı ilk kayıt kâğıdına dönüştürürken aynı kişi için gelen çelişkili haberleri ayırır. Dar koridordan yükselen bir ses, Sabri’nin dışarı çıkma kararını yeniden erteler. Kalabalığın kimin nereye gittiğini belirsizleştirmesi üzerine Rıza ikili çıkış düzeni önerir. Birlikte yürüyen insanların adları artık gideceklerini söyledikleri yerle birlikte tutulacaktır.
İlk Ses
İhsan’ı arayan Naciye, yanlış bir iz sandığı mavi kumaştan Yusuf’un evini tanır. Enkazın altından gelen iki vuruş üzerine yardım ister. Sabri ile Hamdi çocuğa ulaşmaya çalışırken acele etmekle dikkatli beklemek arasında seçim yapar. Yusuf çıkarılınca Hamdi paltosunu verir; astardan ayrılan parçalar çocuğun ayaklarını örter. Şafakta Cemal, soyadı bilinmeyen Yusuf için giyimi ve götürüldüğü yerle aranabilecek bir kayıt oluşturur.
Kendi Kapısının Önü
Sabri, kendi eliyle taktığı pirinç halkadan evlerinin kapısını tanır. Kızı Emine’den haber almak isterken karşı avluda taşınmayı bekleyen bir yaralıyla karşılaşır. Komşuların gördükleri, kızının nerede olduğunu söylemeye yetmez. Naciye eve dönüp pencere önündeki eldiveni bulur ve İhsan’a benzeyen birini görmüş olabilecek kadının peşine düşer. Sabri’nin bir erle paylaştığı sıcak su, ailesine haber arayışını başkalarının yardımıyla sürdürme ihtimalini açar.
İki Defter
Cemal’in dönüş için koyduğu bir artı, Bekir’le Salih’in ikisinin de döndüğü sanısına yol açar. Hata düzeltilirken son görülen yerin bugünkü yer olmadığını herkes yeniden öğrenir. Naciye okul avlusunda iki Yusuf kaydı arasından palto ve astar bezleri sayesinde çocuğu bulur. Neriman hakkında farklı kaynaklardan gelen iki adresi tek bir kesin habere çevirmeden kaydettirir. Kurtarmaya katılanların listesi istendiğinde avludan çıkmış olmakla bir işi görmüş olmanın da ayrı ayrı belgelenmesi gerekir.
Ayazın İçinde
Hamdi ile Sabri bir parça ekmeği ve yola çıkmanın yükünü paylaşır. Fırının arkasındaki Şerife, kendisini taşıyan adamın adını sorduğunda Sabri yalnız bir hükümlü olarak tanınma korkusuyla yüzleşir. Naciye, bir katır ipinin düğümünde İhsan’dan iz arar; benzerliğin tek başına haber olmadığını bilerek sorularını sürdürür. Okul avlusundaki artçı sarsıntı, Yusuf’la konuşurken kendi korkusunu da görünür kılar. Kimse bir sonraki sarsıntının vaktini bilmez; yan yana kalabilmek yine de mümkündür.
Eksik Çıkan
Çevreden gelen haberler avluda kesin bir liste beklentisi yaratır. Cemal, yazılı haberi yolcunun aktardığından; Hamdi de başka cezaevleri hakkındaki söylentiyi kendi bildiğinden ayırır. Af sözü duyulunca Sabri kızına yazacağı mektuba henüz verilmemiş bir kararı koymaz. Bir sedyenin boş kalan köşesini tutup yukarı yola çıkar. Akşam sayımında adı cevapsız kaldığında Hamdi ancak en son gördüğü yeri anlatabilir. Cemal sonuç hükmü vermek yerine haber beklemeyi kayda geçirir.
Bekleme Salonu
Naciye, yardım yerine farklı biçimlerde getirilen üç kişiyi birbirinden ayırmaya çalışır. Sabri ise bir sandalyede gözünü açtığında sedyeyi bıraktıktan sonraki zamanı hatırlamadığını fark eder; cezaevine yazılı haber gönderilmesini ister. 31 Aralık’ta İnönü’nün şehirde olduğu haberi avluya ulaşırken Cemal arananların kaydının başında kalmayı seçer. Sabri’den gelen pusula, onun yardım yerine getirildiği vakitle haberin cezaevine ulaştığı vaktin ayrı yazılmasını sağlar.
Aynı Bekleyiş
Naciye istasyonda İhsan’ın adını ararken yolcu ve yaralı listelerinin aynı soruya cevap vermediğini görür. Hamdi bir askerle battaniye taşırken karşısındaki insanın da ailesinden uzak olduğunu öğrenir. Cemal, Sabri’yi farklı anlarda gören iki kişiyi ayrı dinler; uyuşmayan saatleri tek rakama indirgemez. Bileği sarılı Sabri cezaevine döndüğünde kendi yokluğunun nasıl kaydedildiğini görmek ister. Karşısında kapatılmış bir hüküm yerine kendisinden haber bekleyen satırı bulur.
Ankara’ya Giden Kâğıt
Kurtarma çalışmalarının insan ayrıntıları resmî cetvelin dar hanelerine taşınır. Cemal, sabit sütunlara sığmayan tanıklıklar için ek sayfalar hazırlar. Ankara’da bir evrak kâtibi, okunmayan bir soyadı harfinin iki ayrı dosyayı karıştırabileceğini görüp tahmin yürütmekten kaçınır. Naciye, İhsan için söylenen ölüm haberini kimin gördüğünü sormadan kabul etmez. Gönderilecek zarf hazırlanırken belirsizliğin nasıl giderildiği kadar, bir süre neden beklendiğinin de kayıtta kalması gerekir.
Kışı Geçirmek
Şubatla birlikte İhsan’ın son görüldüğü yere ilişkin doğrudan tanık ve defin kaydı karşılaştırılabilir hâle gelir. Naciye iki eldiveni bir araya getirirken kendi görgüsüyle başkasından öğrendiğini ayrı belgelere koyar; Yusuf’un kurtarılışına ilişkin tanıklığını ayrıca imzalar. Emine’nin geçici adresinden gelen mektup Sabri’nin cevabını mümkün kılar. Yeni ayak çizimi eski ayakkabılardan uzun çıktığında Sabri, kızının büyümesini bir ölçü farkından okur. Karşılaşmanın işi, artık onun yanında yeniden ölçü aldırmaktır.
3804 Sayılı Kanun
Nisan sonunda ulaşan kanun ve ek liste, avluda aylar önce dolaşan af sözünü somut bir kapsama bağlar. Cemal kimlik doğrulamasını, özel af listesini ve olağan ceza müddeti hesabını birbirine karıştırmadan açıklar. Sabri ile Hamdi aynı enkazda çalışmış olsalar da önlerindeki tarihler ayrıdır. Sabri’nin 5 Mayıs’taki çıkışı kendi müddetinin tamamlanmasına dayanır. Kapıdan ayrılırken Hamdi’ye mektup ve iş haberi ulaştırma sözü, dışarıdaki ilk sorumluluklarından birine dönüşür.
Gidenler ve Kalanlar
Neriman’ın ölçü almadan diktiği gömlek, Naciye ve Yusuf’un eliyle Sabri’ye ulaşır. Yusuf’un nerede yatacağına ilişkin sorusu, Sabri’yi kendi geleceğini henüz tamamlayamadığı bir ev gibi düşünmeye iter. Eski evin yerinde hangi taşın nereye ait olduğu birlikte araştırılır; hemen yapılacak bir ev sözü verilmez. Cemal, asıl belgelerle izin verilen suretlerin izini düzenler. Sabri, kızı Emine’yi görmeye giderken ilk söyleyeceği cümleden çok onun cevabını duyabileceği bir yakınlığı arar.
Baharın İşleri
Emine’yle karşılaşma, baba ile kızın yıllarını tek konuşmada kapatmaz. Yan yana yürümek ve ayakkabıcıda yeniden ölçü almak, ikisine de kendi sözünü söyleyecek yer açar. Naciye geçici dükkânında dikiş masasını kurarken Sabri kısa kalan ayağa bir tahta uydurur. Hamdi 12 Haziran’da kendi ceza müddetini tamamlayıp çıkar; önce babasına uğrar, ardından Sabri’nin iş adresine gelir. Yeni eşiğin taşını yerleştirirken arkadaşlık, paylaşılmış geçmişten gündelik emeğe taşınır.
Son Sayım
Yıllar sonra Yusuf, annesinin sakladığı bir pusulayla Cemal’in arşivine gelir. Çocukluğuna ilişkin aile anlatısının yanına onu kurtaran insanların adlarını ve belgelerini koymak ister. Sabri’nin bir akşam cevapsız kalan satırını, daha sonra ulaşan haberle birlikte okur. Naciye’nin imzalı tanıklığıyla kişisel defterinden çıkarılmış suretleri karşılaştırırken her bilginin aynı elden gelmediğini görür. Eve götüreceği kâğıtlar, o günlerin emeğini tek bir kahramana değil birbirine yol gösteren insanlara bağlar.
27 Aralık 1939. Erzincan karın, karanlığın ve yıkıntının içindedir. İnsanlar birbirlerini bulmaya çalışırken bir hükümlü kendi mahallesine ulaşmak ister; bir terzi kardeşinden kalan izleri arar; bir kâtip dönenlerle henüz haber alınamayanların adlarını ayrı tutmaya uğraşır.
Bir palto çocuğu soğuktan korur. Islanan bir defter yeniden açılmayı bekler. Akşam olduğunda bir ad okunur ve cevap gelmez.
O boşluğa ne yazılacaktır?
Akşam Sayımı, gerçek bir felaketin tarihî zemininde; yardım etmekle gitmek, umut etmekle söz vermek, birini tanımakla onun hakkında hüküm vermek arasındaki ince aralığı anlatıyor. Kayıpların, bekleyişin ve yeniden kurulan hayatların içinden, insanı yaptığı seçimlerle hatırlamaya çağıran bir roman.