27 Aralık’ın İlk Çatlağı Görseli
27 Aralık’ın İlk Çatlağı

Islanan sayfa

4. Sahne 24 dk okuma 9 okunma
Cemal’in ıslak defterin yaprağını yırtmadan durması
Cemal’in ıslak defterin yaprağını yırtmadan durması
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

Yardım isteyen adam bir daha seslenince Cemal, onun avluya açılan kapıdan konuştuğunu anladı. Kapının önünde iki gölge belirdi. İçlerinden biri eğilip ötekinin ayağına baktı. Öteki, sakat ayağını yere değdirmemek için arkadaşının omzuna öyle bir yüklenmişti ki ikisi de başlarını kaldıramıyordu. Cemal, yardım isteyenin hangisi olduğunu çıkaramadı. Sesi duyan herkes bir an için durmuş, sonra kendi çevresindeki insanlara dönmüştü.

“Şurayı biraz açın. Oturacak yer lazım,” dedi kapıdaki adamlardan biri.

Rıza’yla birlikte yana çekildiler. Cemal, birisinin elini kolundan çektiğini sandı; sonra Rıza’nın elinin hâlâ dirseğinin üstünde olduğunu fark etti. O iki adam geçince aralarındaki boşluk kapandı. Avluda hareket edecek yer azdı. Duvar dibinde insanlar oturuyor, ayakta kalanlar başkalarının omzuna yaslanıyordu. Sesler birbirinin üstüne biniyor, bir adın ardından kimin cevap verdiği belli olmuyordu.

Rıza parmaklarını açıp kapadı. Sonra kimseye seslenmeden duvar dibindeki adamları saymaya başladı. Bir, iki, üç; saydığı sırada aralarından biri eğilince başların sırası bozuldu. Rıza elini indirdi. Cemal onun saymayı bırakmasına şaşırdı. Akşamları isimleri sayarken birinin başını eğmesi, defterdeki çizgiyi değiştirmezdi. Şimdi kişi sayısı da, isim de, cevap da aynı anda yer değiştirebilirdi.

“Defter sende mi?” diye sordu Rıza.

Cemal hırkasının iki yakasını bir araya getirdi. Rıza’nın gözleri bir an ellerine gitti. Defteri taşırken onu sol kolunun altında tutardı. Akşam yerini boşaltıp sayımı bitirdikten sonra masanın pencereye yakın ucuna bırakmış, kapaktan taşan küçük kâğıdı da elinin ayasıyla içeri itmişti. Osman’ın sabah odunluğa hangi adla çağrılacağına ilişkin nottu. Defteri önüne çekse, o kâğıt sol başparmağının hizasına gelirdi. Cemal sayfanın son satırını ve kapağın masanın kenarına ne kadar yakın durduğunu hatırladı.

“Masadaydı,” dedi.

“Düşmüş olabilir.”

“Düştüğünü duymadım.”

“Başka şeyleri duydun.”

Rıza’nın cevabı sert çıkmadı. Cemal, onun haklı olduğunu biliyordu. Odanın içinde defterin düştüğünü sanmış, ardından şişenin yuvarlandığını ve birinin inlediğini duymuştu. Sesler birbirine karışınca hangisini duyup hangisini işitemediğini kesin söyleyemezdi. Ama defterin nerede olduğunu bilmek, onu geri almaya yetebilirdi. Kâtip odasının avluya bakan duvarındaki pencereye yaklaştı. Üstünde kar birikmiş iki yana açılan bir yarık vardı. Parmaklıklardan biri çapraz duruyordu. Düz demirleri görünce ilkin başka bir pencereye baktığını düşündü. Sonra duvarın dibinde, odanın içinden her sabah gördüğü oluk taşını seçti. Masanın pencere tarafı, o taşın hemen arkasına gelirdi.

“Oraya girme,” dedi Rıza.

Cemal yalnızca başını salladı. Ayağının altındaki soğuk artık tek bir noktaya toplanmıştı. Avluda dolaşırsa taşların üstünde yürüyebileceğini, karda durursa ayağının uyuşacağını düşündü. İki çıplak ayağıyla da bir taşın üstüne basmaya çalışınca omuzları birbirine yaklaştı. Rıza’nın kolundan ayrılmak için elini kaldırdı.

“Bir dakika.”

“Defteri mi alacaksın?”

“Gerek.”

“Cemal, içerisi durmuyor.”

Cemal, “Masadaydı,” dedi yeniden. Aynı cümleyi söyleyince onu masanın başında bulacağına kendisini inandırmaya çalıştığını fark etti. Defter, bir eşya olarak orada olabilirdi. Osman’ın notu, sayım çizgileri ve isimler de onun içindeydi. Avluda kimlerin kaldığını saymak için o deftere dönmek istiyordu; ama kapıdaki yaralıya yer açmak da sayımın bir parçasıydı. Birinin adını deftere yazmakla, o kişinin şu an nerede olduğunu öğrenmek birbirinden farklı işlerdi.

Rıza, Cemal’in hırkasının yakasını düzeltti. “Gidip gelmeyeceksin.”

“Dönerim.”

“Dönemezsen?”

“Defter içeride kalır.”

“Sen de.”

Cemal, Rıza’nın yüzüne baktı. Kaşındaki küçük boşluğu seçebiliyor, gözlerinin altındaki tozu görebiliyordu. Rıza’nın söylediklerini görevli sesiyle kurmadığını anladı; ona ne yapması gerektiğini bildiren biri gibi değil, içeride kalırsa geri çıkamayabilecek bir adam gibi konuşuyordu.

“Masayı görebileceğim yere kadar giderim,” dedi Cemal. “Defteri alabilirsem dönerim.”

Rıza, bir süre cevap vermedi. Arka taraftan başka bir yardım sesi geldi. Rıza başını o yöne çevirdi, sonra yeniden Cemal’e baktı.

“Duvarı bırakma,” dedi. “Pencerenin yanından gir.”

Cemal, bunun izin mi, yoksa yalnızca son bir uyarı mı olduğunu çözmeye çalışmadı. Rıza’nın kolundan ayrılınca dengeyi bulmak için duvara elini koydu. Dışarıdaki taş, iç odadaki taşla aynı soğuklukta değildi. Avuç içindeki izleri hissetti. Bir adım attı, sonra ikinci adımı vermeden önce ayağını yokladı.

Duvarın dibinde bir kapı boşluğu vardı. Cemal, önce parmaklarıyla pervazı buldu, sonra ayağını eşiğe koydu. Hırkanın yırtık kolu, taşın kenarına takıldı. Kolunu kurtarırken omzu içeri döndü. Kâtip odasına bu taraftan girebileceğini düşündü. Pencere, masanın yanında bulunan açıklıktı; masayı değil, pencerenin dış duvarını bulursa içeri kadar uzanabilirdi. Cemal, Rıza’nın söylediği gibi duvarı bırakmadı.

Avluya bakan pencerede cam yoktu. Çerçeve eğilmiş, demirlerden biri dışarı doğru çıkmıştı. Cemal, kolunu boşluktan uzatmadan önce parmaklarını çerçevenin çevresinde gezdirdi. Keskin kenarı buldu. Parmaklarının üstü çizildi; eli ısındı mı, kan mı geldi, anlayamadı. Üstündeki hırkanın parçasını kenarın üzerine koydu ve elini oradan geçirdi. Dizini duvarın altına dayayıp ağırlığını içeri verdi. Gövdesi pencere açıklığından geçerken ayağı dışarıda kaldı. Sonra bir taşın üstüne basıp içeri girdi.

Oda, avludakinden daha karanlıktı. Hava ağır, tozlu ve ıslaktı. Cemal yere yakın durarak nefes aldı. Yüzüne bir kireç kokusu geldi; akşamdan kalan mürekkep kokusu artık duyulmuyordu. Masanın yerini bildiğini sanıyordu. Pencerenin hemen yanında, duvara paralel durmalıydı. Elini uzattı; parmakları yuvarlak bir şişenin ağzına değdi. Mürekkep şişesi mi, su şişesi mi, ayıramadı. Şişeyi kaldırmadı. Onu oynatırsa yerdeki kırıntılardan hangisinin ne olduğunu daha da karıştırabilirdi.

Cemal, masanın köşesini aradı. Tahtaya değil, taşın pürüzlü yüzeyine dokundu. Masanın o bölümde olmadığını anladı. Avuç içini zemine indirdi; döküntülerin arasında kare biçimli bir boşluk aradı. Masa devrilirken ayakları başka yöne kaymış olabilirdi. Defter, masanın üzerinde kaldıysa onunla birlikte düşmüş; ya da masanın altına sıkışmıştı. Cemal, dizlerini yere koyup parmaklarını taşların arasında dolaştırdı. Bir çiviye çarptı. Tırnağı takıldı. Elini geri çekti. Etrafında tahtadan küçük parçalar vardı.

Tahta parçalarının yönünü takip etti. Bir tanesi kolunun boyundan uzundu, ötekiler daha kısaydı. Aralarında bir köşe parçası, ince bir şerit ve masanın ayağına benzer kalın bir parça bulunuyordu. Cemal, parmaklarının altına gelen her şeyi masaya ait saymak istemedi. Odada başka mobilyalar da vardı; sandalyenin sırtı, küçük sehpa, duvara dayalı raf. Bir eşyanın adını bilmeden, onun hangi yöne düşmüş olduğunu da bilemezdi.

“Defter,” diye mırıldandı.

Ses, kapalı odada bir kez dolaşıp geri döndü. Cemal kendi sesinin nereden geldiğini işitebiliyordu; ama duvardan dönen yankı, masanın yerini göstermiyordu. Eliyle gövdesini yokladı. Hırkanın ön cebinde kalem yoktu; kalem düşmüş, cebinde de kâğıt bulunmamıştı. Defterin içindeki Osman notunu kaybetmiş olma ihtimali, onu bir an durdurdu. Kâğıt defter kapağından çıkıp yere düşmüş olabilirdi. O zaman defteri bulmak da tek başına yetmezdi.

Cemal, parmaklarını taşın üstünde gezdirdi. Bir şeyin kenarı, başparmağının altına geldi. Tahta mı, defter kapağı mı? Üst yüzeyi soğuk ve düzdü. Cemal parmağını köşesine götürdü. Köşe ezilmiş ve içeri kıvrılmıştı. Bu, defterin kapağı olabilirdi. Fakat üzerine bir tahta parçası bastırıyordu; kapak tahtanın altında kalmış, üstüne de ıslak kar ya da su sızmıştı.

Tahtayı kaldırmaya çalıştı. İlk denemede ağırlığı kalkmadı. Kollarını altına sokmak için yer açtı; parmakları tahtanın keskin kenarında acıdı. Tahtanın bir ucunu birkaç parmak yükseltebildi. Cemal, defterin kapağını çekmeye yeltendi, ama aradaki boşluk elinin geçeceği kadar değildi. Tahtayı bir yana yatırması gerekiyordu. O sırada zeminde bir parça daha yuvarlandı. Cemal elini çekti, başını korumak için omzunu yukarı kaldırdı. Odanın üstünden küçük bir şey daha düştü; tahta parçası, yere çarpıp defterin yanına yuvarlandı.

Cemal, hareketin durmasını bekledi. Beklerken parmaklarını tahtanın altından çıkarmadı. Üstünde tuttuğu ağırlık, geri kayacakmış gibi bir baskı yapıyordu. Tahtayı yeniden kaldırdı ve bu kez kenarını duvara doğru itti. Tahta, taşın üstünde ağır ağır süründü. Defterin ezilmiş köşesi biraz daha açığa çıktı. Cemal, kapağın kenarını buldu. Sol başparmağını dışarıda tutup sağ eliyle yakaladı.

Kapak tahtanın altından çekilince, defterin köşesi avucunda ezilmiş bir çıkıntı gibi kaldı. Cemal onu bileğinden destekleyerek yavaşça kendine aldı. Kapağın dışı nemliydi. Tahta parçasının altındaki kar, kireç ve toz kitabın kenarına yapışmıştı. Defterin cildi gevşemiş, yaprakların bir kısmı dışarı taşmıştı. Cemal, kapağı kapatmak istedi. Yüzey ıslak olduğu için eli kaydı; parmaklarıyla sıkıca tutunca başparmağı mürekkep izine değdi.

Arka kapağı yokladı. Osman’ın notunun durduğu yeri biliyordu. Kağıt, kapağın içine sıkıştırılmış olmalıydı. Parmakları defterin kenarından içeri geçti. Bir süre ince bir kâğıt bulamadı. Sonra cildin kıvrımı ile kapak arasında bir kat hissetti. Cemal, notu çıkarıp çıkaramayacağını düşünmeden önce defteri dışarı taşımayı seçti. Kağıt defterin içinde kalsa, en azından onunla birlikte avluda olacaktı. Kapağı açmadan hırkasının içine aldı; böylece daha fazla ıslanmasını önleyebilirdi.

Pencere açıklığına geri dönmek, içeri girmekten zordu. Cemal, defteri göğsüne bastırdı. Parmaklarıyla pervazın altını buldu, dizini taşın çıkıntısına koydu ve bedenini dışarı doğru çekti. Defterin bir köşesi çerçeveye takıldı. Cemal hemen durdu, kapağı geriye aldı ve kitabı yan çevirdi. Bir yaprak dışarı sıyrılacak gibi oldu. Elini defterin üstüne koyup kâğıdı yerine bastırdı. Parmakları yumuşamış sayfaların üzerinde kaydı; Cemal baskıyı azalttı ve yeniden geçti.

Avluya adım attığında rüzgâr yüzüne vurdu. Dışarıdaki soğuk, odadaki ağır havayı kesmişti. Rıza, duvar dibinde iki adamla konuşuyordu. Cemal onu çağırmadı. Defteri sakladığı eli göğsüne yakın tuttu, diğer eliyle kapak kenarını kapadı. Birkaç adım ötede yakılmış küçük bir ışık vardı. Işığın kaynağını göremedi; belki biri lambayı tutuyor, belki de yerdeki kor hâlâ yanıyordu. Aydınlık, taşların üstüne dar bir daire düşürüyordu.

“Buldu,” dedi arkasından biri.

Cemal cevap vermedi. Defteri ışığa doğru götürdü. Kapağın üstünde, akşamki çizgilerden biri görünüyordu. Bu, bir imza değil, kitabı masada tutmak için bastırılmış bir izdi. Cemal, defterin kenarını silmek istedi, ama eliyle sürtünürse mürekkep dağılabilirdi. Parmaklarını kumaşına sildi; sonra kapağı iki eliyle kavradı.

“Okuyabiliyor musun?” diye sordu Rıza.

Cemal, defterin sayfasını açmadan önce çevresine baktı. Rıza’nın eli yarı açık duruyor, parmakları hâlâ soğuğa karşı kapanıp açılıyordu. Cemal’in ayakları çıplaktı; taşların üstünde dururken tabanları uyuşmuştu. Defterin kapağına basan ıslaklık, gömleğinin önüne geçmişti. Bu ıslaklık ona, kitabın kâğıdına da su yürümüş olabileceğini düşündürdü.

“Bilmiyorum,” dedi Cemal.

“Bir bak.”

Cemal kapağı hemen açmadı. Defteri masada açarken sayfanın hangi yöne döndüğünü bilirdi. Işık çok az olduğunda, adları tek tek okumak için sayfayı eğmesi, gölgeyi elinden uzaklaştırması gerekirdi. Şimdi sayfanın kenarı taş ve tozla ezilmişti. Bir bölümü dışa doğru kalkıyor, başka bir bölümü kapağın içine yapışıyordu. Cemal, başparmağını yaprağın dış köşesine koydu. Mürekkep, deriyle kâğıt arasındaki nemi çekmiş gibiydi.

Cemal sayfanın yerini biliyordu. O akşamın çizgileri defterin sağ tarafındaydı. Açarken başparmağını kâğıtların dış kenarına koydu. Önce üstteki yaprağı kaldırdı. Sayfa ışığa tutulmuş ince bir bez gibi yer yer saydamlaşmıştı. Altına yapışan yaprak da onunla birlikte kalktı. Cemal başparmağının tırnağıyla iki sayfanın arasına girmeye çalıştı. Tırnağının altına kâğıdın bir parçası doldu. Parmağını geri çekince yaprakta bir isimden arta kalan üç harf gördü.

Cemal, yaprağın hangi satırından koptuğunu anlamak için parmağına baktı. Islak kâğıdın üstünde küçük, kavisli bir mürekkep izi vardı. Parmak izi mi, yazının bir parçası mı, ayırt edemedi. Sayfanın köşesini yeniden kaldırdı. Bu kez daha yavaş çekti; iki kat birbirinden ayrılır gibi oldu. Cemal, yaprakların arasına hava girdiğini hissetti. İki parmağıyla aralığı açarken kâğıdın yüzeyi ince ince gerildi.

Cemal’in ıslak defterin yaprağını yırtmadan durması

“Dur,” dedi Rıza.

Cemal, elini tuttu. “Bir satır açmam gerek.”

“Yırtılıyor.”

“Görüyorum.”

Rıza’nın uyarısı sert değildi, ama Cemal’in hareketini durdurmaya yetti. Sayfayı tuttuğu yerden bırakırsa yaprak yeniden yapışacak, daha sonra ayrılması belki imkânsız olacaktı. Çekmeye devam ederse yazının bir bölümü başparmağında kalabilirdi. Cemal, kenarı ışığa doğru çevirdi. Üstteki satırda isimler vardı. Birinin baş harfi seçiliyor, soyadının devamı başka bir yaprağa geçiyordu. Mürekkep, suyla dağılmış gibi değil, yumuşamış kâğıdın lifleriyle birlikte yer değiştirmişti. Cemal başparmağını geri çektiğinde kâğıdın yüzeyinde ince bir açıklık kaldı.

“Bunu okuyabiliyor musun?” diye sordu Rıza.

“Bir kısmını.”

“Hangisini?”

Cemal, satırın üstünde seçebildiği harfleri zihninde tamamlamaya çalıştı. İsimlerden biri, akşam okuduğu bir cevaba benziyordu. Ama sayfa karşısında duran adamın ağzından çıkmış olabileceği için, görme ile hatırlama birbirine karışıyordu. Cemal o adı yüksek sesle söylemedi. Defterdeki çizgi, sahibinin verdiği cevap değildi. Birinin söylediği ve kendisinin yazdığı şeydi. Şimdi yazıdaki eksik, o anın sesini de eksik bırakıyordu.

Cemal sayfayı yeniden ayırmayı denedi. Kâğıdı düz tutabilmek için defterin arka kapağını dizine dayadı. Bir elini sayfanın kenarına, ötekini alt yaprağın üzerine koydu. Parmaklarının basıncını iki tarafa paylaştırdı. Bu kez yapraklar bir miktar ayrıldı. Kıvrım boyunca açılan yerin ortasında mürekkep, iki sayfaya da bulaşmıştı. Bir çizginin başı üstte kalmış, sonu alttaki yaprağa geçmişti. Cemal’in akşam yazdığı bir soyadı ikiye bölünmüş, kalan harfler birbirine taşmıştı.

Cemal, harfleri seçebilmek için başını ışığa yaklaştırdı. Işık doğrudan sayfaya vurunca beyaz kâğıt parladı; harflerin koyu kısmı da karardı. Sayfayı biraz eğdiğinde yazı daha netleşir sandı. Defteri sağa çevirdi. Yaprakların arasında bir damla gezindi. Damla, sayfanın alt kenarından yukarı doğru yürüdü. Cemal, bunun içeriden mi geldiğini, yoksa eliyle mi taşıdığını bilemedi.

“Bırak,” dedi Rıza.

Cemal, kâğıda basan parmaklarını gevşetti. Sayfa aşağı doğru çöktü. Alt yaprakla yeniden birleşmeden önce, iki satırın bir bölümü açıkta kaldı. Cemal onları belleğine almak istedi. İlk iki isim seçiliyordu; üçüncünün başı silinmişti. Yanlarına çizdiği işaretler de dağılmış, birinin karşısında kalan çizgi mürekkep gölüne dönüşmüştü. Cemal, bu çizginin yoklamadaki cevap işareti olduğunu anladı; ama hangi adın yanında bulunduğunu belirleyemedi.

Defteri kapatmak istemedi. Kapağı kapatırsa, sayfanın yüzeyinde kalan her iz içeriye kapanacak, onu yeniden açtığında daha da zarar görebilirdi. Açık bırakırsa üstüne bir şey düşebilir, kâğıt soğuk ve nemli havayı içine çekmeye devam edebilirdi. Cemal’in elinde, onu koruyacak kuru bir örtü yoktu. Hırkası nemliydi. Rıza’nın kıyafeti de taş tozu ve su izleriyle kaplanmıştı. Defteri kimin elinde tutması gerektiğini düşünürken, sayfayı parmaklarıyla birbirinden ayırmayı bırakması gerektiğini fark etti.

Defter, kapakları arasında bir süre açık kaldı. Cemal bu süreyi uzatmadı.

Rıza, defteri daha fazla açmamasını söyledi. Cemal bunu zaten biliyordu. Başparmağını sayfanın kenarından çekti; kâğıt kendi ağırlığıyla aşağı indi. Kapakları birbirine bastırmadan yaklaştırdı ve kitabı göğsüne aldı. Bir an, onu yeniden açarsa satırların arasından en azından bir isim kurtarabileceğini düşündü. Sonra elinin değdiği yerde kâğıdın liflerinin yumuşadığını hatırladı.

Avlunun duvar dibinde iki tahta parçası üst üste duruyordu. Rıza, Cemal’in koluna girip onu oraya götürdü. Cemal, defteri tahtaya koyarken ezilmiş köşeyi aşağı getirmedi. Yanındaki bir adam örtüsünün kuruya yakın kenarını uzattı. Cemal, kumaşı kapağın üstüne yatırmadı; yalnızca kitabın yanına serip ucunu tahta parçasının altına sıkıştırdı. Rüzgâr yaprakları kaldırmasın, kumaş da ıslak sayfalara yapışmasın diye böyle bıraktı.

“Kapalı,” dedi Rıza.

Cemal, elini kapağın üstünde bir an tuttu. “Kapalı.”

“Kimse el sürmez.”

Cemal başını salladı. Kitabın yerini bilmek, onu korumakla aynı şey değildi; yine de şimdi yapabileceği buydu.

Cemal, defterin bulunduğu yere bakmak istedi. Rıza onun koluna dokununca durdu.

“Orada bıraktık,” dedi Cemal.

“Kimse el sürmüyor.”

“Sayfaları açık mı?”

“Kapalı.”

Cemal, Rıza’nın cevabını zihninde tuttu. Defter artık elinde değildi; yine de bulunduğu yeri bilmek ona bir dayanak veriyordu. Tahtanın üzerindeki örtü rüzgârla kalkar mıydı, kapak nemi çeker miydi, bilmiyordu. Her birkaç dakikada bir oraya dönüp kontrol etmesi hiçbir şeyi düzeltmeyecekti. Bu düşünceyi kabul etmek kolay olmadı. Eli hırkasının göğsünde, kitabı tuttuğu yerde kaldı.

Avluda konuşmalar sürüyordu. Karanlıkta yüzleri seçilmese de seslerin birbirine nasıl yaklaştığı duyuluyordu. Bir kişi bir kapı adı söylüyor, öteki o kapıyı tanımadığını belirtiyor, üçüncü biri söylenen kişinin başka yerde olduğunu ileri sürüyordu. Herkes birinin yerini bulmaya çalışıyor, kimsenin elinde o yeri gösterecek sağlam bir işaret bulunmuyordu. Cemal, az önceki odada sayfaya eğilirken sesleri dışarıdan gelen bir uğultu gibi duymuştu. Şimdi uğultunun içinden tek tek cümleler ayrılmaya başladı.

“Bir isim arıyorum,” dedi bir kadın yakından.

Cemal başını ona çevirdi. Rıza da durdu. Kadın oturuyordu; yanındaki adamın kolunu iki eliyle kavramış, parmaklarını bırakmıyordu. Adamın saçlarına toz yapışmıştı. Kadın konuşurken önce kendi nefesini toplamak zorunda kaldı.

“Kocam Şakir’i gördünüz mü?”

Cemal, gördüğü ya da işittiği her şeye cevap verecek durumda olmadığını biliyordu. Odanın içinde ne kadar süre kaldığını ölçememişti. Avluya çıktığından beri kimi görmediğini de söyleyemezdi. Bir adın defterde bulunması, sahibinin şu anda bu avluda olduğu anlamına gelmiyordu.

“Ben görmedim,” dedi.

Kadın yanındaki adama döndü. “Sen gördün mü?”

“Buraya geldiğini söylediler.”

“Kim söyledi?”

Adam sustu. Cemal, araya girmek için acele etmedi. Adamın susuşu, onun yalan söylediğini göstermiyordu; belki adın sahibini bilen kişiyi bulmaya çalışıyordu. Kadının eli kolundan ayrılınca adamın omzu biraz düştü.

“Bir adam,” dedi sonunda. “Avluya yöneldiğini söyledi. Ama onu gördüğünü söylemedi.”

“Sen gördün mü?”

“Hayır.”

Kadın başını öne eğdi. Cemal, Şakir’in buraya geldiğini söylemek üzere ağzını açtı, sonra sustu. Bu haberi veren adam, onun geldiğini görmemişti. Duyduğu sözün kaynağı da belli değildi. Cemal kadına bir umut vermek isterdi; ama bilmediği bir şeyi doğruymuş gibi söylemek, onu avlunun içinde yanlış yöne gönderebilirdi.

“Senin adın nedir?” diye sordu Cemal kadına.

“Mediha.”

“Peki, Mediha. Şakir’i en son sen nerede gördün?”

“Evimizin kapısında. Benden önce çıkmıştı. Sokağa indi; sonra onu görmedim.”

“Avluya geldiğini gördün mü?”

“Hayır. Biri buraya gelenlerin arasında olduğunu söyledi.”

Cemal bu kez ilk cümle ile ikincisini ayırdı. Mediha, kocasını evlerinin önünde görmüş; avluya geldiğini bir başkasından duymuştu. Bu iki bilgi aynı kayda yan yana yazılsa bile, kaynakları farklı kalmalıydı. Defterde bunu belirtmek için kenara küçük bir çizgi koyar, sonra kaynağı bir kelimeyle eklerdi. Şimdi kâğıt yoktu. Cemal, Mediha’nın adını ve söylediği iki yeri aklında tutmaya çalıştı.

Rıza, kadına “Burada bekle,” dedi. “Şakir’i gören çıkarsa sana haber veririz.”

Mediha başını salladı. “Bana söylenen şeyi bana tekrar etmeyin. Onu gerçekten gören biri çıkarsa söyleyin.”

Rıza’nın yüzünde kısa bir duraklama oldu. Sonra “Öyle yaparız,” dedi. Cemal, kadının sözünü duyunca kendi söylemeye hazırlandığı tesellinin ne kadar boş kalacağını anladı. Mediha bir haber istemiyordu; gördüğünü söyleyebilecek birini bekliyordu.

Biraz ileride yaşlı bir adam, yanındaki gençle konuşuyordu. Genç, “Nuri,” adını iki kez tekrarladı. Cemal, bu adı duymuş gibi olduktan sonra adama yaklaştı.

“Sen kimi arıyorsun?” diye sordu gence.

“Abim Nuri’yi.”

“En son nerede gördün?”

“Koğuşun önünde. Sonra çıkışa doğru yürüdü.”

“Yürüdüğünü gördün mü?”

Genç kaşlarını çattı. “Gördüm sanıyordum. Sesini duymuşum da olabilir.”

Yaşlı adam araya girdi. “Aynı anda dışarı çıkmadılar. Ben onu gençten sonra gördüm.”

Genç dönüp adama baktı. “Sen Nuri’yi gördün mü?”

“Bir gölge gördüm. Yüzünü seçemedim.”

Cemal’in önünde üç farklı şey vardı: gencin hatırladığı bir hareket, yaşlı adamın karanlıkta gördüğü belirsiz gölge ve Nuri’nin nerede olduğuna dair henüz bir cevap bulunmaması. Bu üçü bir araya getirilince Nuri’nin çıkışa yöneldiği düşünülebilirdi; fakat bu, onun avluya ulaştığını göstermezdi. Cemal, “Çıkışa gitti,” demedi.

“Adın nedir?” diye sordu gence.

“Ömer.”

“Sen, Nuri’nin çıkışa yürüdüğünü gördüğünü mü hatırlıyorsun, yoksa sesini mi duydun?”

Ömer bir süre cevap vermedi. “Önce kapı gıcırdadı. Sonra adını duydum. Onu gördüğümü düşündüm.”

“Demek gördüğünden emin değilsin.”

“Değilim.”

Yaşlı adamın adı da soruldu. Kendi adını söyleyince Cemal onu bir kez daha tekrarladı. Adam, “Ben yaşlıyım diye sözüme itiraz etmeye çekinme,” dedi. “Gözüm görmüyor değildi; ama o karanlıkta yalnızca yürüyen birini seçtim.”

Cemal başını eğdi. “Yürüyen kişinin Nuri olduğunu bilmiyorsun.”

“Hayır.”

“Öyleyse onu aramaya devam edeceğiz.”

Ömer, “Beni o tarafa gönder,” dedi. Ayağa kalkarken yüzünü buruşturdu. Ayağının topuğu açılmış, taşın kenarı derisini sıyırmıştı. Rıza, onu omzundan tutup oturttu. Bir bez bulmaları gerektiğini söyledi. Ömer, “Yürüyebilirim,” diye itiraz etti.

“Yürüyebiliyorsun diye yürümek zorunda değilsin,” dedi Rıza.

Ömer bu söze kızacak gibi oldu, sonra bakışlarını yere indirdi. Cemal, Rıza’nın ona nasıl yaklaştığını göremese de sesindeki yorgunluğu işitti. Adam bir yandan yaralılara yer açıyor, bir yandan sorulara cevap arıyordu. Cemal de soruları çoğaltıyordu. Rıza’nın yanından ayrılmasını istemiyor, aynı zamanda ondan herkese yetişmesini bekliyordu.

“Bir bez bulalım,” dedi Cemal. “Sonra Nuri’nin sesini nerede duyduğunu yeniden anlatırsın.”

Ömer, “Sesini kapı tarafında duydum,” dedi. “Bunu biliyorum.”

Cemal, “Peki,” diye karşılık verdi. Bu, elindeki bilgiler arasında en sağlam olandı. Ömer’in kardeşini görmüş olması belirsizdi; adını kapı tarafında duyduğuna ise emindi. Cemal bu ayrımı koruyabilirse, yarın onu yeniden ararken soracağı yer de belli olabilirdi.

Rıza, çevresindekilerden bez istedi. Bir kadın, kendi eteğinin iç astarından kopardığı parçayı uzattı. Parçanın ucu kirliydi, ama kuruya yakındı. Rıza bezin temiz tarafını Ömer’in topuğuna sardı. Ömer, düğüm atılırken dişlerini sıktı. Cemal, gencin sesini dinledi. Acısını belli etmemek için konuşmayı sürdürdüğünü düşündü; ama bunu yüksek sesle söylemedi.

Avluda yeniden başka isimler yükselmeye başladı. Bir adam bir kapının adını verdi. Kimseden cevap alamayınca kendi adını ekledi. Bir başkası, “Ben onunlaydım,” dedi; sonra hangi saatte ayrıldıklarını hatırlayamadı. Cemal, her konuşmanın başında kimin konuştuğunu sormaya başladı. Bazıları adını hemen söyledi; bazıları önce aradığı kişiyi anlattı. Cemal, kendi sorusunu aynı sırayla tekrarladı:

“Önce senin adın.”

Bu söz, avludakilere bir kural koymak gibi duyulmuş olabilir. Cemal’in böyle bir yetkisi yoktu. O yalnızca kimin konuştuğunu bilmeden onun anlattığını başka birine aktaramayacağını anlamıştı. Bir isim duyduğunda, o ismi kimin verdiğini de hatırlaması gerekiyordu. Defterin sayfaları sağlamken bunu küçük harflerle kenara not etmek kolaydı. Şimdi her adın kendisiyle birlikte sesini de belleğinde tutmaya çalışıyordu.

Bir kadın kızını aradığını söyledi. Cemal ondan kızının adını, ardından kendi adını sordu. Kadın ilkinde hemen cevap verdi, ikincisinde durdu. “Benim adım lazım mı?” diye sordu.

“Lazım,” dedi Cemal. “Seni yeniden bulmak için.”

Kadın, “Feride,” dedi. Cemal adı tekrarladı. Feride’nin kızı Neriman’ı en son kapıdan çıkarken gördüğünü söyledi. Cemal bunun avlunun kapısı mı, evlerinin kapısı mı olduğunu sordu. Kadın kendi evlerinin kapısını kastettiğini anlattı. “Dışarı çıktı,” demekle yetinmedi; hangi eşikten çıktığını da ayırdı. Feride bunu duyunca başını salladı. “Benim söylediğim bu,” dedi.

Cemal, sorduğu soruların insanları yorduğunu fark etti. Herkes bir yakınının adını bulmaya çalışırken, o sözlerin kenarını düzeltir gibi ayrıntı istiyordu. Fakat bir cümlede eksik kalan yer, onu dinleyen kişinin zihninde tamamlanıyordu. Karanlıkta “kapı” sözü avlunun kapısı da olabilirdi, evin kapısı da. “Burada” sözü, konuşanın bulunduğu yeri ya da aradığı kişinin gelişini anlatabilirdi. Cemal, birine yardım etmek için aceleyle cevap verdiğinde yanlış yere işaret edebilirdi.

Rıza, “Bunları sonra yazarsın,” dedi.

“Unutabilirim.”

“Öyleyse en önemlilerini seç.”

Cemal bunun ne demek olduğunu düşündü. Kimin adı daha önemliydi? Yaralıların mı, kayıpların mı, orada olduklarını söyleyenlerin mi? Birini seçmek, diğerlerinin sesini geriye itebilirdi. “Önemli” diye ayırmak, henüz bulamadığı bir düzenin hükmünü vermekti. Cemal, bu soruya şimdi cevap bulamazdı.

“Unutacağım şeyi seçemem,” dedi.

Rıza kısa bir nefes verdi. “Öyleyse söylediğimiz kişilere yeniden sorarız.”

Bu cevap, kusursuz bir yol değildi. Ama yapılabilir bir şeydi. Cemal bir adı kaybederse, sahibine ya da onu söyleyen kişiye tekrar sorabilirdi. Birinin anlatısını yanlış hatırladığını fark ederse, onu düzeltebilirdi. Defterdeki satırları geri getiremezdi; fakat insanlara dönüp yeniden dinlemek mümkündü. Yine de bu, herkesin orada kalacağı ve aynı şeyi tekrar anlatmaya gücü olacağı anlamına gelmiyordu.

Bir süre kimseye soru sormadı. Avludakiler birbirlerinin adlarını çağırırken Cemal, her çağrının ardından gelen cevabı bekledi. Bazı adlara hemen karşılık geldi; bazılarının ardından yalnızca rüzgâr ve taşların arasından sızan küçük sesler duyuldu. Bir cevap gelmeyince, Cemal o kişinin bulunmadığı sonucuna varmadı. Bazen ses, başka bir duvarın arkasında kalıyor; bazen biri cevap vermek yerine bir başkasını taşıyordu.

“Şakir’i duyan var mı?” diye sordu Mediha.

Bir adam, “Şakir kim?” dedi.

Mediha kendi adını tekrar etmeden, “Benim kocam,” diye cevap verdi.

Cemal, bu kez araya girdi. “Mediha. Şakir’i evin önünde son görmüş. Avluya geldiğini duymuş; ama gören kişiyi henüz bulamadık.”

Mediha, “Evet,” dedi. “Bunu ben söyledim.”

Cemal onun sesini tanıdı. Bu küçük teyit, kaydı düzelten bir çizgi gibi zihninde yer etti. Kadın, kendisi hakkında anlatılanı duyup onaylamıştı. Şakir’in nerede olduğunu hâlâ bilmiyorlardı. Cemal, başkasının sözünü Mediha’nın ağzına koymamıştı.

Ömer’in topuğuna sarılan bez yerinde duruyordu. Rıza onu duvar dibinde oturur halde bıraktı; yanına bir adamı oturtup Nuri’nin adını da ona söyledi. Ömer ayağa kalkmaya çalışınca Cemal, “Biraz bekle,” dedi. Genç adam cevap vermedi ama yeniden oturdu. Cemal, bu kez onun adını tekrar etmedi. Ömer’in kim olduğunu biliyordu. Bildiği şeyi yinelemek, unutma korkusunu hafifletmiyordu.

Defterin bulunduğu tahtaya doğru bir kez daha başını çevirdi. Işığın dar halkası hâlâ oradaydı. Kitabın kapağına serilmiş örtünün bir ucu zemine sarkıyordu. Cemal, onu düzelttirmek üzere Rıza’ya seslenecekti; ama Rıza başka birine yardım ediyordu. Cemal kendi ayağını taşın üstüne sağlam bastı, yavaşça birkaç adım attı. Duvarı el yordamıyla buldu. Tahtaya yaklaştığında bir el örtüyü tutuyordu.

“Ben bakarım,” dedi bir adam. “Sayfayı açmayacağım.”

“Yalnızca örtü kalsın,” diye karşılık verdi Cemal. “Defter kapalı.”

Adam, “Kapalı,” dedi.

Cemal bu cevaba güvenip geri döndü. Defteri görmeden, kapağın hâlini bilmeden bırakmak zorundaydı. Göğsünde tuttuğu kâğıt yoktu; avuçları da boştu. Buna rağmen avludaki isimler kaybolmuş sayılmazdı. Bazılarını doğru işitmiş, bazılarını yeniden sormuştu. Henüz hiçbirini yazamamıştı.

Rıza geri geldiğinde Cemal ona neleri öğrendiğini anlattı. Şakir’i en son evinin önünde Mediha görmüş, avluya geldiğini bir başkasından duymuştu. Ömer, kardeşi Nuri’nin adını kapı tarafında işittiğinden emindi, fakat onu gördüğünden emin değildi. Yaşlı adam, karanlıkta bir gölge seçmiş, o kişinin Nuri olduğunu doğrulayamamıştı. Cemal anlatırken Rıza sözünü kesmedi. Sonunda sadece şunu sordu:

“Başka?”

“Feride, kızını evlerinin kapısına yürürken görmüş. Avlunun kapısından çıktığını söylemedi.”

Rıza başını eğdi. “Bunu da hatırlayalım.”

Cemal, “Unutursak yeniden sorarız,” dedi.

Sözünü söylerken bunun bir kolaylık olmadığını biliyordu. Yeniden sormak, insanlara bekledikleri cevabı vermezdi; kaybolanları geri getirmezdi. Ama bilmediği bir şeyi biliyormuş gibi konuşmaktan daha doğruydu.

Avluda bir kişi daha kendi adını söyledi. Cemal, önce adın kime ait olduğunu, sonra aradığı kişiyi nerede gördüğünü sordu. Adam cevap verdi. Cemal, ilk cümleyi zihninde tuttu; ikincisini aceleyle tamamlamadı. Defter bir süre daha kapalı kalacaktı. İsimler, o gece için insanların ağızlarında dolaşacaktı.

Adam adını bir kez daha tekrarladı. Cemal, bu defa hecelerini birbirinden ayırarak dinledi; sonra başını kaldırmadan, “Duydum,” dedi.

Adamın ardından bir başkası konuşmaya başladı. İlk hece, avlunun öte yanındaki çağrıyla karıştı. Cemal başını o yöne çevirdi, fakat isim tamamlanmadan sustu.

“Adını duyamadım,” dedi.

Adam, “Söyledim,” diye karşılık verdi.

“İlkini duydum. Sonunu duyamadım.”

Adamın nefesi sertleşti. “Beni dinlemiyor musun?”

Cemal, yüzünü ona çevirdi. “Dinliyorum. O yüzden bir daha soruyorum.”

Bir an, bu cevabın adamı yatıştırıp yatıştırmayacağını bekledi. Sonra adam adını yeniden söyledi. Bu kez daha yavaş, heceleri ayırarak konuştu. Cemal, duyduğunu ona tekrarladı. Adam doğru olduğunu başıyla onayladı. Cemal hemen öteki soruya geçmedi. Adı söyleyenin kim olduğunu belleğinde tutmak için adamın sesini birkaç nefes daha dinledi.

“Şimdi?” dedi adam.

“Şimdi duydum.”

“Ben de buradayım.”

“Biliyorum.”

Adam, “Bunu da söyle,” diye ekledi.

Cemal başını hafifçe eğdi. “Burada olduğunu söyledin. Seni duydum.”

Adam, omzundaki tozu silkelemeden Rıza’nın yanına geçti. Cemal’in elinde, onun adını yazacak bir kâğıt yoktu. Yine de adamın istediği cümleyi başka türlü karşılayabilmişti: onun bulunduğu yeri teyit etmiş, sesini duyduğunu söylemişti. Bu, defterde bir satır değildi. Ama adamın kendi varlığını bir başkasına duyurmasıydı.

Cemal, gözlerini kapatmadı; avludaki karanlıkta zaten yüzleri seçmek güçtü. Seslerin hangi taraftan geldiğini dinledi. Bir adın ardından cevap, bir cevabın ardından başka bir soru yükseldi. Kimi sözler hemen karşılık buldu, kimi bir süre havada kaldı. Cemal’in önünde duran tahta, ıslak defteri taşıyordu. O ise insanların söylediklerini birer birer dinliyordu. Biri adını verdiğinde hemen sonrakine dönmedi; önce adın sahibinin susmasını, sonra yeni sesin başlamasını bekledi.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.