Bahçeye çıkış
Cemal, yere düşen şeyin defter olduğunu sandı. Sayım bittikten sonra masanın ucuna bırakmıştı. Tahta kapak döşemeye çarpar, ardından yapraklar birer birer açılırdı. Cemal, o ikinci sesi bekledi. Masanın altından bir şişe yuvarlandı. Şişenin ağzı taşta iki kez sekti; sonra başka bir şeye çarpıp durdu. Defter sesi gelmedi.
Kısa bir inilti duyuldu.
Cemal, masanın devrilmiş olabileceğini düşündü. Defter masadan kaydıysa yakındaki biri üzerine düşmüş olabilirdi. Başını kaldırdı. Kâtip odasının içi karanlıktı. Az önce masanın kenarında duran kandilin ışığı da yoktu; yalnız kapının çevresinde, duvardan sızan belirsiz bir aydınlık kalmıştı. Sarsıntı başlamadan önce satırın sonuna bir çizgi çekmek üzereydi. Kalem hâlâ elindeydi. Parmaklarını kapatınca kalemin gövdesini hissetti, ama ucunun kâğıda değip değmediğini anlayamadı.
“Kim var orada?”
Cevap gelmedi. Cemal iki eliyle masanın kenarını bulmak için eğildi. Parmakları önce döşemedeki cama, sonra ince bir tahta parçasına değdi. Yere düşen şeylerden birine dokunmuştu; masa değildi. Birinin yeniden inlediğini duydu. Ses, odanın dışından gelmiş olabilirdi. Cemal başını o yöne çevirdi. İnleme, bir nefeslik aradan sonra tekrarlandı. Bir eşya yuvarlanırken bu kadar düzenli ses çıkarmazdı.
“Duyuyor musun?” diye seslendi.
Adamın cevabı anlaşılmadı. Cemal, bir şey söylediğini değil, nefesini dışarı verdiğini duydu. Kâtip odasının kapısı açıktı. Akşam asıp bıraktığı hırka kapı kasasının yanındaydı. Cemal ayağa kalkarken omzu kasaya çarptı. Hırkanın kolu yüzüne kapandı. Bir kolunu geçirebildi; öteki kolu sırtıyla duvar arasında sıkıştı. Kumaşı çekip kurtarmaya uğraşmadı. Koridorun içinde daha çok yer aramaya çıktı.
Kapıdan dışarı adım atınca yüzüne sıva tozu doldu. Ağzına gelen acı tadı tükürmek istedi, fakat tükürdüğü yeri göremedi. Hırkanın boş kolu arkasında sürünüyor, kumaş duvarın pürüzlerine takılıyordu. Cemal, kolunu çekerek hırkayı sırtına oturtmaya çalıştı. Sarsıntı her hareketini yarıda kesiyor, bedeni duvara sürtünüp yeniden öne savruluyordu.
Kâtip odasından avlu kapısına kadar sağdaki duvarı izlemek yeterdi. Arada odunluğun çıkıntısı vardı; gündüz o köşede duran boş çuvalın üstüne basmamaya dikkat ederdi. Cemal duvarı sağ eliyle yokladı. Taşa ulaşınca yönünü bulduğunu sandı. Parmaklarının altında bir kenar belirdi. Odunluğa bu kadar çabuk varmış olamazdı. Elini biraz aşağı kaydırdı. Tahtada başparmağının takıldığı bir delik buldu.
Bu, odunluk kapısı değildi. Akşam sayımından sonra mürekkep şişesini koyduğu küçük koridor sehpası devrilmiş, ayakları duvara doğru uzanmıştı. Cemal onu masaya yakın bir yerde bırakmıştı. Şimdi ayağını uzattığında sehpanın altındaki bir şeye değdi. Deri bir ayakkabı.
Adam ayağını çekti.
Cemal elini havada tuttu. “Çıkabiliyor musun?”
“Kapı açıldı mı?”
Cemal sesi tanıdığını düşündü, ama kim olduğunu bulamadı. Son sayımda adlar okumuş, her cevap kendi alışık olduğu yerden dönmüştü. Şimdi aynı ses, duvarın dibinden ve yere yakın bir yerden geliyordu. Adamın sorusuna baktı demek için cevap veremedi.
“Bilmiyorum,” dedi Cemal. “Sen kalkabiliyor musun?”
Bir süre cevap gelmedi.
“Kapı açıldı mı?” diye aynı ses tekrar sordu.
Cemal’in önünde sehpa, yanında duvar, ayağının dibinde uzanan bir adam vardı. Hırkanın boş kolu hâlâ arkasında yerdeydi. Adamı görmeden yardım etmek için önce nereye dokunacağını bulması gerekiyordu. Avucunu yere uzattı. Parmakları adamın ayakkabısına, sonra bileğine değdi. Cemal elini hemen geri çekti.
“Önünde sehpa var,” dedi. “Ayağını sağa al.”
Adam, uyarıyı duyunca ayağını geri çekti. Cemal’in söylediği yönü bulmak için eliyle yeri taradı. Parmakları sehpanın ayağını yakaladı; adam, tahtayı kaldırmak yerine çevresinden geçebileceği yeri buldu. Cemal onun bir an durmasını bekledi. Kumaşın sürtünmesi duyuldu. Adam, Cemal’in hırkasının boş koluna bastı. Cemal kolunu altından kurtarmaya çalıştı, fakat adam çoktan yürümeye başlamıştı.
“Dur,” dedi Cemal. “Yol orası değil.”
Ses cevap vermedi. Ayak sesleri duvar boyunca ilerledi, sonra odanın karanlığına karıştı. Cemal arkasından adını sormaya yeltendi; ama sesini yükseltmedi. Adam kendi başına çıkış yönünü bulmuş olabilirdi. Cemal’in görevi, onun ardından gitmek değildi. Birinin ayaklarını sürüyerek uzaklaşması, onun hâlâ ayakta olduğu anlamına geliyordu.
Cemal, yerde kalan hırka kolunu ayağıyla aradı. Kumaş, sehpanın ayağına dolanmıştı. Bir kere çekti, kurtulmadı. İkinci kez çektiğinde dikiş yerinden gerildi. Hırka kolunu bırakıp ilerlemek istedi, fakat cebinde defterin arka kapağına sıkıştırdığı not vardı; hırka değil, not ve defter aklına geliyordu. Masaya dönmesi gerekiyordu. Nottaki söz Osman’ındı, henüz doğrulanmamıştı. Gece boyunca ne olursa olsun o kâğıdı kaybetmemeliydi.
Cemal, hırkanın kolunu ayağının altından çekip kurtardı. Kumaşın bir yerinde dikişin açıldığını hissetti, ama yırtığın ne kadar büyüdüğünü görmedi. Hırkayı omzuna çekti. Sağ kolu içine girdi; sol kolu yarım kaldı. Onu düzeltmek için duvara yaslandı. Parmakları sıvanın üzerinde ilerleyince, masadaki notu yeniden düşündü. Osman sabah odunluk kapısındaki adamı bulmasını bekliyordu. Cemal, duyduğunu deftere geçirip bunu kendi gözünün gördüğü gibi göstermemek için uğraşmıştı. Şimdi defteri bulamazsa, notla birlikte bu ayrım da kaybolacaktı.
Kâtip odasının kapısına dönecek oldu. İçeriden yeni bir çatırtı geldi. Cemal, hangi tarafın çöktüğünü anlamak için durdu. Tavan mıydı, raf mı, masa mı? Seslerin peşine takılmak, artık bir eşyayı tanımaya yetmiyordu. Hangi sesin defterden geldiğini, hangisinin duvardan, hangisinin döşemeden olduğunu ayırmaya çalıştı. Bir şey yere çarpıp sürüklendi. Sonunda kısa bir sessizlik oldu. Cemal, o sessizlikte yeniden inleme duydu.
“Burada biri var mı?”
Cevap bekledi. Elini duvara sürterek odasının kapısına doğru ilerledi. Hırkanın sol kolu omzundan düşüyordu. Onu yukarı çekti, kolunu içeri geçirdi. Bu küçük hareket için iki kez durması gerekti. Kapıya yaklaştığında, başını içeri uzatacak kadar cesaret buldu. Odanın içinde bir şey seçemedi. Masanın yeri aklında duruyordu; ama yerdeki eşya ve düşen sıva, masaya giden yolu kapatmış olabilirdi. Cemal’in elinde kalem vardı. Onu avucunda tuttu. Defteri bulup bulamayacağını anlamadan adım atmadı.
Ayaklarının altında döşeme yeniden titreşti. Cemal’in bileği duvara çarptı. Bir parça taş ayağının ucundan kaydı, sonra aşağıya doğru sürüklendi. Bu kez sesin bir eşya düşmesinden geldiğini anlayabildi. Ama hemen ardından, odanın başka bir yerinden insan sesi yükseldi. Bir adam, kısa ve boğuk bir solukla yardım istedi. Cemal, defteri düşünmeyi bıraktı. Sesi duyduğu yerde birinin bulunması, kâğıttan daha acildi.
“Ses ver. Neredesin?”
Bir cevap gelmedi. Sonra odanın başka tarafından değil, kâtip odasının dışından bir inleme duyuldu. Cemal döndü. Elini öne uzattı. Duvarın yüzeyi bitti; parmakları karanlık bir açıklığa düştü. Önünde bir koridor ya da basamak vardı. Cemal bir adım atmak istedi, ayağının altındaki taş beklediği yerde değildi. Kısa bir düşüşle kalçası duvara, dizinin yanı zemine vurdu. Sol kolu bedeninin altında kaldı. Elindeki kalem taşın üstüne düştü; çıkardığı tıkırtı uzaklaştı mı, yoksa yalnızca yuvarlandı mı, ayırt edemedi.
Cemal hemen kalkmaya çalıştı. Kolu ağırlığının altında sıkışmıştı. Öbür eliyle yakındaki taşın kenarına tutundu. Taş kımıldadı. Parmaklarını çekince, karanlığın içinden başka bir el gelip kolunu dirseğinin hemen üstünden kavradı. Hırkanın ince kumaşı elin altında toplandı. Cemal’in bedeni, onu tutan elin yönüne doğru kaydı. Arkadaki kişi omzunu duvara dayamıştı; birlikte daha aşağıya düşeceklerini sandı.
“Durabiliyor musun?” diye sordu Cemal.
Cevap gelmedi. El, dirseğini bırakmadı.
Cemal’in ayağı yere sağlam basmıyordu. Dizini altına çekmek için birkaç kez uğraştı. Her seferinde bedenini tutan adamın kolu da gerildi. Cemal, onu ağırlığıyla aşağı çektiğini fark edince hareketini durdurdu. “Önce sen yerleş,” dedi. “Duvara yaslan. Sonra kalkacağım.”
Adamın nefesi yakındı. Hızlı değildi, ama her solukta hırkanın kolu Cemal’in dirseğini çekiyordu. Adam cevap vermedi. Elini bırakmadan başını duvara çevirmiş gibiydi. Cemal bunu görmedi; yalnızca omzuna dayanan kişinin taşın üzerinde ayaklarını kaydırdığını duydu. Bir an sonra, ayak tabanları sürtündü ve ağırlık azıcık hafifledi.
Cemal, kendi dizini kendine doğru çekti. Bu kez bir el duvara, bir eli onu tutan adama dayandı. Önce sağ ayağını zemine koydu, sonra sol dizini düzeltti. Hırkanın kumaşı, dirseğinin üstünde buruşmuştu. Adam hâlâ kolunu bırakmıyordu. Cemal doğrulunca, ikisinin ağırlığı aynı anda yukarı çıktı. Birkaç saniye öyle durdular; ne birbirlerine yaslanmayı bırakabildiler ne de tek başlarına ayakta kalabildiler.
“Adın ne?” diye sordu Cemal.
Adam cevap vermedi. Belki duymadı, belki konuşacak gücü yoktu. Cemal tekrar sormadı. Onun kolunda duran eli, bir cevaptan daha belirgin bir şey söylüyordu: Cemal’i orada bırakmayacaktı.
Bir yerden metal sesi geldi. İki kez, kısa aralıkla taşa vurdu. Cemal, o sesin kapıdan mı, odanın içinden mi geldiğini anlayamadı. Arkasındaki adam kolunu sıkınca, sesin geldiği yöne beraber döndüler. Dışarıdan biri bağırdı. Kelimeler, duvarların arasında dağılıp sonra yeniden toplandı.
“Buraya doğru!”
Cemal’in yüzünü o yöne çevirmesine ses yetti. Kâtip odası arkalarında kalıyordu. Defter hâlâ oradaydı. Fakat koluna tutunan adamın ağırlığı da Cemal’in elindeydi. Cemal, ikisinden hangisini seçmesi gerektiğini düşünmedi; ayağını, onu tutan elin hareket ettiği yöne doğru kaldırdı.
“Yavaş,” dedi Cemal. “Nereye bastığını bilmeden yürüme.”
Adam cevap vermedi. Cemal’in dirseğine tuttuğu el, hareket etmeleri gerektiğini gösteriyordu. Cemal onun kolunu kavradı, böylece öndeki kişi geriye doğru çektiğinde birbirlerinden ayrılmayacaklardı. Duvarın yanında kalmaya karar verdiler. Cemal, kendisini koridorun hangi ucunda bulduğunu bilmiyordu. Ama kapıdan gelen çağrının taş üzerinde yankılandığı yeri dinleyebilirdi. Ses, kısa aralıklarla yineleniyor, birinin onları gözetleyip her seferinde başka bir noktadan çağırdığı izlenimini veriyordu.
Koridor boyunca duvarı takip ettiler. Cemal’in sağ eli sıva ve taşa değiyor, sol kolu onu tutan adamın elinde kalıyordu. Hırkanın boş kolu yerde süründü; birkaç kez takılıp onları durdurdu. Cemal kolu çekmeye çalıştı, fakat omzunu duvardan ayırınca adamın eli de gerildi. İkisi aynı anda durdu. Cemal, hırkanın düğmelerini bulup önünü kapatmaya çalıştı. Bir düğme ilikten çıkmıştı. Öteki yerindeydi. Hırkayı düğmelemeden kolu gövdesinin üzerine sardı ve tekrar yürüdüler.
“Biraz daha,” dedi Cemal.
Bu söz, adamı cesaretlendirmek için miydi, kendisini yola devam ettirmek için mi, anlayamadı. Koridorda birinin adını çağıran sesler vardı. Aralarında “burada”, “yavaş”, “ayağını” gibi parçalar seçiliyor, cümlelerin geri kalanı gürültüye gömülüyordu. Cemal, isimlerin çoğunu tanımıyordu. Sayımda herkesin sesini duymuştu; fakat karanlıkta, tek başına dönen bir heceyi kime bağlayacağını bilemiyordu. Bir insan sesini tanımak, o insanın nerede durduğunu anlamaya yetmiyordu.
Sağ tarafta duvar birden kesildi. Cemal’in eli açıklığa düştü. Ayaklarının altındaki taş, hafifçe aşağı indi. Bu kez dizini büküp kendini tuttu. Yanındaki adam onun dirseğini kavrayarak ağırlığını dengeledi. Cemal’in ayağı, bir çıkıntının kenarına basmıştı. Önünde basamak mı vardı, kırılmış döşeme mi, bilmiyordu. Ayağını geri çekti.
“Burada çukur var,” dedi.
“Bir adım sola,” diye seslendi uzaktan birisi.
Cemal, çağrının geldiği yöne doğru başını çevirdi. Sözün ardından ayak sesleri yaklaştı. Hava yüzüne vurdu; koridorun içindeki tozlu sıcaklıktan ayrı, daha keskin bir soğuk taşıyordu. Bu, çıkış kapısına yakın olduklarını düşündürdü. Cemal, açıkta kalan duvarın öte yanına uzanıp bir şey bulamadı. Bir el duvarın köşesine, tam önlerinde bir taşın üzerine vurdu.
“Buradan çıkınca açıklığa doğru gidin,” dedi bir adam. “Kırık taşların üstünden geçmeyin.”
Adamın yüzünü göremedi. Cemal’in yanında duran kişi, sesin ardından bir adım öne geçti. Cemal onun koluna tutundu. İki adam arasında kalmış, kimin yön verdiğini seçemiyordu; ama biri ayağını yere koyduğunda öteki de aynı yere basmaktan kaçınıyordu. Bu küçük sıra, ilerlemelerini kolaylaştırdı.
“Basamak var mı?” diye sordu Cemal.
“Bir tane. Sağda.”
Cemal, bir basamak daha alçak bir yere geçerken sol ayağını uzattı. Taşın kenarı tabanına değdi. Sonra öne ağırlık verdi. Basamak bittiğinde zemin yeniden yükseliyordu. Ayağına değen küçük parçalar, döşemeden kopan kireç ve taştı. Birinin kolu onun hırkasına sürtündü. Cemal durdu; adamın yerini geçip geçtiğini duyana kadar kıpırdamadı. Sonra yanındaki kişi, dirseğine elini bastırdı. Yola devam etmeleri gerektiğini anladı.
Kapıya yaklaştıklarında gürültü değişti. Koğuşların içindeki çarpma sesleri arkalarında kalmış, koridorda insanların nefesleri ve birbirlerine yol tarif edişleri çoğalmıştı. Birden fazla kişi aynı açıklıktan çıkmaya çalışıyordu. Cemal adım atınca omzuna bir beden çarptı. Hırka kolu elinden sıyrıldı; tutan el hâlâ dirseğindeydi. Cemal, duvara dayanmak için sağ elini uzattı. Parmakları taş bir söveye değdi. Kendi omzunu kapı kasasına sürterek bir adım daha attı.
Önündeki adam yere çömelmişti. Cemal onu görmedi, fakat nefesini ve taşın üstünde oynayan ayakkabısını işitti. Yanındaki kişi elini bıraktı, sonra tekrar Cemal’in dirseğini buldu. Bir süre durdular. Cemal, onun da başka birini kolladığını düşündü. Gövdesinin ağırlığı bir yana kayınca, duvarla kapı arasındaki boşlukta onu tutan el yeniden sıkıldı. İkisi de ayakta kaldı.
“Çık,” dedi yakınındaki ses.
Cemal, hangi yöne çıkacağını sordu. Cevap gelmedi; adamın eli kolunda kaldı. Cemal önce sağ ayağını öne uzattı. Döşeme düz görünüyordu ama tabanı bir çıkıntıya sürttü. Ayağını geri çekti, çıkıntının çevresini yokladı. Taş, kapı eşiğinin bir parçasıydı; kırılmamış, yalnızca üstüne enkaz dolmuştu. Cemal eşiği bulduğunu anladı. İleri doğru adım atınca soğuk hava yüzüne daha güçlü vurdu.
Cemal, kapının eşiğini geçince taş zemine bastı. İlk adımda ayakkabısının tabanını bekledi; ayak parmaklarının arasına soğuk ve ıslak bir şey değdi. Başını eğdi ama karanlıkta ayağını seçemedi. İkinci adımda küçük parmağı bir taşın kenarına sürtündü. Cemal irkildi. Ayağına bir şey bulaşmış, belki derisi sıyrılmıştı. Yine de kanın sıcaklığını hissetmedi. Parmaklarını yere yaklaştırınca avucuna çamur geldi. Bir ayağı çıplaktı.
Cemal, ikinci ayağını bulmak için çömelmek istedi. Onu tutan el dirseğini bırakmadı. Ayakta kalması için koluna tutunan bu kişiyi hatırladı; şimdi o el, Cemal’in yere eğilmesine izin vermiyordu. “Ayakkabılarım içeride mi?” diye sordu.
“Bilmiyorum,” dedi adam.
Bu cevap Cemal’in kendi sorusuydu. Ayağında ayakkabı olup olmadığını, kapıdan çıkana kadar anlamamıştı. Sarsıntı başladığında ayağında ne vardı? Sandalyenin altına koyduğu ayakkabılar mı, ayağının ucunda kalan terlik mi? Odaya girdiğinden beri ayağına bakmamıştı. Kâtip odasında masanın altında duran eşyalara, kapının yanında asılı hırkaya, defterin arka kapağındaki nota dikkat etmişti. Kendi ayakkabıları, her gün yerinde bulduğu için belleğinin dışında kalmıştı. Şimdi çıplak tabanıyla taşın üstünde duruyor, onların nerede olduğunu çıkaramıyordu.
İlk kez soğuğu fark etti. Ayak parmakları hızla uyuşmaya başlamış, taşın ıslaklığı tenine yapışmıştı. Cemal ayağını kaldırdı, sonra nereye koyacağını bilemedi. Onu tutan el, bir adım geri gitmesine engel oldu. Adamı itmek istemedi. Cemal, “Bir an duralım,” dedi.
Dışarıda çok sayıda insan vardı. Cemal sesleri ayrı ayrı duyamıyor, bir uğultu içinde birbirine karışmış nefesleri ve çağrıları seçiyordu. Birisi bir isim söyledi; başka biri aynı ismi tekrarladı. Biri “Buraya oturtun,” dedi. Bir kadın sesi gibi yükselen ince bir ses, ardında bir çocuğun ağlamasıyla kesildi. Ayakların taş ve moloz üstünde çıkardığı sesler her yönden geliyordu. Cemal, bu sesleri dinlerken avlunun hangi tarafında durduğunu anlamaya çalıştı.
Gündüzleri avlu, duvarların arasında ölçüsü belli bir yerdi. Bir köşede kürekler asılır, bir köşede su taşınır, kapı önünden geçerken herkes kendi adımını kısaltırdı. Cemal, şimdi duvarların aynı yerde durup durmadığını göremiyordu. Ayaklarının altındaki zemin düzensizdi. Bir yerde taş, bir yerde toprak, bir yerde cam kırığına benzeyen ince bir çıtırtı vardı. Onu kolundan tutan kişi, Cemal’i o sesin uzak tarafından çekerek yürüttü.
“Cam var,” diye uyardı biri.
Cemal hemen durdu. Bir çıtırtı daha duyuldu; bu kez kendi ayağının altından gelmedi. Onu tutan el, dirseğini hafifçe yukarı kaldırdı. Cemal, ayağını olduğu yerde tutarak yanındaki kişinin ağırlığını hissetti. “Sağa mı?” diye sordu.
“Duvara doğru.”
Cemal sağını bulmak için başını çevirdi. Önünde bir karaltı vardı; karaltı, insan mı duvar mıydı, seçemedi. Bir yerden soğuk hava üflüyor, taş zeminde akıp ayak bileklerine dolanıyordu. “Duvarın yanı neresi?” dedi.
Yanındaki adam cevap vermeden kolunu çekti. Cemal bu çekişi emir gibi değil, başka birinin yolunu açması gibi hissetti. Bir adım öne, bir adım yana yürüdü. Ayağı taşın düz yüzüne basınca bütün ağırlığını verdi. Öteki ayağını o izi izleyerek koydu. Böylece kırık parçaların olduğu yerden geçtiler.
Cemal hırkasını gövdesine sardı. Sol kolu hâlâ kolun içinde değildi; kumaş, omzundan aşağı sarkıyordu. Bir eliyle hırkayı tutsa, onu taşıyan kolu bırakmak zorunda kalacaktı. Onun yerine dirseğini içeri kıvırdı, kumaşı kolunun üstünde topladı. Hırkanın bir düğmesi koptu mu, cebindeki kalem mi düştü, ayırt edemedi. Kalem hâlâ elinde değildi. İlk düşüşte taşlara çarpmış, karanlıkta bir yere yuvarlanmıştı.
“Bana yaslanabilirsin,” dedi Cemal.
Yanındaki adam, onun sözünü duymuş gibi elini daha sıkı geçirdi. Cemal, kendisini tutan kişi sayesinde yürüyebildiğini anlamıştı. Onu kimin tuttuğunu hâlâ bilmiyordu. Kişi, arada bir yön değiştirdiğinde kolu da onunla birlikte dönüyor, Cemal'in omzu duvara ya da başka bir bedene çarpmadan önce hareketini engelliyordu. Cemal, “Biraz daha,” diye fısıldadı. Bu sözü kime söylediğini ayırmadı.
Avluya benzer açıklığa vardıklarında rüzgâr yüzlerine vurdu. Cemal’in gözleri karanlığa alışmadı; fakat kapalı koridorun içindeki basık hava geride kalmıştı. Onu tutan kişi durdu. Cemal ayağını taşın üstünden çekip ıslak toprağa bastı. Zemin, çıplak tabanının altından yumuşakça ezildi. Bu kez ayağını nereye koyduğunu anlamıştı. İlk adımda yalnızca taş vardı; ikinci adımda çamur, parmaklarının arasına kadar gelmişti.
Cemal, “Biraz oturabilir miyiz?” diye sordu. Onu tutan adam cevap vermedi. Eli kolunun üstünde kaldı, başı başka bir yöne döndü. Cemal, oradan gelen sesi seçebilmek için kendisi de kulak verdi. Birinin yere konan örtüyü çektiği, başka birinin kenarından tuttuğu duyuldu. Örtünün altındaki kişi görünmüyordu; Cemal, bunun bir yaralıya mı yoksa üşüyen bir çocuğa mı verildiğini anlayamadı. Soruyu sormadı. Hâlâ ayakta kalmak için kolundaki desteğe ihtiyacı vardı.
Bir süre sonra ayak sesleri yanlarından geçti. Cemal, biri omzuna çarpmadan önce karşısındaki kişinin kolunu kendine doğru çektiğini hissetti. Onu tutan adam, dar bir boşluk bırakmak için duvarla Cemal’in arasına girdi. Bu hareketi görünce Cemal, yardım eden kişinin geçişi düzenlemeye çalıştığını anladı. Adam, kime nerede duracağını söylemiyor, yalnızca kendi bedenini yolun önüne koyarak insanları bir yöne yönlendiriyordu.
“Burada dur,” dedi Cemal.
“Duramam.”
Bu, adamın ilk açık cevabıydı. Sesi kısık, boğazı kuru geldi. Cemal, kendisini tutan kişinin de ayakta durmakta zorlandığını o zaman anladı. Elini dirseğinden yukarı taşıdı; hırkanın kumaşının altından bir omuz buldu. Adamın ağırlığı oraya yaslanıyordu. Cemal, omzuna yük vermenin onu incitip incitmeyeceğini bilmiyordu. Elini geri çekmek istese de kolu bırakmaya gücü yetmedi.
“Sen de otur,” dedi.
“Birazdan.”
Cemal bu sözü, “şimdi değil” diye duydu. Adamın başka birine yardım etmesi gerekiyordu. Cemal, tutuşunu sıkıp onu yanında tutmak istedi; sonra kolunu bırakmadığı için kendine kızdı. Onu ayakta tutan, kendi elinden başka bir şeydi. Sarsıntıdan sonra insanın bir başkasına dayanması, onun bütün gücünü elinden almak değildi. Yine de Cemal kendisini taşıyan kişiye adını sormadan, ona nasıl yardım edeceğini bilemiyordu.
“Adını söyle,” dedi.
Adamın yüzünü göremedi. Karanlıkta yalnızca başının çevrildiğini, bir an durduğunu fark etti.
“Rıza.”
Cemal, ismi işittiği hâlde hemen tanıyamadı. İsim, akşam sayımında deftere yazdığı adamların sırasına karışmıştı. Rıza, her akşam koridora çıkar, kapıların önünde durur, isimleri yüksek sesle okurdu. Cemal onun sesini bilir, konuşurken hangi kelimenin üstüne bastığını tanırdı. Ama bu ses şimdi çatallıydı; boğazında toz kalmış, nefesi araya girmişti. Cemal, “Rıza kim?” diye sormadı. İsim, adamı bulmaya yetmedi.
Yanındaki kişi, gömleğinin kolunu sıyırmış gibi elini Cemal’in dirseğinden çekti. Cemal, tutuşu kaybolmadan kendi kolunu onun elinde bıraktı. Başını kaldırınca gözleri karanlıkta bir yüzü seçmeye çalıştı. Kapı tarafında bir ışık vardı; çok zayıf, belki dışarıdaki açıklıktan sızıyordu. Cemal o ışığın içinde karşısındakinin kaşını gördü. Kaşının üstünde, küçük bir boşluk vardı. Gözün üzerine düşen çizgi orada kesiliyor, sonra yeniden başlıyordu.
Cemal, bu boşluğu tanıyordu. Rıza defterin karşısında durduğunda kandilin ışığı yüzüne sağdan vurur, kaşının üstündeki o eksik çizgi belli olurdu. Koridorun öteki ucundan seslenince aynı iz seçilmez, yüzü başka birine benzerdi. Cemal onu akşamları isimleri okurken görmüştü. Rıza’nın başı o zaman dik, omuzları düz olurdu; defterin satırlarını takip etmek için yüzünü sayfaya eğmez, okuduğu ismi karşısındakinin işiteceği kadar yüksek tutardı.
Şimdi Rıza’nın başı biraz öne eğilmişti. Saçlarının önüne kireç tozu yapışmış, kaşının boşluğuna kadar inmişti. Bir yanağında, gözünün dibinden başlayıp dudak kenarına inen iki ıslak iz vardı. Bu izlerin gözyaşı mı, su mu, yüzündeki tozla karışmış başka bir şey mi olduğunu Cemal anlayamadı. Rıza, Cemal’i tutan elini hâlâ çekmemişti.
“Sen miydin?” dedi Cemal.
Rıza, “Evet,” diye karşılık verdi.
Cemal’in zihninde akşam sayımındaki Rıza ile şimdi yanındaki adam birbiri üstüne geldi. Sürgüyü yoklayan el, kapının önünde isimleri okuyan ses, her akşam odaların içinden aldığı cevapların karşılığı; şimdi kolunu tutan, onu yerden kaldırmış ve bir adım atabilmesi için yanında durmuştu. Cemal, Rıza’nın görevinin bitip bitmediğini soracak oldu. Sarsıntının ardından görev diye bir şeyin aynı yerde kaldığına emin değildi. Üstelik soru sorarken kendi ağırlığını hâlâ onun koluna bırakıyordu.
“Yüzün...” dedi Cemal.
Rıza’nın eli gevşemedi. “İyiyim.”
Cemal bu cevabın doğru olup olmadığını denetleyemezdi. Rıza’nın kaşındaki boşluğu tanımış, yüzündeki çizgileri seçmişti; ama onun ağrısını, nefesinin ne kadar zorlandığını ya da ayakta kalıp kalamayacağını bilmiyordu. Bu yüzden “iyi” sözünü bir kayıt gibi almadı. Rıza, kendisine sorulan soruya cevap vermişti; o kadar.
“Ben seni içeri girerken görmedim,” dedi Cemal.
“Görmezdin.”
“Kolumdan tutan sendin.”
“Evet.”
Cemal’in aklında, koridorun karanlığında kolunu kavrayan el yeniden canlandı. O el onu düşmekten alıkoymuş, aynı anda kendisi de duvara dayanmıştı. Cemal, “Beni dışarı kadar getirdin,” dedi.
“Henüz dışarıda sayılmazsın.”
Cemal ayağının altındaki ıslak toprağı hissetti. Taşın bittiği yerde durduklarını anladı. Rıza’nın sözü, bir düzeltmeden çok mesafenin ölçüsüydü. Cemal bahçeye çıkmıştı; ama bedeninin bir yanı hâlâ kapı eşiğinde, kulağı koridorun içindeki seslerdeydi. Bahçe, onun beklediği açık bir yer gibi görünmüyordu. İnsanlar duvarların dibinde toplanmış, birbiri üstüne binmeden ayakta kalmaya çalışıyordu. Cemal gözünü karanlığa çevirdi. Kâtip odasında yazdığı satırların hâlâ orada durduğunu düşündü. Oraya geri dönmek gerekebilirdi. Defter, Osman’ın notu, akşam sayımının son satırı, hepsi hâlâ masanın yanında olmalıydı. “Birazdan geri döneceğim,” diye düşündü; ama bunu Rıza’ya söylemedi.
Rıza’nın başı sesin geldiği yöne döndü. Dışarıdaki bir kapıdan biri yardım istedi. Ses, Cemal’in adını bilmediği birinin sesiydi. Rıza, gövdesini o tarafa çevirdi. Bir an elini Cemal’in kolundan kaldıracak gibi oldu; fakat Cemal’in ağırlığı kayınca tekrar sıkıca tuttu.
“Gidebilirsin,” dedi Cemal.
Rıza cevap vermedi. Cemal’in kolunda kalan elini çekmediği için, bu sözün kabul edilip edilmediğini anlayamadı.
“Biraz daha tut,” dedi Cemal. “Dizim hâlâ titriyor.”
Rıza’nın eli onun dirseğinin üstünde kaldı. Cemal kendi ayağının çıplak olduğunu bir kez daha hissetti. Taş ve çamur, tabanına yapışmıştı. Hırkasının bir kolu boşta, öteki omzunda sıkışmıştı. Rıza da düzgün durmuyordu; yüzündeki toz, ıslak izler ve çöken omuz, akşam sayımında gördüğü görevliden başka bir hâl gösteriyordu. Ama onu aynı kişi yapan şey, kaşının üstündeki küçük boşluk değildi yalnız. Rıza, Cemal’i bırakıp yoluna gitmemişti.
Cemal, Rıza’nın elinin dirseğinde bıraktığı baskıyı hissedince, akşam sayımındaki küçük hareketleri hatırladı. Rıza mürekkep şişesini her eline aldığında kapağını iki kez yoklar, kalemin ucunu bir kâğıda değdirmeden önce Cemal’in yüzüne bakardı. Defter taşınırken de kapağın köşesini avucuyla kapatırdı; gevşek cildin yaprakları kendiliğinden açılmasın isterdi. Bu hareketler, görev sırasında ona bir düzen verirdi. Şimdi elinin Cemal’in kolundan kaymaması için aynı dikkatle tuttuğunu anladı. Rıza’nın elindeki iş değişmişti; elinin ihtiyacı değişmemişti. Bir başkasını ayakta tutmak için ne kadar güç gerektiğini Cemal bilmiyordu, ama Rıza’nın kolundaki titremeyi kendi dirseğinde hissediyordu.
Cemal, avluda kaç kişinin bulunduğunu anlamak istedi. Sesleri ayırmaya çalıştı. Bir yanda kapı önünde duranlar, bir yanda duvar dibine oturmuş olanlar vardı. İnsanlar adları tekrar ediyor, her ses bir başkasının cevabını arıyordu. Bir adam “burada” dedi; karşılığında yalnızca uzakta bir öksürük duyuldu. Bir kadın, aynı adı iki kez seslendi. Cemal, adın ilk hecesini seçti ama sonunu işitemedi. İsimleri deftere yazdığı sırayla duymaya alışmıştı. Şimdi sesler sıraya girmiyor, aralık bırakmadan üst üste geliyordu.
Kâtip odasında olsa duyduğu her adı bir çizgiyle karşılayabilirdi. Önce adını sorar, sonra nereden geldiğini öğrenir, sonra kendi gördüğüyle başkasının anlattığını ayırırdı. Avluda ise kâğıt, kalem ve masa yoktu. Elinde yalnızca Rıza’nın kolu vardı. Cemal, bir adın sahibini görmeden duyduğu çağrıyı nasıl yazacağını düşünmedi. Adı aklında tutmaya çalıştı. Birkaç nefes sonra ilk hecenin yerini başka birinin sesi aldı. Cemal, belleğinde tutamadığı şeyleri kimseye söylemedi.
“İçeride kalan var mı?” diye sordu.
Rıza, başını kapının bulunduğu tarafa çevirdi. “Var.”
“Kim?”
“Bilmiyorum.”
Cemal bu cevabı deftere yazsa, yanına kaynağı eklemesi gerekirdi. Rıza, içeride kimlerin kaldığını görmemişti; seslerden orada insan olduğunu anlamıştı. Cemal de bunu biliyordu. “Sesler geliyor mu?” diye sordu.
“Geliyor.”
Bir adın çağrılmasıyla yardım isteğinin ayrımını yeniden dinledi. Dışarıda herkes bir şey söylüyor, fakat her söz aynı talebi taşımıyordu. Birileri yakınının adını arıyor, birileri yaralıya yer açılmasını istiyor, birileri yalnızca ayakta olduklarını duyuruyordu. Cemal, bunların hiçbirini o an sınıflandıramadı. Yine de sesin sahibinin beklediği karşılığı duymak için herkesin durup dinlemesi gerektiğini düşündü. Rıza da kolunu bırakmadan dinliyordu.
Cemal, Rıza’nın kolundaki ağırlığı kendine doğru çekti. Bu küçük hareketin onu rahatlatıp rahatlatmadığını anlamadı; Rıza’nın eli Cemal’in dirseğinden ayrılmadı. Cemal, kendi ayağını taşın düz bir yerine koyup dizini kilitledi. Biraz önce onu ayağa kaldıran elin şimdi onun kolunda titrediğini hissetti. Rıza’nın dengesini kaybedip kaybetmediğini göremiyordu. Onun yerine omzunu duvara yaklaştırdı, dirseğini Rıza’nın avucuna daha sağlam oturttu. İki adamın ağırlığı bir an yer değiştirdi; sonra ikisi de aynı yerde durabildi.
“Şimdi daha iyi mi?” diye sordu Cemal.
“Sen durabiliyor musun?”
“Biraz.”
“Öyleyse dur.”
Cemal, “Sen de,” demek istedi. Rıza’nın eli hâlâ kolundaydı ve yüzündeki ıslak izler silinmemişti. Ama ona dinlenmesini söylemek, yardım eden kişinin görevini başkasına devretmek gibi olacaktı. Rıza bu görevi kendisi seçmiş miydi, yoksa yalnızca o anda karşısında Cemal olduğu için mi elini uzatmıştı, Cemal bilemezdi. Bildiği tek şey, kendisinin de Rıza’nın ağırlığını tutmaya başladığıydı. Onu bütünüyle taşıyamazdı; fakat kolunu boş bırakmamış, dengesini yitirdiğinde onu yere düşürmemişti.
Dışarıdaki rüzgâr, hırkanın açık kalan yakasından göğsüne girdi. Cemal’in gömleği sırtına yapışmıştı; tozlu kumaş tenini kaşındırıyordu. Bir ayağı çamura, öteki taşın soğuk yüzeyine basıyordu. Başını çevirdiğinde Rıza’nın yüzü yeniden ışığın dışında kaldı. Cemal onun yerini, kolunda duyduğu sıcaklık ve ağırlıktan anlıyordu. Sayımda Rıza sesleri kapılara göre ayırır, bir isimden sonra gelecek cevabı beklerdi. Şimdi Cemal, bir insanın nefesini onun yüzünü görmeden takip etmeye çalışıyordu.
“Biraz daha tut,” dedi Cemal. “Dizim hâlâ titriyor.”
Rıza’nın eli dirseğinin üstünde kaldı. Cemal, bu desteği kullanırken onun da ayakta kalmaya çalıştığını unutmadı.
Bir ses daha yükseldi. Bu kez Rıza başını öbür yana çevirdi. Cemal, sesin hangi kapıdan geldiğini anlamak için kulak verdi. Rıza’nın elinin gevşeyip gevşemediğini hissetti. Hâlâ tutuyordu.
Cemal, “Kim çağırıyor?” diye sordu.
Rıza, “Bilmiyorum,” dedi.
Cemal, bu cevabı anladı. İkisi de sesin sahibini bilmiyordu. Yalnızca sesin yardım istediğini duyuyorlardı. Rıza hâlâ Cemal’in kolunu tutarken, Cemal onun öteki eliyle başka birine uzanmak için yöneldiğini hissetti. Avluya çıkmışlardı; ama çıkış, içeride kalanların sesini susturmuyordu. Cemal bir adım atmak için ayağını kaldırdı. Rıza’nın eli kolunda kaldı.

İkisi, nereden geldiğini bilmedikleri çağrıyı dinlediler.