Çocuğun sorusu
Yusuf, Sabri’yi öğleye yakın buldu. Adam, geçici dükkânın önünde durmuş, bohçanın düğümünü yeniden bağlıyordu. Gömlek içerdeydi; kumaş şeridi gevşemiş, düğümün bir ucu kolunun altından dışarı çıkmıştı. Yusuf, kendi elindeki ince çubuğu gösterdi.
— Evin yerini buldum.
Sabri düğümü sıkıştırıp bohçayı koltuğunun altına aldı.
— Evin yerini zaten biliyordun.
— Duvarın nereye düştüğünü değil. Onu da buldum.
Yusuf’un yüzünde, bir yere yetişmiş ama yanında götürecek büyüğünü bekleyen bir çocuğun sabırsızlığı vardı. Sabri, yola çıkmadan önce uğraması gereken iki yer daha olduğunu düşündü. Fırının yanındaki evde Emine’nin kaldığı adresi doğrulayacak, sonra istasyona gidecekti. Yine de Yusuf’u geri çeviremedi.
— Nerede?
Çocuk, çarşının arkasındaki dar sokağı eliyle gösterdi.
— Eski çeşmeyi geçince. Kapımızın önünde iki basamak vardı. Biri hâlâ duruyor.
Sabri, bohçayı yere koymadı.
— Gidelim.
Yusuf önden yürüdü. Sokağın başında durup Sabri’nin yetişmesini bekledi. Yollar, depremden sonra düzeltilmişti ama aynı yoldan ibaret değildi. Bir duvarın yıkılması, ötekine giden geçidi genişletmiş; düşen taşların bir kısmı yeni bir eşiğe dönüşmüştü. Taşlar alınmış, yeniden dizilmiş, bazı yerlerde geçici tahtalarla kapanmıştı. İnsanlar, birbirlerinin evini tarif ederken artık kapının rengini değil, önündeki molozun yüksekliğini söylüyordu.
Çocuğun gösterdiği sokağa girmek için eski çeşmenin yanından geçmeleri gerekiyordu. Çeşmenin taş oluğu çatlamış, suyu tek bir ince çizgi hâlinde duvar dibine akıyordu. Bir kova, musluğun altında bekliyordu. Üstünde kimsenin adı yoktu; yalnızca kulpunun bağlandığı yerde düğümlenmiş ip duruyordu. Yusuf, çocukken bu çeşmeden su aldığını, annesinin tası taşırmaması için onu tembihlediğini anlattı. Şimdi aynı yere bakınca suyun yönünü önce değil, oluğun kırıldığı yeri takip etti.
Sokak başında yıkıntı, geçişi bir kişinin omzuna sığacak kadar daraltmıştı. Bir evin ahşap saçağı, taş duvara yaslanmıştı. Saçağın altındaki kiremitlerden biri eğri durmuş, yağmur suyunu içeri akıtacak bir oluk oluşturmuştu. Sabri, başını kaldırıp altından geçerken adımlarını yavaşlattı. Tahtanın nerede kırılacağını, ağırlığın hangi yöne bineceğini görmeye alışkındı. Yusuf, onun durduğunu fark edince geri döndü.
— Tehlikeli mi?
— Şimdilik duruyor. Altına girmeyelim.
Sabri, yolu duvarın öte yanından dolandırdı. Yusuf onun seçtiği basamakları izledi. Çocuk, her köşede bir şey anlatmak için acele ediyor, Sabri ise önce zeminin sağlamlığını kontrol ediyordu. Bir taş gevşekse ayağını üzerine koymuyor, bir kiriş açıktaysa çocuğu altından geçirmiyordu. Yolda ilerlemek de evin yerini bulmak kadar dikkat istiyordu.
Yusuf, fırın kokusunun geldiği sokaktan ayrıldıklarını söyledi. Sabri, onu neden daha önce o yola götürmediğini sormadı. Bazı sokaklar, çocukların belleğinde yetişkinlerin haritasından önce açılırdı. Yusuf, çeşmeden sonraki dar geçidi, yıkık duvarın altındaki çiviyi ve sokağın dibinde kalan iki basamağı biliyordu. Her biri, evin bulunduğu yer için bir işaret hâline gelmişti.
Yusuf, her köşede bir an durup sokağı tanıdı. Bir duvarın dibinde eğildi, taşların üstündeki ince toprağı eliyle sıyırdı.
— Burada ocak vardı, dedi.
Sabri yerde yanmış bir kiriş parçası gördü. Ucunda kararmış bir demir kalmıştı.
Sabri çömeldi. Kiriş, bir evin çatısını taşıyan ağır ağaçlardan biri değildi; daha ince ve düz kesilmişti. Ucu yanmış, ortasında paslanmış bir çivi kalmıştı. Çamur üstünde küçük yanık parçaları duruyordu. Sabri, böyle bir tahta parçasından evin içini çıkaramayacağını biliyordu. Ağaç başka bir yerden sürüklenmiş, bir duvarın altından çıkmış olabilirdi. Yalnız kirişin üstünde kalan is, Yusuf’un anlattığı ocağın yakında olduğunu düşündürüyordu.
— Bu evin parçası mı, diye sordu.
Yusuf başını salladı.
— Çatının altından düştü.
— Nasıl anladın?
— Annem kırık yeri göstermişti. Yağmurda su akmasın diye üstüne bez örterdi. Rüzgârda da ses çıkarırdı.
Sabri, kirişin yanındaki taşları inceledi. Birinin kenarı kararmıştı. Ötekinde kurum yoktu, ama bir yüzü ötekinden daha düzgün aşınmıştı. Evin içi nereye bakıyordu, bunu söylemek için daha fazla parçaya ihtiyacı vardı. Taşın biçimi bir şey anlatabilir, ama yerinden çıkarılınca eski yerini göstermeyebilirdi.
— Ocağın yeri mi? diye sordu.
— Ocağın yeri mi?
— Dumanın çıktığı yer burasıydı. Annem tencereyi arka tarafa koyardı. Ben tası kapıya götürürdüm.
Yusuf, cümleyi anlatırken elini bir yerden ötekine taşıdı. Taşların üstünde görünmeyen odanın yollarını çiziyordu. Sabri onun işaret ettiği yerde durdu. Bir zamanlar burası içeriye açılan kapı olmalıydı; şimdi kapı kasası yoktu, sadece yan yana konmuş iki taş kalmıştı. Yusuf’un söylediği ikinci basamak, biraz daha aşağıda duruyordu. Kenarı kırılmış, üstü çamurla örtülmüştü.
— Bu mu?
Yusuf başını salladı.
— Üstünde ip izi vardı. Annem yıkamıştı. Ben çamur sanmıştım.
Sabri basamağın çevresindeki taşları eliyle yokladı. Soğuk ve ıslaktılar. Birinin köşesinde, sürtünmeyle açılmış ince bir oluk vardı. Basamak, ayakların yıllarca aynı yere basmasıyla aşınmış olabilirdi. Deprem onu yerinden oynatmış ama yok etmemişti.
— Evin tamamı nereye gitti? diye sordu Sabri.
Yusuf omzunu silkti.
— Oraya, her yere.
Çocuğun eli, sokağın iki yanını birden gösterdi. Sabri, evin yıkıldığı yeri bir tek noktada bulmanın imkânsız olduğunu anladı. Bir oda komşunun avlusuna, bir duvar sokağın ortasına düşmüş, bir kiriş başka bir evin kapısında kalmıştı. Evin parçaları, çevredeki bütün yapılarla birbirine karışmıştı.
Yusuf, cebinden katlanmış küçük bir kâğıt çıkardı. Üzerinde çocuk eliyle çizilmiş dört çizgi ve iki kare vardı. Bir karenin içine minicik bir pencere koymuştu. Sabri kâğıdı eline almadı.
— Bu ne?
— Ev.
— Bu oda mı?
— Burası oda. Şurası kapı. Şu da pencere. Annem yemek yaparken dışarıyı görürdü.
Sabri, çizgiye baktı. Bir duvar yamuk çizilmişti. Pencere, duvarın ortasında değil, köşeye yakın bir yerdeydi. Çocuk evi dışarıdan değil, içeride durduğu yerden çizmişti.
— Bu çizimi ne zaman yaptın?
— Burası yıkıldıktan sonra. Başta masanın altına yaptım. Sonra masayı da götürdüler.
— Kâğıdı saklamışsın.
— Nereye koyacağımı bulamadım.
Yusuf, kâğıdı geri aldı. Çizgileri açıp dizinin üzerinde düzledi. Sabri, onun çiziminin yanına kendi parmağıyla gerçek yerde bir çizgi çekmeye davrandı. Sonra durdu. Bir evin planını bilmeden taşları yerleştirmeye başlamak, kapıyı yanlış yere koymak demekti.
Sabri, çizimi taşların üstüne koydu.
— Bu çizgiler duvar mı?
— Evet.
— Hangisi sokağa bakıyor?
Yusuf, kâğıdı çevirmeden bir kenarı gösterdi. Sabri, çizimde pencerenin hangi tarafta olduğunu tekrar sordu. Çocuk bu kez parmağını aynı kareye koydu. Evin ölçüsünü bilmiyor, fakat pencereden ne gördüğünü hatırlıyordu.
— Sabah güneşi buradan gelirdi, dedi.
— O zaman duvarın yönünü bulabiliriz.
Sabri, sokağın kıyısındaki gölgeyi ve çevrede kalan duvar parçalarını karşılaştırdı. Güneş, öğleye yaklaşırken yüzlerini aydınlatıyordu. Yusuf’un tarif ettiği pencere, evin arka tarafına bakıyor olmalıydı. Çocuk çizimde kapıyı gösterdi; Sabri de yere iki küçük taş koyarak kapı genişliğini işaretledi. Taşları ölçü diye değil, yerlerini kaybetmemek için kullandı.
— Bu kadar mı genişti? diye sordu Yusuf.
— Senin omuzların geçiyor muydu?
Çocuk kollarını iki yana açtı, sonra kapıdan geçer gibi yan döndü.
— Böyle geçerdim.
— Elinde tas varken?
Yusuf gülümsedi. Tasın ağzına kadar su dolu olduğunu hayal edip kollarını gövdesine yaklaştırdı.
— O zaman yavaş geçerdim.
Sabri iki taşı biraz araladı. Kapının açıklığı büyüdü. Ev, kâğıttaki karelerden ibaret değildi; içeri giren, taşıyan, yemek hazırlayan bedenlerin hareketine göre şekillenmişti. Sabri, duvarları doğru ölçebilmek için önce o hareketleri anlaması gerektiğini fark etti.
— Burada uyuduğun yer neresiydi? diye sordu.
Yusuf, taş yığınlarının arasından bir yeri gösterdi.
— Kışın sobaya yakın yatardım. Yazın pencerenin yanına geçerdim. Annem, gece kalkarsam ayağımla tası devirmeyeyim diye kapının önüne koyardı.
— Tas duruyor mu?
— Bulamadım.
Yusuf, taşların arasına bir daha baktı. Tası ararken, kendisinden büyük parçaları da kaldırmaya çalışmıştı. Sabri onun bileğine dokunup elini durdurdu.
— Bu taşın altına girme. Önce üstte ne durduğunu görmemiz gerek.
— Tas burada olabilir.
— Olabilir. Ama üstündeki taşın ne kadar ağır olduğunu bilmiyoruz.
Sabri, taşın kenarındaki çatlağı gösterdi. Çatlak, yüzeyden aşağıya doğru iniyor, alt bölümde kayboluyordu. Taşın üstüne başka bir parça yaslanmıştı. Yusuf’un eli o aralıktan içeri girebilirdi; kolunu sokarsa sıkışabilirdi. Sabri, onun yerine bir tahta parçasını dikkatle uzattı. Tahta, birkaç santim ilerleyince sert bir yüzeye değdi.
— Bu tas mı? diye sordu Yusuf.
Sabri tahtayı geri çekti. Ucunda koyu bir toprak bulaşığı vardı. Sır gibi parlayan bir iz yoktu.
— Bilmiyorum. Bulana kadar tas diyemeyiz.
Yusuf bu cevaba itiraz etmedi. Biraz önce evin yeriyle ilgili kendinden emindi; şimdi aradığı eşyanın ne olduğunu anlamak için sabretmesi gerekiyordu. Sabri, taşın çevresindeki molozu elinin tersiyle sıyırdı. Altından ufak bir kırık parça çıktı. Kâse mi, testi mi, başka bir şey mi olduğu belli değildi. Parçayı kumaşın üzerine koydu; birinin üzerine basmasını istemedi.

— Bu da evden, dedi Yusuf.
— Öyle olabilir.
— Saklayalım mı?
— Annen görsün. Ne olduğunu o daha iyi anlar.
Yusuf parçayı bir taşın üstüne bıraktı. Tası bulamamışlardı. Ama aradıkları yere nasıl yaklaşmaları gerektiğini öğrenmişlerdi: önce taşın yükünü anlamak, sonra el uzatmak.
Sabri, o gece kâğıda yazılmış isimleri, birbirine karışan tasları ve bir çocuğun ayağına sarılan bezi düşündü. Bu sokakta tasın nerede kaldığını kimse bilmeyebilirdi. Ama Yusuf’un belleğinde o eşya hâlâ kapının önünde duruyordu.
— Sabri, sen şimdi nerede yatacaksın? diye sordu çocuk.
Sabri, sorunun geleceğini beklemiyordu. Fırının yanındaki evde kalacağını söyleyebilirdi; fakat evde Emine’nin yanında kalıp kalmayacağını henüz bilmiyordu. Emine’yi almaya gidecek, onu nereye götüreceğini de kızına soracaktı. Yetişkinler bazen bir çocuğun sorusunu, kendileri daha karar vermedikleri için cevaplayamazdı. Sabri, cevap vermeden önce yerdeki basamağa baktı.
— Henüz bilmiyorum.
— Evde mi?
— Belki.
— Kendi evinde mi?
— Evim yok.
Yusuf, yerdeki taşlardan birine ayağının ucuyla dokundu.
— Senin de mi?
Sabri başını salladı.
— Benim de.
Sabri, “benim de,” derken sesini alçaltmadı. Yine de cümlenin sonunu çabuk bitirdi. Bir başkasının kaybını dinlemek kolay, kendi evinin adını söylemek daha zordu. Kendi kapısını düşündü; göremedi. Aklında pirinç halka, eşiğin kenarındaki çatlak ve duvarın dibine koyduğu küçük tahta kalmıştı. Bu parçalar, evin yerini gösterebilirdi. Evde kimlerin kaldığını ise bilmiyordu.
— Emine de orada mıydı? diye sordu Yusuf.
— Hayır. O başka yerdeydi. Ona yazdım. Nerede olduğunu bulacağım.
— Anneni de bulacak mısın?
Yusuf soruyu kendi annesine bakmadan sordu. Sabri, Yusuf’un kendi annesini değil Emine’nin annesini sorduğunu anladı.
— Yanında, dedi Sabri.
— O zaman eviniz nerede?
Sabri, cevap vermeden önce taş yığınlarının çevresine baktı.
— Şimdilik burada değil. Bir evin adresi, duvarlarıyla birlikte kaybolabilir. Ben de Emine’nin kaldığı yeri yeniden bulacağım.
Yusuf’un kaşları çatıldı. Bir evin adresinin kaybolabileceğini ilk kez duyuyordu. Sabri, ona bunu uzun uzun anlatmadı. Bir adres kâğıtta kalabilir; kapı ortadan kalkınca kâğıdın gösterdiği yer değişebilirdi. Bu, çocuk için fazla büyük bir açıklamaydı.
— Evini bulunca ne yapacaksın? dedi Yusuf.
— İçinde kimin kaldığını soracağım. Sonra neyin durduğuna bakacağım.
— Ya hiç taş kalmamışsa?
— O zaman taş arayacağım.
Sabri’nin cevabı, yıkıntıdan bir ev çıkaracağına dair bir söz değildi. Yalnızca elini nereye uzatacağını söylüyordu.
Yusuf’un yüzünde şaşkınlıktan çok, bir şeyi yeniden ölçme hali belirdi. Sabri’nin kendisine yardım ettiği gün, adamın da evsiz kalmış olabileceğini düşünmemişti. Belki büyükler, başka insanların yıkılan evlerini kendi evlerinden ayrı bir yerde saklayabiliyordu. Şimdi bu ayrım ortadan kalkmıştı.
— Evini yapacak mısın? dedi Yusuf.
Sabri, cevap için çevresine baktı. Taşlar, çamur, kiriş parçaları, kullanılabilir birkaç tahta. Bunların her biri bir işe yarayabilirdi; hiçbiri bir evin tamamı değildi.
— Yapabilir miyim bilmiyorum.
— Yapmak istemiyor musun?
— İstiyorum.
Yusuf, sözün geri kalanını bekledi. Sabri, ona kolay bir umut vermek istemedi.
— İstemek, evi kurmaya yetmez. Taşları ayırmak, kereste bulmak, kimin ne bildiğini öğrenmek gerekir. Belki önce bu taşların sağlam olanlarını çıkarırız. Sonra duvarın nereden başladığını buluruz.
— Kapı buradaydı.
— Bir kapının yerini bulmak, duvarın tamamını bulmak demek değil.
— Ama bir yerdir.
Sabri, çocuğun sözünü kabul etti.
— Evet. Bir yerdir.
Yusuf, kâğıdı iki eliyle tuttu.
— Buradan başlasak?
— Önce eşiği bulalım.
Çocuk hemen eğildi. Sabri de yanına çömeldi. Taşların arasındaki toprağı avuçlarıyla kenara aldılar. Bir elin sığacağı boşluk oluşunca Sabri, taşın altından ince bir tahta parçasını çekti. Tahta kırılmıştı. Kırık yerinde, çivinin paslı başı görünüyordu.
— Bu evden mi? diye sordu Yusuf.
— Olabilir. Üstünde başka bir işaret yok.
— Kapının altında olabilir mi?
Sabri tahta parçasını çevirdi.
— Eşik burada durduysa, bunun altına konmuş olabilir.
Yusuf, çamurun içinden iki küçük taşı çıkardı. Birini kapının eski yerine koydu. Öteki taşın aynı büyüklükte olmadığını görünce geri aldı. Sabri, düz olan taşları bir yana, parçalanmış olanları başka yana dizdi. Çocuk her taşı eline almadan önce ne işe yarayacağını sordu. Sabri bildiği kadar cevap verdi. Bilmediği yerde “bilmiyorum” dedi.
Sabri, iki basamağın arasındaki açıklığı yeniden ölçtü. Bir ayağını taşın üstüne koydu, ötekini boşluğun karşısına uzattı. Aralık, tek adımda geçilebilecek kadar genişti; ama elinde dolu bir kap taşıyan biri için dar sayılırdı. Kapının dışa mı içe mi açıldığını anlamak için kasanın izini aradı. Taşların kenarlarında eski bir sürtünme çizgisi yoktu. Belki kapı ahşap olduğu için iz kalmamış, belki de yıkılırken kasa bütünüyle kopmuştu.
— Kapı hangi tarafa açılırdı? diye sordu.
Yusuf, iki kolunu açtı.
— Annem içerden çekerdi. Ben de dışardan iter, açılmazsa omzumla vururdum.
— O zaman menteşe şu tarafta olabilir.
Sabri, sokağın sağındaki iki taşı birbirinden ayırdı. Altlarında duvara dik oturmuş bir taş daha vardı. Üstünde paslı bir çivi izi görünüyordu. Kasa burada durmuş olabilirdi. Sabri, yıkıntıdan çıkmış başka bir tahta parçasını alıp iki taşın arasına koydu. Yusuf, kapının açıldığını göstermek için vücuduyla dönüp geçti. Tahta parçası dar bir yay çizdi.
— Kapı buradan dönüyordu, dedi Yusuf.
— Yeterince açıklık var mıydı?
Yusuf, bir elini göğsünde tutup ötekiyle tas taşıyormuş gibi yaptı. Kapı dar gelince yana döndü. Tasın içindeki suyu dökmeden geçmek için adımını yavaşlattı.
Sabri başını salladı. Kapının yerini bulduklarına emin değildi; fakat Yusuf’un anlattığı hareket, taşların arasındaki boşluğa uyuyordu. Onun belleğini, kendi ölçüsüyle sınayabilirdi. İkisi de birbirinin yerini tutmuyordu.
Bir taşın yüzünde, yıllarca basılmış ayakların bıraktığı sığ bir çukur vardı. Sabri, bu taşın eşik olarak kullanılmış olabileceğini düşündü. Çevresinde bir ipucu daha bulana dek onu yerinden oynatmadı.
— Bu taşı neden seçtin? diye sordu Yusuf.
— Üstü aşınmış. Buradan çok kişi geçmiş.
— Bizim kapı mı?
— Olabilir.
— Evden başka yerde de böyle olur mu?
— Olur. O yüzden yalnız taşa bakıp karar vermeyeceğiz.
Yusuf, taşın çukuruna ayağını koyup durdu. Sabri, ona ağırlığını vermemesini söyledi. Taşın altındaki toprağın ne kadar sağlam olduğunu bilmiyorlardı. Çocuk ayağını çekti. Sabri, elindeki tahta parçasını yere bıraktı ve taşın çevresine kiremit kırıklarından küçük bir sınır çizdi. Sonra hangi taşları bulduklarını Naciye’ye de göstermek üzere yerlerini aklında tuttu.
Bir süre sonra yan sokaktan bir kadın geçti. Onları yerde taş ayırırken görünce durdu.
— Orada yeniden duvar kuramazsınız, dedi. Yol genişletilecek.
Yusuf’un eli taşa uzanmış halde kaldı. Sabri kadının nereden bildiğini sordu.
— İki adam gelip bu sokağı ölçtü. Ne için olduklarını söylemediler. Duvarları mı, yolu mu saydılar, bilen yok. Şimdilik kimse nereye taşınacağımızı bilmiyor.
Kadın, iki basamak yönünü gösterdi, sonra aceleyle yürüdü. Yusuf arkasından baktı.
Kadının sözündeki “ölçü aldı” kısmı, Yusuf’un aklında “evimiz taşınacak” diye büyümüş olabilir, diye düşündü Sabri. Birinin elinde cetvel veya ip görmek, kararın verildiği anlamına gelmiyordu. Mahallede herkes yıkılmış duvarların üzerinden aynı soruyu soruyordu: Nerede oturacaklar, ne zaman dönecekler, hangi taşın sahibi kim olacak? Cevap vermek için kimsenin elinde henüz tam bir çizim yoktu. Sokaktaki işaretler, resmî bir haritanın yerini tutmuyordu.
— Onlar duvarı ölçerken sen de yanında mıydın? diye sordu Sabri.
Kadın başını salladı.
— Ben o sırada su almaya gidiyordum. Dönünce ipi toplamışlardı.
— Üzerinde ne vardı?
— Bir sopa, bir ip, küçük bir tahta. Ne yaptıklarını sormadım.
Kadın, elindeki bezi yeniden omzuna yerleştirdi. Söylediğinin kesin olmadığını kendisi de biliyordu. Sabri, “Ne gördüğünü” anlatması için ona teşekkür etti. Kadın, “Ben yalnız gördüğümü söyledim,” dedi ve yoluna devam etti.
— O zaman evimiz buraya yapılmayacak mı?
Sabri, “Yapılır” demişti ama bunun yerini bilmiyordu. Şimdi çocuğa yanlış bir söz vermemek için başını eğdi.
— Belki yeri değişir. Bunu öğrenmemiz gerek.
— Ev başka yere yapılırsa buradaki taşları ne yapacağız?
— Sağlam olanları ayırırız. Sonra neye yarayacaklarına karar veririz.
— Ama annem pencerenin dışını buradan görüyordu.
Sabri, kâğıttaki küçük kareye baktı. Pencere yönü, odanın biçimi kadar evin yerini de belirliyordu. Kadının söylediği ölçüm doğruysa, yeni duvar eski çizgiden geriye alınacaktı. Belki pencere başka yöne bakacaktı. Bir ev, aynı duvarlarla kurulsa bile aynı ev olmayabilirdi.
— Pencereyi nereye koyacağınızı annen sorar, dedi. Önce ona danışacağız.
Yusuf, sokağın iki ucuna baktı. Birinin başında çeşme, ötekinin sonunda yıkılmış duvar görünüyordu. Eğer ev başka yere yapılacaksa, bu iki işaret de işe yaramayacaktı.
— Yeni yer nerede olacak? diye sordu.
Sabri, çevrede konuşulanlara göre cevap vermek istemedi.
— Henüz kimse bize kesin bir yer söylemedi.
— Ölçmeye gelenler neden ölçtü?
— Bir karar vermek için ölçmüş olabilirler. Ama biz neye karar verildiğini bilmiyoruz.
— Bir yer seçmişlerse?
— O zaman bize bildirirler. Bildirmeden buradaki taşları taşırsak, yanlış yere götürebiliriz.
Yusuf, yerden bir taş aldı. Taşın bir kenarı düz kesilmişti. Çocuğun eline ağır geldi; iki eliyle tutup göğsüne bastırdı.
— Bunu taşıyalım mı?
— Önce sağlam mı bakalım.
Sabri taşı aldı, iki parmağıyla kenarını yokladı. Bir yüzü düz, öteki tarafı çatlak çıkmıştı. Çatlak yüz taşıyıcı olarak kullanılmazdı; ama kapı önü veya bahçe sınırı gibi daha hafif bir işte işe yarayabilirdi. Sabri, taşın yerini yere çizdi.
— Bunu şimdilik burada bırakalım. Hangi tarafa gideceğimizi öğrenince karar veririz.
— Ya biri alırsa?
— Üzerine bir işaret koyarız.
Sabri, bir parça kiremit alıp taşın yanına bıraktı. Kiremit, sahiplik iddiası değildi; yalnızca bu taşın incelendiğini ve tekrar bakılacağını gösteriyordu. Yusuf, işaretin yeterli olup olmadığını sordu.
— Herkese yetmez, dedi Sabri. Ama bizim neye baktığımızı hatırlatır.
Naciye’nin defteri, Yusuf’un çizimi ve Sabri’nin taş yanına koyduğu kiremit; üçü de aynı yerin kaybolmaması için tutulmuştu. Hiçbiri evin yeniden yapılacağını garanti etmiyordu. Yalnızca bir sonraki gelişte nereden başlanacağını gösteriyordu.
Yusuf, çizimi katladı. Bu kez kat yeri pencerenin üstünden geçti. Çocuk kâğıdı hemen açtı, kırışığı düzeltmek için parmağıyla bastırdı.
— Yırtılmadı, dedi.
— Yırtılmadı.
— Öyleyse duruyor.
Sabri, çocuğun “ev” derken yalnız taşı değil, onu hatırlatan her şeyi kastettiğini anladı. Bir çizgi, bir tasın yeri, bir kapı eşiği, pencereden görülen yön. Evin yeniden yapılıp yapılamayacağını sorduğunda, belki de yalnızca duvarların yerine konmasını istemiyordu. Annesinin bildiği yeri, kendi hatırladığı biçimde bulmak istiyordu.
Sabri ayağa kalktı. Dizindeki çamuru silkeledi.
— Şimdi anneni bulalım. Bu duvarın ölçüsünü ondan soralım.
— O bilir.
— Sen de bilirsin. Ama onun gördüğü başka.
Yusuf, kapı eşiğinin olduğu yerde son kez durdu. Düz taşlardan birini yerinden aldı. Altındaki toprağı parmağıyla yokladı. Sonra taşı aynı yere, bu kez ters yüzü üstte kalacak biçimde bıraktı.
— Buradan başlayacağız, dedi.
Sabri ona, “Yarın gelirim,” demişti. Bu kez günü ve saati söylemedi. Bir yandan fırının yanındaki eve uğrayacak, ardından istasyona gidecekti. Emine’nin hangi gün geleceğini öğrenmesi gerekiyordu. Yine de Yusuf’a bekleyeceği bir gün veremeyecekse, sözünü daha açık kurmalıydı.
— Önce Emine’yi almaya gideceğim, dedi. Döndüğümde Naciye’yle birlikte gelirim. Taşların hangisi kalacak, annenle konuşuruz.
— Ne zaman dönersin?
Sabri, cebindeki bilet parasını ve yol tarifini düşündü.
— Dönüş biletini almadım. Emine’yle ne zaman döneceğimizi bilmiyorum.
Yusuf’un yüzü kapandı. Sabri, çocuğun bir kez daha ertelenen işi duyduğunu fark etti.
— Ama gideceğim yer belli. Annenin önüne şu kâğıdı bırakırım. Ona nereden başladığımızı da yazarım.
Yusuf, çizimi uzattı.
— Bunu götürme. Anneme göster.
— Götürmem.
— Kaybolursa?
Sabri, çocuğun kâğıdını almadı.
— Kâğıdı sen sakla. Ben taşın yerini aklımda tutarım.
Yusuf katlı planı cebine koydu. Sonra Sabri’nin bohçasına baktı.
— Gömlek sığdı mı?
— Sığdı.
— Dar gelirse annem düzeltir.
— Önce bir giyeyim.
— Giymeden bilebilirsin. Manşeti bol yaptık.
Sabri gülümsedi.
— Sen ne kadar büyük olacağını bilemedin, yine de gömleği diktiniz.
— Annem dikti. Ben gömleği taşıdım.
— O zaman iş bölüşülmüş.
Yusuf, bu sözü duyunca rahatladı. Bir işi tek kişinin yapması gerekmiyordu. Taşları ayırma işinde Sabri’nin, ölçü işinde annesinin, çizimde kendisinin payı vardı. Evin kendisi henüz ortada yoktu; ama işe başlamanın yolu artık bir kişiye ait değildi.
Naciye ile Neriman, sokağın başında göründüler. Naciye’nin elinde küçük bir defter vardı. Yusuf, annesine koşmadı. Bulduğu eşiğin yanına çömelip taşları gösterdi. Neriman çizimi açtı. Pencerenin yönünü, ocağın yerini, iki basamağın arasındaki açıklığı tek tek sordu. Sabri, konuşmalarını dinledi. Hiçbiri “ev yarın yapılacak” demedi. Önce ölçü alacak, taşları ayıracak, belediyenin yeni çizgisini öğreneceklerdi.
Naciye, Sabri’nin yanına çömeldi. Defteri açmadan önce taşların üzerindeki çamuru eliyle aldı. Birinin düz yüzü, diğerinden daha aşınmıştı. Taşları yan yana koyunca aralarında bir parmak kadar açıklık kalıyordu.
— Bunları kapı basamağı için mi seçtin? diye sordu.
— Şimdilik yeri buluyoruz. Taşı seçmiyoruz.
Naciye başını salladı. Terzilikte ölçü almadan kumaşı kesmezdi. Duvarın ölçüsünü de yalnız bir çizgiye bakarak yazmak istemedi.
— Neriman, kapının açıldığı yönü hatırlıyor mu? dedi.
— İçeri doğru açılırdı, diye cevap verdi Yusuf. Kapı dar gelince yana dönerdim.
Neriman çizimi elinde tuttu. Pencerenin hangi duvara baktığını, ocağın nerede durduğunu tekrar gösterdi. Sabri, taşların yanına bir kiremit parçası koyarak kapının yaklaşık yerini işaretledi.
Naciye, ölçü için cebinden kısa bir ip çıkardı. İpin bir ucu düğümlüydü; daha önce bir kumaşın bel çevresini ölçmek için kullanmıştı. Yusuf’un çizdiği iki duvarın arasını ölçtü, sonra ipi katlayıp defterin kenarına yerleştirdi. Bu, evin kesin ölçüsü değildi. Yalnızca ilk denemede hangi açıklığı arayacaklarını hatırlatacaktı.
— Bunu kayda geçiriyorum, dedi. Ama şehir için ölçü aldıklarını söylemiyorum. Sokağın kararı belli değil.
— Bizim bildiğimiz bu kadar, dedi Sabri.
Neriman çizimin altına tarih yazdı. Naciye, bilmediği yere bir çizgi koydu; boşluğu tahminle doldurmadı. Yusuf, annesinin bu kez çizimin üstüne değil, yanına işaret koyduğunu gördü. Kâğıt, eski evin sureti olmaktan çıkıp birlikte yapılacak incelemenin başlangıcı hâline geldi.
Naciye deftere birkaç satır yazdı. Sabri, onun yazdığı kelimeleri görmedi. Neriman, Yusuf’un çizimini aldı, arkaya duvarın ölçüsünü ekledi. Çocuk, annesinin elini izledi. Sabri bohçanın düğümünü yeniden kontrol etti.
— Sen istasyona gidecektin, dedi Naciye.
— Gidiyorum. Önce fırının yanındaki eve uğrayacağım.
— Emine’nin haberi var mı?
— Hangi gün geleceğimi yazdım. Cevap gelmiş olabilir.
Naciye başını salladı. Yusuf’un eşiği işaret ettiği yeri defterine kaydetti.
— Döndüğünde buradan devam ederiz.
Sabri, istasyonun yolunu düşündü. Fırının yanındaki evde Emine’nin adresini doğrulayacak, sonra tren saatini soracaktı. Dönüşün ne zaman olacağını bilmediği için Yusuf’a bir gün veremiyordu. Çocuk, “yarın” sözünü bekliyordu. Sabri bunu gördü; aynı sözü söyleyip arkasından gitmek istemedi.
— Ne kadar kalırsın? diye sordu Yusuf.
— Bilmiyorum.
— Bir gün mü?
— Belki.
— İki gün mü?
— O da olabilir.
Yusuf, çizimini cebine koyarken ağzını sıktı.
— O zaman ben taşları bekleteyim mi?
— Taşlar bekleyebilir. Sen beklemek zorunda değilsin. Taşların yerini işaretle; annenle Naciye de görsün. Ben dönünce nereye baktığımızı buluruz.
— Ya taşları biri alırsa?
— O zaman yeniden ararız.
Yusuf, bu cevapta kesin bir güvence bulamadı. Sabri de onu bulmuş gibi davranmadı. Bazen birinin yanında kalacağı günü söylemek mümkün olmazdı; ama geri geldiğinde nereden devam edeceğini not etmek mümkündü.
— Mektup yazarsam buraya mı bırakayım? dedi çocuk.
— Naciye’ye ver. O bana ulaştırır.
Naciye, defterini kapatıp başını salladı.
— Adresi değişirse sana yazacağım, dedi.
Sabri, onların verdiği sözlerin kendi verdiğinden farklı olduğunu anladı. Naciye’nin adresi vardı; onunki henüz yoldaydı. Çocuk, taşların yerini saklayacak; annesi, çizimi koruyacaktı. O da Emine’yi bulup döndüğünde sokağın hangi taşından başladıklarını unutmayacaktı.
Sabri, “Ederiz,” dedi. Bu defa sözünü bir evin tamamlanmasına değil, bir sonraki ölçüye vermişti. İşi yapabileceğinden emin değildi; fakat taşın yerini yeniden bulmak için dönme niyeti vardı.
Yusuf, onun arkasından bakarken elini cebindeki çizime koydu. Sabri, sokağın başında durdu ve bir kez arkasına baktı. Çocuk eşiğin yanında, annesiyle birlikte taşları ayırıyordu. Neriman bir taşı kaldırıyor, Naciye hangisinin kapı basamağında kullanılacağını deftere geçiriyordu. Sabri, gözden kaybolmadan önce bohçanın düğümünü tuttu.
Naciye defteri kapatıp Sabri’ye döndü.
— Yola çıkınca önce fırına uğrayacaksın, değil mi?
— Evet. Adresi oradan soracağım. Sonra istasyona ineceğim.
— Nerede kalacağını öğrenince bir haber gönder.
Sabri, cebindeki kâğıdı çıkardı. Üzerinde yalnızca kısa bir tarif vardı. Kâğıdın bir köşesine dönüş adresi yazılmamıştı.
— Daha bilmiyorum.
— İstasyonda yazarsın.
— Nereden göndereceğimi öğrenirsem.
— Öğrenemezsen de birine sorarsın.
Sabri kâğıdı yeniden katladı. Naciye, “İşaretlediğimiz taşları ben kaydettim,” dedi. Sabri, onun neyi kaydettiğini sordu. Naciye, eşiğin yeri, kapının yönü ve pencerenin baktığı tarafı saydı. Bunların kesin ölçü değil, Yusuf’un anlattığı şeyler olduğunu özellikle ekledi.
— İyi, dedi Sabri. Yarın biri gelip taşı başka yere koyarsa, neyi aradığımızı biliriz.
Naciye, “Yarın için söz vermeyelim,” dedi. “Döneceğin gün belli olunca haber bırakırsın.” Naciye, işaretlediği yere yeniden gelinebilmesi için defterin sayfasını kıvırdı. Sabri, kâğıdın kenarını ezmemesi için ona başka bir küçük yaprak verdi. Naciye, ikisini birleştirip bohçasının iç cebine koydu.
Yusuf, Sabri’nin eliyle yaptığı işareti taklit etti. Kiremit parçasının yanına bir küçük taş daha bıraktı. Biri kapının yeri, öteki eşikten çıkan çizgi olsun diye düşündü. Sabri, bu işareti hemen düzeltmedi. Çocuğun taşı yanlış yere koyduğunu düşünse de önce hangi yeri gösterdiğini sordu.
— Buradan içeri girince pencereye kadar yol buydu, dedi Yusuf.
— O zaman doğru.
Yusuf taşın yerini değiştirmedi. Sabri’nin onayını almak için değil, evin içindeki yolu hatırladığı için bırakmıştı. Naciye, taşın yanında durup çizimi tekrar açtı. Kapı, pencere ve ocak aynı kâğıtta bir araya gelmişti. Gerçek yerde ise üç ayrı iz olarak duruyordu.
Sabri, bohçanın düğümünü yokladı. Gömlek içindeydi; mektup ve tahliye belgesi de ayrı ceplerindeydi. İstasyona gitmek için yola çıkması gerekiyordu. Birazdan çarşıya inecek, fırının yanında soracağı kapıyı bulacak ve Emine’nin orada olup olmadığını öğrenmeye çalışacaktı. Bu arayış, evin yerini bulmaktan farklıydı. Birinde taşlar ve çizgiler, ötekinde başkalarının hafızası vardı.
— Bana çizimi vermedin, dedi Sabri.
— Anneme gösterecek.
— Doğru. Ben görmem gerekeni gördüm.
Yusuf, kâğıdı cebine soktu. Sabri’nin bunu istememesi, çizimin kendisine ait olduğunu kabul ettiği anlamına geliyordu. Naciye, bir kez daha defterini açtı ve Sabri’nin ayrıldığı saati yazdı. Saati bilmediğinden yaklaşık bir çizgi koydu; dakika belirtmedi. O günkü görüşmenin başında Sabri’nin istasyona gideceğini söylediğini de kenara ekledi. Bu kayıt, onun nerede olduğunu değil, hangi yola çıkacağını gösteriyordu.
Sabri, sokağın başına vardığında bir kez arkasına baktı. Yusuf, Naciye ve annesiyle birlikte taşları ayırıyordu. Çocuğun elinde, kiremit parçasının yanında duran küçük taş vardı. Sabri, orayı zihninde işaretledi. Şehrin öteki ucuna gittiğinde aynı taşın yerinde duracağını bilmiyordu. Ama çizim ve Naciye’nin defteri, geri döndüğünde soracağı ilk soruyu koruyacaktı.
Sabri köşeyi dönmeden önce geriye baktı. Yusuf taşların yanında, Neriman ile Naciye onun iki yanındaydı. Çocuğun annesine gösterdiği çizimin köşesi rüzgârla kalktı; Neriman avucuyla tuttu. Sabri dönünce hangi yerden başlayacağını biliyordu. Şimdilik istasyonda soracağı bir yol vardı.