Zarfın İçindeki Defter
Cemal, şubatta Naciye’nin imzaladığı kurtarma tanıklığını masanın sağında tuttu. İhsan’ın eşyasına ilişkin teslim belgesi bu dosyada değildi. Naciye’nin kişisel defterinden yalnız izin verdiği arama notları kopyalanacak; Yusuf’un çıkarılışına ilişkin imzalı yaprak ise kendi başlığıyla saklanacaktı.
Cemal sayım defterini kaldırınca masada bir kâğıt parçası kaldı. Az önce orada olmadığından emindi. Parçayı başparmağıyla işaretparmağının arasına alıp ışığa tuttu. Üzerinde bir çizginin ucu vardı. Çizgi bir rakama mı aitti, yoksa defterin sütunlarını ayıran çizgilerden biri miydi, anlayamadı. Defteri yeniden açıp kenarlarına baktı. Suyun değdiği yaprakların üçünde de o kadar küçük bir eksik bulunabilirdi.
Parça, parmaklarının arasında hafifti. Kenarı düzgün kesilmemiş, lifleri dışarı çıkmıştı. Kâğıdın rengi, masadaki eski defterin sayfalarından daha açıktı. Cemal onu başta bir kurşun kalem çizgisi sanmıştı; ışığa tutunca mürekkep olduğu görüldü. Çizginin ucu, bir rakamın son kıvrımı da olabilirdi, başlıktaki bir harfin başlangıcı da. Üzerinde tarih yoktu. İsim de.
Cemal, masadaki kâğıtları kaldırdı. Birinin altından ekmek kırıntısı çıktı. Ötekinde kurumuş çay izi vardı. Defterin kapağında, geceden kalma toz hâlâ duruyordu. Parçayı nereye koyduğunu hatırlamaya çalıştı. Onu defterden çıkan son yaprakların arasına sıkıştırmış, sonra başka bir evrakı ararken masadan masaya taşımış olabilirdi. Naciye’nin defterinden kopmadığına emindi; parça onun kullandığı bez kaplı kâğıttan daha inceydi.
Eski kayıt odasında kâğıt, çoğu zaman dosyaların arasında yolunu kaybederdi. Bir sicil numarası defterin kapağında, adı iç sayfada, tarihin kendisi başka bir evrakın kenarında bulunabilirdi. Cemal, her şeyi tek bir yerde tutmanın mümkün olmadığını öğrenmişti. Bir kâğıdın kaybolması, onun hiçbir yerde olmadığını kanıtlamazdı; ama nereden geldiği bilinmeyen bir parçayı doğru yere yerleştirmek de mümkün değildi.
Parçayı masada bırakmak istemedi. Bir rüzgârla uçabilir, yeni bir kâğıda yapışabilir, birisi çöpe atabilirdi. Onu hemen bir dosyanın içine koymak da istemedi. Hangi sayfadan ayrıldığını bilmeden yaptığı her işlem, belirsizliği başka bir yere taşımaktan ibaretti.
Cemal, küçük parçanın ölçüsünü göz kararıyla not etti. Bir yanını boş bıraktı. Üstüne “masada, defter kaldırıldıktan sonra bulundu” yazdı. Bu not, parçanın hangi yaprağa ait olduğunu söylemiyordu; yalnızca ne zaman fark edildiğini gösteriyordu. Cemal bu farkı önemli buldu. Bir şeyi ne zaman bulduğunu bilmek, nereden düştüğünü bilmek değildi.
Parçayı boş bir kâğıdın ortasına koydu. Pencere aralıktı. Kalkıp kapatırken dışarıda, okulun önüne götürülecek bir sandığı yükleyen iki adamı gördü. Sandığın kapağı kapanmıyordu. Adamlardan biri içindekileri aşağı bastırıyor, öteki kapağı indirmek için bekliyordu. Cemal pencereyi çekti. Döndüğünde küçük parça yerindeydi.
Rıza sabah geniş bir zarf bırakmıştı. Defteri taşımaya yeter demişti. Cemal kapağını açıp defteri içine koymayı denedi. Yıpranmış sırt zarfın ağzından geçti. Alt köşeye gelince dalgalanan yapraklar takıldı. Biraz itse kâğıtlar sığacaktı. Defteri geri çekti. Kışın sobanın yanında kuruttuğunda da bir ara üstüne taş koymak istemiş, sonra yaş yapraklar birbirine yapışır diye taşın yerini değiştirmişti. Kâğıt sonunda kendi halinde kurumuştu. Şimdi dalgalı kenarların bir yüzü ışık alıyor, öbür yüzü karanlıkta kalıyordu.
Kapıyı Naciye açtı. Koltuğunun altında bez kaplı bir defter vardı. Oturunca onu dizlerinden masanın üzerine kaydırdı. Defter kapalıyken arasından iki ince kâğıt çıkıyordu. Biri mezarlığın yerini gösteren eski pusulaydı. Tırnağının geçtiği yerdeki küçük delik, kâğıt sertleştikçe büyümüştü. Öbürünü Cemal tanımadı.
— Hangisini istiyorsun? dedi Naciye.
Cemal önündeki listeyi çevirdi. Yardım yerlerine gidenlerle gelenler konusunda birbirini tutmayan birkaç kayıt kalmıştı. Birinin yanında ailesi sordu yazıyor, soranın adı yazmıyordu. Başka bir satırda istasyona sevk denmişti. Oradan yola çıkıp çıkmadığını bilen yoktu. Cemal o satırı Naciye’ye gösterdi.
— Sen istasyondan ambarın arkasına kadar aramıştın. O gün kimi, nerede gördüysen yazmış olabilirsin.
Naciye bez kaplı defteri açtı. İlk yaprakta, aynı sokağa ait üç kapı tarifi vardı. İkisinin altına evde bulunamayanların adını yazmıştı. Üçüncüsünde yalnız çeşmenin yeri tarif ediliyordu.
Naciye, sayfaların kenarını başparmağıyla tuttu. Bez kaplı defteri, bir terzi defteri gibi ince ve yumuşak görünse de içi dağınık değildi. İlk sayfalarda ölçüler, sonraki yapraklarda teslim edilen kumaşlar, arka bölümde ise arananların izleri vardı. Bu bölümlerin arasına boş kâğıtlar bırakmıştı. Bir isim başka bir yere taşınırsa, o kişinin önceki tarifini de yeni satırın yanına ekleyebilirdi.
Bazı adları yalnızca duyduğu gibi yazmıştı. Sonra aynı kişi başka bir mahallede farklı çağrılınca, kâğıda iki yazımı da koymuştu. Kimi zaman soyadı bilinmiyor, kimi zaman yalnız lakap hatırlanıyordu. Naciye, kendisine bir adın nasıl söylendiğini yazıyor, onu kesin kimlik gibi sunmuyordu. Bu yüzden defterdeki çizgiler kadar boşluklar da vardı. Bir satırda “görmedi” yazıyor, yanındaki satırda “bir kadın söyledi” deniyordu.
Cemal, defterin sayfalarındaki bu düzene alışkındı. İlk tanıştıklarında Naciye, yazdıklarının resmi kayıt olmadığını söylemişti. Cemal de kendi defterinin onunki gibi olmadığını anlatmıştı. Birinde sayım saati, dosya numarası ve görevli imzası bulunuyordu; ötekinde tarifler, kimin nereden geçtiği ve hangi kapının açık olduğu. Aynı insan iki defterde de yer alabilir, fakat birinde tam adıyla, ötekinde yalnızca bir bez parçasıyla tarif edilebilirdi.
Naciye bu defteri yalnız haber tutmak için açmamıştı. Bir yeri bir daha bulmak, birinin adını ikinci kez sormamak, evin kapısını tarif eden kişiyi unutmayıp o kapıya yeniden dönebilmek için yazmıştı. Bir kişi bir gün görünür, ertesi gün başka yerde aranırdı. Defter, onu arayanların izini de tutuyordu.
— Bunu komşu söyledi, dedi. O da evin içini görmemiş. Buradan geç.
Cemal kalemini tuttuğu yerden kaldırdı. Naciye iki yaprak çevirdi. Bu sayfada istasyonun önünde konuştuğu kişilerin sözleri vardı. Bir çocuğun battaniye taşıdığı sırada gördüğü araba, başka bir kalemle kenara alınmıştı. Hemen aşağıda bir İhsan adı duruyordu. Cemal parmağını oraya koydu.
— Erzurumlu olan, dedi Naciye. Bana önce yalnız adını söylemişlerdi. Bunu da yazacaksan Erzurum’u aynı satıra koy.
Cemal sayfanın geri kalanını okudu. Aradığı adamın adı burada yoktu. Gönderildiği yerin tarifine uyan bir araba vardı. Naciye o arabaya binenlerin yüzünü görmemişti. Cemal müsveddesine yazdığı ilk cümleyi çizdi. Arabanın geçtiği yeri, arabayı gören çocuğun sözünden aktardığını belirterek yeniden yazdı. Naciye, kalemin ucunu kâğıttan çekmesini bekledi.
— Çocuğun adını bilmiyorum, dedi.
Cemal, ad için bıraktığı küçük boşluğu gördü. Oraya adı sorulmamış yazdı.
Kapının ardından ayak sesi uzaklaşınca Naciye sayfadaki “Erzurumlu” sözünü yeniden gösterdi.
— Bu bir yer tarifi mi, yoksa adamın doğduğu yer mi? diye sordu Cemal.
— Bilmiyorum. Bana öyle söylemişlerdi.
— O hâlde bunu adın yanına değil, tarifin yanına koyalım.
Naciye, kalemin ucuyla satırın başını işaret etti.
— Rüstem’in söylediği yerde duruyordu. O, adamın kim olduğunu bilmiyordu. Bana sadece nereden geldiğini duyduğunu anlattı.
Cemal, Rüstem’in sözünü doğrudan bir kimlik bilgisi gibi yazmaktan vazgeçti. Naciye’nin defterinde bu kelimenin altına çekilmiş bir çizgi vardı. Çizginin altındaki notta, Osman’ın adamın yüzünü görmediği yazıyordu. Cemal, iki bilginin birbirini tamamlamadığını, yalnızca aynı arayışın farklı yerlerinde durduğunu düşündü.
— İhsan’ın adı da burada, dedi.
Naciye, sayfayı kendine çekti. Adı daha önce gördüğü hâlde bu kez parmağını harfin üstünde tuttu.
— Bu sayfada onu ararken ne duyduğumu yazmışım. Sonra bulduğumuz kâğıtta başka bir ad çıktı. İkisini birleştirmeyelim.
— Birbirine bağlı olabilirler mi?
— Olabilir. Ama bunu bilmiyoruz.
Cemal, “olabilir” diye başlayan cümleyi kayda almadı. Naciye’nin arayışında ihtimaller çoktu; dosyaya girecek olanlar ise onun bizzat doğruladıkları ve hangi kaynağa dayandığı açıkça belirtilenlerdi. Bir ihtimal, soru olarak defterde kalabilirdi. Cevapmış gibi yazılmasına gerek yoktu.
— O hâlde İhsan’ın adını arama sayfasında bırakıyoruz, dedi Cemal.
— Evet. Bulduğumuz kâğıdın yanında değil.
Naciye, sayfanın köşesini katlamadan düzeltti. İhsan’ın adıyla Şevket’in teşhis kaydını aynı yerde tutmak istemiyordu. Biri arayışın başlangıcı, öteki bulunan bir belgenin bilgisi olabilirdi. Aralarındaki bağı kanıtlayacak bir satır yoktu.
Cemal, kalemi masanın üzerinde tuttu.
— İhsan’ı bulmak için bu sayfaları mı bir araya getirdin? diye sordu.
Naciye cevap vermeden önce arka kapağın içindeki eldiven izine baktı. Kardeşinin eldiveni elinde değildi; yalnızca bir ilmek ve birkaç satır not kalmıştı.
— Önce onu aramak için yazdım, dedi. Sonra başkasının da birini aradığını gördüm. Defter büyüdü.
— Aradığın kişiyi bulamadın.
— Bulduğum bazı şeyler oldu. Hepsi İhsan’a çıkmadı.
Cemal, bu cümleyi kâğıda geçirmedi. Naciye kendi arayışının sonucunu saklamıyordu; fakat bir iz buldu diye o izi kardeşine bağlamıyordu. Birinin başka bir kasabadan geldiği söylenmiş, başka birinin yüzü görülmemiş, bir kâğıtta ise Şevket’in adı çıkmıştı. Bunlar aynı kişiye ait olabilirdi, olmayabilirdi. Naciye, satırları bu belirsizlikten kurtarmak için akrabalık uydurmayacaktı.
— Defterin başında önce onun adı var mı? dedi Cemal.
Naciye birkaç sayfa çevirdi. İlk arama notunda İhsan’ın adı başlıktaydı. Altında, sorulan kapılar ve duyulan cevaplar sıralanıyordu. Bir yere “görmedim” yazılmış, başka bir yere “akşamüstü geçti” denmişti. Kimin geçtiği belli olmayan satırın başında küçük bir soru işareti vardı.
— Bu sayfa sende mi kalsın? diye sordu Cemal.
— Evet. Bunlar benim aradığım yerler. Senin dosyanın içinde olmasına gerek yok.
Cemal başını salladı. Naciye’nin kendi arayışını dosyanın dışında tutması, kayıtlarını değersiz bulduğu anlamına gelmiyordu. Yalnızca her defterin kendine ait bir sınırı vardı. Defin kaydı, bir kişinin bulunduğu yeri gösterebilirdi; arama notları ise o yerin nasıl sorulduğunu.
Naciye, ilk sayfayı kapatıp orta bölüme döndü. Surete alınacak yaprakları ayırdı. İhsan’ın adının geçtiği sayfayı kopyaların arasına koymadı. Şevket’in teşhis kaydının bulunduğu sayfayı ayrı bıraktı. İki yaprak arasındaki mesafe küçük görünüyordu; fakat birinin ötekine delil sayılması için yeterli değildi.
Naciye defteri biraz daha ileri açtı. Sayfanın alt yarısında İhsan’ın adını ilk duyduğu yere ilişkin satırlar vardı. Rüstem’in söylediğini önce tek cümlede yazmıştı. Daha sonra kenara Osman’ın adını eklemiş ve Osman’ın, yüzü görmediğini söylemesinin ardından cümlenin altına bir çizgi çekmişti. Naciye başparmağını o çizginin üstüne koydu.
— Bunu da alacaksan öbür yaprağı aç, dedi.
Öbür yaprağın arasında, ambar kâtibinden aldığı suret duruyordu. Cemal Şevket’in adını, teşhis kaydını ve defin defterindeki numarayı okudu. Naciye’nin kendi imzasıyla doğruladığı eldiven teslimi daha aşağıdaydı. Naciye iki kâğıdı masada yan yana getirdi. Önce hangisini kaldırması gerektiğine karar verememiş gibi ikisine birden elini koydu.
— İhsan’ı aradığım vakit bu ilkinde, dedi. Bulduğumuz yer ötekinde. Sorana ikinci sırayı hep söylediğim gibi tarif ederim. Ama şu Rüstem’in sözünü tek başına alan biri, yeri de onun bildiğini sanır.
Cemal yeni bir yaprak çıkardı. Kopyaya, haberin Naciye’ye kimden ulaştığını yazarak başladı. Bir sonraki satırda Şevket’in teşhisinin nerede kayıtlı olduğunu belirtti. Defin defterinin numarasını geçirdi. Naciye, yer tarifindeki yassı taşı da yazmasını istedi. Cemal yazınca kendi nüshasından tarihleri karşılaştırdı. Ayın gününü söylerken sesini biraz yükseltti. Yan odadan biri kâtibe seslenildiğini sanıp kapıya geldi. Cemal başını kaldırıp eliyle içeride bir iş olduğunu gösterdi. Adam kapıyı sessizce çekti.
— Bundan sonra bir yaprak daha var, dedi Naciye. Onu çevirmene gerek yok.
Cemal, Naciye’nin defteri çevirmeden elini üstünde tuttuğunu gördü. Bu, sayfayı saklama hareketi değildi. Sözünü bitirip ne kadarını göstereceğine karar vermek için bekliyordu.
— Bu isimler bende kalsın, dedi Naciye. Onlara bir daha haber götüreceğime söz verdim. Nerede kaldıklarını bilmeyenler var. Birinin kapısı bulunursa, onu bulmaya çalışan da oraya gidebilir.
Cemal, sayfayı istemedi.
— Yalnızca hangi yaprakların sende kaldığını yazacağım. Adresleri surete geçirmeyeceğim.
— İstasyon kaydını istiyorsan, o ayrı.
— Evet. Bir adamın oradan geçip geçmediğini açıklamak için bu sayfa gerekebilir.
— Ama kimlerin evinde kaldığını göstermek için gerekmez.
Cemal kalemini kâğıdın üstüne koydu, fakat yazmadı.
— O zaman kaynak satırını sınırlayalım. “Naciye’nin defterinde, istasyonla ilgili sayfalar” diyeceğim. Hangi sayfaların kopyalandığını ayrıca göstereceğim.
— Başka biri defterin tamamını isterse?
— Sana sorar. Sen karar verirsin.
Naciye, Cemal’in cevabını tarttı. Onun elindeki resmî dosya, kendi defterinden daha uzun süre saklanabilirdi. Bir kopya bir kez çıkarılınca başka yere taşınır, yeni bir dosyada yer alır, ilk bağlamından ayrılabilirdi. Naciye, birinin adını ararken onun hangi kapıda kaldığını da açığa çıkarmak istemiyordu.
— O hâlde yalnız bu iki sayfayı al, dedi. Bir de kime gösterdiğini yaz.
Cemal, ayrı bir satıra “sureti Cemal aldı, Naciye gördü ve uygun buldu” diye not düştü. Naciye, kendi defterine de aynı günü kaydetti. Bu kez iki defter, birinin diğerinden habersiz kopyası değil; birbirine kaynak gösteren iki ayrı kayıt olacaktı.
Cemal eli defterin kenarındayken durdu.
— Aynı güne mi ait?
— Aynı gün. İnsanların kaldığı evler yazıyor. Bazısına bir daha haber götürmek için söz verdim.
Cemal elini çekti. Naciye sayfanın kıvrılan köşesini düzeltti. Sonra kopyanın başına eğilip Erzurum sözünün hangi satırda kaldığını bir daha kontrol etti. Defin numarasının yanındaki tarihe parmağıyla dokundu. İmza atarken kâğıdın altına kadar inmeye gerek kalmasın diye Cemal suretin hangi yapraklardan çıkarıldığını iki satırla yazmıştı. Naciye onu da okudu. Ardından masanın kendi tarafında duran kâğıdı iç cebine koydu.
— Seninkini de görebilir miyim? dedi.
Cemal sayım defterini açtı. Mürekkebin suyla yayıldığı yerin altında ilk geceden kalan notları tutuyordu. Bir zarfın arkasına iki isim, bir kâğıdın kopuk kenarına çıkılan yer yazılmıştı. Tarihi belli olmayan bir notun başına, bir vakit sonradan tarih koyacak gibi boşluk bırakmıştı. Kâğıtların arasından çıkarınca o boşluk hâlâ duruyordu.
Defterin suya değen yaprakları birbirine yapışmıştı. Cemal, onları ayırırken parmaklarını ıslatmamış; önce köşede kuruyan yeri gevşetmiş, sonra sayfayı çizgiden tutup kaldırmıştı. Birkaç satırın mürekkebi dağılmıştı. Adların bazıları hâlâ okunuyor, bazılarında yalnızca ilk harf kalıyordu. İlk gece, defteri kapatıp saklaması gereken bir yer bulamamış; masanın üstünde kalırsa yeniden ıslanmasından korkmuştu. Çekmeceye koysa da kâğıtlar hava alamayacaktı.
Rıza, pencere pervazındaki kuru tahtayı getirmiş, üstüne defteri yatırmıştı. Cemal kâğıtların arasına temiz bez koymayı denemiş, bez nemi çekince sayfaya yapışmıştı. Sonunda bezleri kaldırıp yaprakları aralık bıraktılar. Gece boyunca birkaç kez kontrol etmiş, her seferinde bir başkasını yollamak için not tuttuğu kâğıtların da yer değiştirdiğini görmüştü.
O sırada kâğıt parçalarının hangisinin defterden, hangisinin başka bir formdan geldiğini ayırt edememişti. Sonradan tarihleri karşılaştırmış, yazıların eğimini ve kalemin izini incelemişti. Bir notun kenarı, sayım defterinin yırtık yerine uyuyordu. Başka bir parça, Rıza’nın tuttuğu ayrı çizelgeden çıkmıştı. Cemal, parçaları yerine koyarken hiçbirini zorla yapıştırmamıştı. Kağıdın birbirini bulduğu yerden emin olmadıkça bağ kurmak istememişti.
— O gece hepsi birbirine karıştı, dedi.
Naciye kendi defterini kapatmadı.
— Sesler de, dedi. Kimin hangi kapıya gittiğini sonra ayırdık.
Cemal, iki defteri yan yana bıraktı. Naciye’nin sayfalarında başka el yazıları, Cemal’inkinde ise aynı kalemin farklı basınçları vardı. Bir olayın kendisi tek bir defterde görünmüyordu. Birinin yaşadığı, ötekinin gördüğü, bir başkasının yazdığı parçalar, aynı tarihte birbirine yaklaşmıştı.
— Bunları baştan mı yazacaksın? diye sordu Naciye.
— Okunanı surete geçirdim. İlk kâğıtlar defterin arkasında kalacak.
— Islak olan da mı?
Cemal kâğıtlardan birini kaldırdı. Bir köşesi eksikti. Masada bulduğu parçayı yanına getirip denedi. Kenarlar tutmadı. Parçayı geri koyup kâğıdı Naciye’ye gösterdi.
— Bu kelimeyi önce kapı diye okudum. Sonra ilk harfin yanındaki çizgiye bakıp durdum. Ben yazmışım, yine de çıkaramadım. Surette okunamadığını söyledim.
Naciye kâğıdı eline almadan eğilip baktı. Gözünü çizgiden kaldırınca önünde açılmış defterde Sabri’nin adını gördü. Karşısında Haber bekleniyor yazıyordu.
— Bu, haber gelmeden evvelki mi?
— Evet.
Cemal aşağıdaki satıra geçti. Haber kâğıdının geldiği saati gösterdi. Yardım yerinde Sabri’nin görüldüğü saatin hangi ek yaprakta bulunduğunu, sonra kendi ayağıyla döndüğünde tuttukları kaydı gösterdi. Naciye birinci saatin durduğu yerde parmağını tuttu. Öteki saati dinledikten sonra elini çekti.
Cemal, sayfanın altına daha sonra eklediği iki tarihi de gösterdi. 5 Mayıs’ın yanına “müddet tamamı” yazılmıştı. 3804 sayılı kanunun ek listesinde Sabri’nin adı bulunmadığı için bu tahliye, kanunla verilmiş bir af değildi. Hamdi’nin satırındaki 12 Haziran tarihi de kendi olağan ceza hesabına aitti. Cemal bu iki açıklamayı aynı defterde tutmuş, fakat aynı hüküm gibi görünmemeleri için ayrı sütunlara yazmıştı. Naciye, satırların başındaki işaretleri okudu. Birinin başında tahliye belgesi numarası, ötekinin başında ceza müddeti vardı.
— Ben istasyonda bir trenin ne vakit geldiğini sormuştum, dedi. Adam bana kendi nöbetinin bittiği saati söyledi. Eve varana kadar trenin saati sandım.
Cemal o günkü notlarda bir tren saati olup olmadığına bakmadı. Naciye sayım defterini kendine doğru çekmeden açık yaprağın kabaran kenarını düzeltti. Kâğıt elinin altından kurtulunca bir daha kalktı.
Naciye, kendi defterini kucağına çekti.
— Suretini çıkarınca bunu da dosyaya koyacak mısın? diye sordu.
— Hayır. Defter sende kalacak.
— Bir gün benden isterlerse?
— O zaman hangi yaprakların kopyalandığını gösteren satır burada olur.
Naciye, sayfanın üst köşesine numara yazdı. Kopyası alınan yaprakların başına küçük bir nokta koydu; böylece daha sonra aynı sayfayı bulabilecekti. Cemal, kendi üst yazısına bu işaretleri de geçirdi. Bir sayfanın hangi defterden alındığını bilmek yetmezdi; defterin kimin elinde kaldığını ve suretin ne zaman çıkarıldığını da göstermek gerekiyordu.
— Asıl bende, dedi Naciye. Suret sende.
— Evet.
— Biri ikisini karşılaştırmak isterse?
— Önce sana ulaşması gerekir.
Naciye, “Bu kadarını ayıralım,” dedi. Cemal onun defterini kilitli dolaba kaldırmayı teklif etmedi. Defter, Naciye’nin elinde durduğu için yeni notlar eklenebiliyor, yanlış bir tarifi düzeltebiliyor, bir satırın kime ait olduğunu sorabiliyordu. Arşivdeki suret ise yalnızca o günkü hâlinin izini taşıyacaktı. İkisi aynı sayfayı barındırsa da birbirinin yerine geçmeyecekti.
Naciye, kopya yaprakları sıraya koydu. İlk sayfanın üstüne kaynak defterin adını, son sayfanın altına sayfa numarasını yazdı. Araya giren kâğıtlardan biri, başka bir tarihe aitti; onu ayırıp yeniden kendi defterine yerleştirdi. Cemal, “Bunu da alalım mı?” diye sormadı. Naciye, yalnızca gerekli sayfaları seçmişti.
— Üst yazıda hepsini say, dedi. Bir tanesi bile eksik kalmasın.
Cemal, sayfa sayısını yeniden saydı. Naciye’nin gösterdiği işaretlerle karşılaştırdı. İki sayı eşleşince defterin kopyasını ayrı bir zarfa koydu. Zarfın önüne “Naciye’nin defterinden alınan suretler” yazdı. Asıl defteri Naciye kapattı ve koltuğunun altına aldı.
Rıza geldiğinde Cemal zarfı masanın üzerinde açmış, defteri içine yandan sokmayı deniyordu. Bu defa önce arkaya konacak notları ince bir kâğıda sarmıştı. Defterin boş kapağını zarfa önden geçirip gövdeyi avucuyla destekleyince dalgalı yapraklar takılmadan içeri girdi. Masada kalan küçük parçayı da ayrı bir kâğıda katlayıp notların yanına koydu. Üstüne nerede bulduğunu yazdı. Hangi yapraktan koptuğuna dair bir şey eklemedi.
— Zarfı sen al, dedi Rıza’ya. Eski defterlerin durduğu dolaba koy. Bizim hazırladığımız suret üst yazıyla gidecek.
Cemal zarfı yeniden açtı. Defter bu kez içinde duruyor, ama ağırlığı alt dikişi geriyordu. Rıza, zarfın ağzını iki yana çekti.
— Bu yol boyunca açılırsa?
— İki kenarını iplikle geçirebiliriz. Önce üst yazıyı tamamlayalım.
Cemal, masadaki belgeleri üç kümeye ayırdı. Birinci kümede asıl defter ve parçalı ilk notlar vardı. İkincide, Ankara’dan gelen cevapla eşleşen numara ve Sabri’nin tahliye belgesinin sureti. Üçüncü kümede Naciye’nin defterinden alınan sayfalar duruyordu. Bunların hepsini aynı zarfa koyarsa, biri bir yaprağı ararken ötekini de açmak zorunda kalacaktı.
Rıza, üst yazıyı okumak için yana eğildi.
— Bu iki kâğıt birlikte gidecek mi?
— Aynı dosyada kalacaklar. Ama farklı ekler.
Cemal, her kümenin üstüne küçük bir kapak yaprağı koydu. Üzerine hangi kaynaklardan oluştuğunu yazdı. İlk kümede tarih aralığı, ikincide iki dosya numarası, üçüncüde Naciye’nin defterinin adı ve sayfa işaretleri vardı. Bir zarfın içine koydukları, aynı hikâyeye ait olsa da aynı kaydı taşımıyordu.
Naciye, Sabri’nin tahliye suretinin yerini sordu.
— Kendi dosyasında, dedi Cemal. Bu kopya yalnızca kayıtlar arasında yol gösterecek.
— 3804’le karışmasın.
— Üst yazıda ayrı başlık altında.
Rıza, tarihleri yeniden okudu. 5 Mayıs ve 12 Haziran satırlarının yanına “olağan müddet” notu eklenmişti. Kanun numarası ise başka yaprakta duruyordu. Bu evrakları daha sonra açacak biri, önce kanunun tarihini görse bile kişisel tahliyeyi ona bağlayamayacaktı.
Cemal, zarfın içindeki defteri yeniden çıkardı. Arka kapağına küçük bir kâğıt iliştirdi. Bu kâğıtta, defterin hangi yapraklarının su gördüğü, hangi notların sonradan eklendiği yazıyordu. Parçayı bulduğu yeri de ekledi: masada, defter kaldırıldıktan sonra. Parçanın hangi sayfadan koptuğunu belirtmedi. Üst yazıda kâğıdı “kaynağı belli olmayan parça” diye gösterdi.
— Bunu şimdi de geri koyabiliriz, dedi Rıza.
— Nereye ait olduğunu bulmadan koymayacağız.
Rıza, başını salladı. Parçayı zarfın içinde ayrı kâğıda sarılı bıraktılar. Cemal, zarfa girecek her şeyi son kez saydı. Her birinin sayfa numarasını not etti. Naciye de kendi defterindeki işaretleri karşılaştırdı. İki liste birbirini tutunca, zarfın ağzını kapatmadan önce masada beklettiler.
Rıza zarfı iki yanından kaldırdı. Bir eli dibe yetişmeyince masaya geri indirdi. Cemal ön yüzüne defterin hangi günleri içine aldığını yazdı. Altına, ilk geceye ait parçalı notların da aynı zarfın içinde bulunduğunu ekledi. Sonra Ankara’ya gidecek yaprakları gösterdi. Sabri’nin sicil numarasıyla dosya numarası üst yazıda yan yanaydı. Üst yazının kenarında, bu doğrulamanın 3804 listesindeki adlara ekleme yapmadığı özellikle belirtilmişti. Sabri’nin çıkış belgesinin sureti ayrı dosyada, kendi ceza müddetinin tamamlandığını gösteren satırın yanına konacaktı. Naciye’nin defterinden alınan satırlar ise kendi sayfa işaretleriyle birlikte ayrı bir ek olarak duruyordu.
Naciye bez kaplı defteri kapattı. Birlikte çıkacaklarını sanan Rıza kapının önünde bekledi. Naciye kalkmadan önce pencereden okulun önüne götürülecek sandığa baktı. Adamlar kapağı sonunda kapatmış, üstüne bir ip dolamışlardı. İpi tutan adam ipin ucunu ötekine verince sandık yerinden azıcık kaydı.
— Benim defterin nerede olduğunu da yazdın mı? dedi Naciye.
Cemal, kopyanın üstündeki son satırı yeniden okudu. Orada yalnızca sayfa numaraları vardı. Kalemi alıp defterin Naciye’de kaldığını yazdı. Naciye başını eğip o satırı okudu. Sonra kendi defterini bir daha açtı. Arka kapağın içinde, ilkbaharda ölçtüğü duvarla eşiğin arası çizilmişti. Çizgiyi örtecek kadar yukarıdan, suretin çıkarıldığı günü ve hangi yaprakların alındığını yazdı. Defteri kapatınca cebindeki pusulanın bir köşesi dışarıda kaldı. Onu içeri itti.
Naciye, masanın üstündeki zarfı bir kez daha inceledi. Ön yüzünde henüz yalnızca tarih aralığı vardı. Dışına ad yazılmamıştı.
— Kimin elinde olduğunu da yaz, dedi.
Rıza, zarfı alacağı için kendi adının mı yazılmasını istediğini sordu. Naciye başını salladı.
— Kim taşıyacaksa, o görünsün. Yarın biri bu zarfın nerede kaldığını sorarsa, hangi kapıdan geçtiğini bilelim.
Cemal, teslim kaydına Rıza’nın adını ve saati ekledi. Rıza bu satıra imza attıktan sonra zarfı alacaktı. Naciye kendi defterinde de kopyaların kimde kaldığını işaretledi. Orijinal defter onunla birlikte çıkacak, suretlerin bulunduğu paket dolaba girecekti. İkisi aynı gün aynı odadan ayrılacak, ama başka yerlere gidecekti.
— Dışına bütün adları yazmayın, dedi Naciye. Arayan biri zarfı görürse, içindekileri anlamasına gerek yok.
Cemal, zarfın üstüne yalnız dosya numarası ile “sayım ve ek kayıtlar” yazdı. Naciye yazıyı kontrol etti. Rıza, kapağı kapatmadan önce içindeki sayfa sayısını bir daha saydı. Eksik yoktu. Zarfı kapatırken ipi kenarlarından geçirdi; ağzı yırtılmasın diye düğümü fazla sıkmadı.
— Bu kadar kalın bir zarfı tek elle taşıma, dedi Naciye.
Rıza, paketin altını iki eliyle kavradı.
— Böyle taşırım.
Naciye, taşıma biçimine bakıp başını salladı. Defter, kâğıttan yapılmıştı ama ağırlığını içindeki satırlardan alıyordu. Rıza zarfı götürdüğünde Naciye kapının ardından onu izlemeyecekti; yalnızca teslim kaydını ve dolabın numarasını kendi notuna geçirecekti.
Cemal, zarfın ağzındaki ipi bırakıp indeks kâğıdını çıkardı. Paketin üzerine hangi defterden geldiğini yazmıştı, fakat dolaba girdikten sonra nasıl bulunacağını henüz eklememişti. O sayfaya rafın adını, defterin tarih aralığını ve ilgili sicil numaralarını kaydetti. Naciye, sayfanın başındaki tarihlerin doğru sırada olduğunu kontrol etti.
— Birisi yalnızca Sabri’nin adını sorarsa? dedi.
Cemal, önce sicil numarasını, sonra Ankara’dan gelen dosya numarasını gösterdi. İki numaranın yanına aynı kişi olduklarını doğrulayan cevabın bulunduğu yeri yazdı.
— Adı bilmiyorsa?
— O zaman sayım tarihinden başlar. İlk geceye ait notlar burada, yardım yeri kaydı şu ekin içinde.
Naciye, sayfanın sonunda iki ayrı ok gördü. Biri yardım yerinden gelen kâğıda, öteki Sabri’nin kendi ifadesine gidiyordu. Oklar, kaynakların aynı şey olmadığını gösteriyordu.
— Birini bulup ötekini bulamazsa? diye sordu.
— Bulduğu sayfada diğerinin numarası var.
Naciye, indeksin kenarındaki boşluğa parmağını bastı. Bir kâğıt parçası, bir defter sayfası ve bir söz arasında kurulan yol, ancak bir başkası da yürüyebilirse işe yarardı. Cemal, arşivdeki her şeyi okuyacak birinin çıkacağına dair güvence vermedi. Yalnızca arayan kişinin nereden başlayabileceğini yazdı.
— Bu zarfı açan kişi bizi tanımayabilir, dedi Naciye.
— Tanıması gerekmiyor. Kaynağı takip edebilsin yeter.
— Benim defterimi de bulabilir mi?
— İndekste aslı sende kaldı diye yazıyor. Sana ulaşacak yolu bilmiyorsa bunu öğrenemez.
Naciye, kendi adresini dosyaya eklemedi. Defterini taşıdığı yer değişebilirdi; adrese bağlanan bir kayıt, yıllar sonra yanlış kapıyı gösterebilirdi. Onun yerine, suretin hangi gün kendisinden alındığını ve asıl defterin ona ait olduğunu yazdırdı. Birisi defterin aslını ararsa, önce suretin hangi nottan çıktığını görecekti.
Rıza, üst yazıyı okurken bir yerde durdu.
— “İlk sayım gecesi” derken hangi gün? diye sordu.
Cemal tarihi ekledi. Sonra 30 Aralık akşamındaki eksik sayımla 31 Aralık’taki dönüş kaydını birbirinden ayıran satırı gösterdi. Zarfın önünde bu ayrıntı yoktu. İndeks içinde, o sayımın kimin tarafından tutulduğu da yazılıydı.
— Bunu böyle bırakalım, dedi Naciye. Kâğıdın dışından anlaşılması gerekmiyor. İçine bakan bulur.
Rıza, zarfı kaldırmadan önce indeks sayfasını üstüne koydu. Bir kâğıdın içinde bulunması, onun zarfın üstünde yazması demek değildi. Paket, dolaba girdiğinde yalnızca dosya numarasıyla anılacak; açıldığında hangi sayfalara gidileceği anlaşılacaktı.
Naciye, kopyanın sayfa numaralarını kendi defterindeki işaretlerle son kez karşılaştırdı. Başka birine ait evlerin yazıldığı yapraklar pakete girmemişti. İhsan’ın arandığı ilk sayfa da asıl defterinde kalmıştı. İndeks, yalnızca alınanları saymıyor; alınmayanları da Naciye’nin elinde bırakarak çizginin nerede bittiğini gösteriyordu.
Naciye, üst yazıyı baştan sona okudu. “Asıl defter Naciye’de kalmıştır,” satırında durdu.
— Adımı tam yazmışsın.
— Dosyanın kimin elinde olduğunu bilmek için gerekiyor.
— Birisi defteri benden isterse?
— Bu yazı, asıl nüshanın burada olmadığını gösterecek. Onu almak için sana başvurması gerekir.
Naciye, satırın yanına kalemle bir işaret koydu. Adının yazılması onu rahatsız etmiyordu; fakat adının bir eşyayla birlikte kayda geçmesi, ileride o eşyanın kendisinden istenebileceği anlamına geliyordu. Bu yüzden hangi defterin kopyalandığını, hangisinin yanında kaldığını açıkça ayırdı.
— İhsan’ın adı bu pakette yok, dedi.
— Evet.
— Ama biri onu sorarsa bu defterde arandığını görebilir.
— Asıl defter sende. Sureti istemediğin sayfayı burada tutmadık.
Naciye bu ayrımı kabul etti. Kardeşinin arayışını bir zarfın içine koymak istemiyordu. Ama bir gün onun adını arayan başka biri çıkarsa, kendi elindeki sayfalarda nereden başlayacağını bulabilirdi. Cemal, ona bu konuda bir söz vermedi. Naciye de defterin bir gün başkasına ulaşacağından eminmiş gibi davranmadı.
— Benim defterim bir gün okunursa, kim yazdı diye sorarlar mı? dedi.
— Sorarlarsa, üst yazıda senin adın var.
— Ya benim olmadığım bir zamanda sorarlarsa?
Cemal kalemini kaldırdı.
— O zaman kaydın nereden geldiği yazılı olacak.
Naciye başını salladı. Yıllar sonra birinin bu kâğıtları bulup bulmayacağını bilmiyordu. Belki zarf dolabın gerisinde kalacak, belki sayım defterinin kapağı bir gün yeniden açılacaktı. Bu ihtimal, onu bugün ne yazacağını değiştirmeye yöneltmedi. Yalnızca kaynağın açık olmasını istedi.
Cemal, indeks kâğıdını zarfın üstüne koydu. Naciye, kendi defterini kapattı ve koltuğunun altına aldı. Masada kalan küçük kâğıt parçası hâlâ ayrı duruyordu. Cemal onu ne sayım defterine ne de Naciye’nin suretlerine ekledi. Kaynağını bulamadıkça, yalnızca bulunduğu yeri taşıyacaktı.

Cemal, zarfın içindeki ekleri son bir kez yokladı. Sabri’nin olağan müddetinin tamamlandığını gösteren kâğıt, kanun listesinin arkasına konmamıştı; kendi dosya başlığı altında duruyordu. Hamdi’nin 12 Haziran tarihi de aynı biçimde ayrıydı. Rıza, iki sayfanın üst yazıda yanlışlıkla birleştirilmediğini doğruladı. Naciye, bunları dinleyip defterindeki son işareti kapattı.
— Şimdi gidebilir, dedi Cemal.
Rıza zarfı aldı. Naciye, kendi defterini kolunun altına yerleştirdi. Masada kalan küçük parça için ayrı bir not yazılmıştı. Bir sayımın içinde bulunmuş olması, onun sayım defterinden koptuğunu kanıtlamıyordu. Cemal, bunu da dosyanın kapağına eklemedi.
Naciye defterinin kapağını avucuyla bastırdı. Onun içindeki açık sorular da, kopyası zarfa giren doğrulanmış satırlar da aynı güne aitti; fakat biri ötekinin cevabı değildi. Bu ayrımı koruyarak masadan kalktı.
Koridorda Rıza eşiği geçerken zarfı yan çevirmek zorunda kaldı. Bir eliyle kenarını tuttu, öbürünü altından çekmedi. Naciye o geçene kadar bekledi. Sonra bez kaplı defterini kolunun altına alıp açık kapıdan avluya çıktı.