Ödünç palto
Sabri açıklığın dibindeki dağınık parçaları elinin tersiyle dışarı süpürdü. Kırık sıva, ufalanmış kerpiç ve ince kireç kırıntıları elinin sırtında birikip karın üstüne kaydı; üstteki eğik tahtaya değmemek için bileğini alçak tutuyordu. Bir parça sivri taş avuç kenarını çizdi, durmadı. Yusuf’a uzanabilmek için yüzünü duvara yaklaştırması gerekti. Yanağı donmuş taşın soğuğuna neredeyse değiyordu; aralıktan yükselen nemli toprak ve kireç kokusu burnunu yaktı. Hamdi ışığı oynatmadan tuttu; lambanın camı taşın hemen dışındaydı, alevin uzattığı sarı çizgi çapraz tahtanın alt kenarından içeri düşüyordu.
Naciye dizlerinin üstünde biraz öne eğildi, ama ışığın yoluna girmedi.
“Yusuf,” dedi alçak sesle. “Hangi elini uzatabiliyorsun?”
İçeriden önce kısa bir hışırtı, ardından ince, tozlu bir soluk geldi.
“Sağ elimi,” dedi çocuk; kelimenin sonu yutulur gibi çıktı. “Sol yanım duvara yakın.”
Naciye başını kaldırıp Sabri’ye baktı. Hamdi de lambayı tutan bileğini yarım parmak aşağı indirdi.
“İkisini birden çekmeyin,” dedi Sabri. “Önce kolunu görelim.”
Tahtanın altındaki gölge bir an kıpırdadı. Kireç tozunun üstünde önce küçük parmak uçları, ardından zayıf bir bilek göründü. Küçük bir el tahtanın altından çıktı. Tırnaklarının içi toprakla kararmış, parmakları soğuktan büzülmüştü. Sabri bileği kavramadı; elini hızla uzatıp çekerse çocuğun kolunu tahtanın keskin köşesine çarpacağını biliyordu. Avucunu açık tutup taşın hemen içinde çocuğun ona tutunmasını bekledi.
Küçük parmaklar önce tereddütle Sabri’nin avuç kenarına dokundu, sonra başparmağının dibine sıkıca yapıştı. Elin soğukluğu Sabri’nin bileğine kadar vurdu. Sabri parmaklarını ağır ağır kapatıp elin üstünü örttü, ama hemen çekmedi.
“Sırtında, belinde ağır bir şey var mı?” diye sordu alçak sesle.
“Yok,” dedi Yusuf; sesi taşın altında inceldi. “Yalnız üstüme toz döküldü.”
“Şimdi yavaşça kendine doğru kay,” dedi Sabri. “Başını kaldırma. Tahta hemen üstünde.”
Çocuğun dirseği, sonra ince omzu sarı ışığın ucuna girdi. Sabri uzanırken kendi parmak boğumlarının sırtı üstteki tahtanın kıymıklı kenarına sürtündü; aralık ancak bu kadar izin veriyordu. Üstünde kalın yünlü bir kazak ya da palto yoktu; yalnız ince, tozdan rengi solmuş bir iç gömleği vardı. Yusuf’un omzu açıklığa geldiğinde kumaşı bir çıkıntıya takıldı. Tahtanın alt yüzünden dışarı sarkan kıymıklı bir çivi başı ya da kuru sıva kenarı gömleği tutmuştu. Çocuk o an kendini geriye çekmeye yeltendi; kumaş hafifçe gerildi.
“Dur,” dedi Sabri. “Kıpırdama, ben buradayım.”
Naciye ışığın önüne geçmeden yana eğildi. Sağ elini karanlık açıklığın kenarından usulca içeri uzattı, sıkışan yeri parmaklarıyla yoklayıp gevşetti. Çivi başının üstünden kumaşı çekip kurtarması iki nefes sürdü. Tam o sırada çocuğun göğsü hızla inip kalkmaya başladı; dar aralıkta soluğu kısa, kesik hırıltılara döndü. Çocuğun nefesi hızlanınca hepsi durdu. Sabri avucundaki küçük eli gevşetmedi, ama bir milim bile çekmedi. Hamdi lambayı kıpırdatmadan bekledi; Naciye parmaklarını omzun üstünden ayırıp geri çekti.
“Buradayız,” dedi Sabri. “Acele etmeyeceğiz.”
Üçü de bir süre konuşmadan bekledi. İçerideki hızlı soluk önce düzensizleşti, sonra ağır ağır seyreldi. Çocuğun parmakları Sabri’nin avucunda biraz daha yerleşti.
“Şimdi nasıl?” diye sordu Naciye, sesini olabildiğince yumuşak tutarak. “Bacağını oynatabiliyor musun?”
Tahtanın gerisinden kısa bir sürtünme geldi.
“Dizimi çekebiliyorum,” dedi Yusuf. “Öteki ayağım sıkışmadı. Ama üstümde toz var.”
“Öbür dizin de geliyor mu?” diye sordu Sabri.
“Geliyor.”
Yusuf dizini kendine çekebildiğini söyleyince Sabri onu biraz yana döndürdü. Çocuğun gövdesini düz çekerse kalçası taşın alt kenarına takılabilirdi; omzunu hafifçe aşağı eğdirip dar geçitten yanlamasına kaydırması gerekiyordu. Sabri boş kalan sol elini uzatıp çocuğun sırtının üstünden tuttu. Çocuğun kürek kemikleri ince gömleğin altında avucuna geldi; bütün bedeni tir tir titriyordu.
“Hamdi,” dedi Sabri alçak sesle. “Tek elimle dengesini tutamam.”
Hamdi bir saniye bile beklemedi. Işığı Naciye’ye verip açıklığın dışındaki dar yerde Sabri’nin koluna destek oldu. Naciye lambayı iki eliyle kavrayıp yere yakın, ama alevin çocuğun yüzüne vurmayacağı bir açıda sabit tuttu. Hamdi paltosunun omzundan kayan boş kolunu geriye savurdu, bir eliyle Sabri’nin dirseğinin altından tutarken öteki eliyle çocuğun koltuk altına erişti.
“Hazır mısın?” dedi Sabri.
“Hazırım,” dedi Hamdi.
“Çekiyoruz, Yusuf,” dedi Sabri. “Başını göğsüne eğ.”
Çocuğun ağırlığı ikisinin ellerine geçti. Beklediğinden çok daha hafifti; yine de dar ağızdan çıkarırken en küçük sarsıntı üstteki eğik tahtayı oynatabilirdi. Sabri dizlerini geriye doğru sürüp gövdesini açtı. Sabri geri çekilirken topuğunun altındaki taşı hissetti; çıplak ayağının altı sivri kenara gelmiş, taş hafifçe oynamıştı. Ayağını kaldırırsa dengesi bozulacak, çocuğun belini taşın kenarına vuracaktı. Ayağını kaldırmadı, acıya aldırmadan topuğunu olduğu yerde bastırıp ağırlığını öbür bacağına verdi.
Hamdi iki hamlede çocuğun dizlerini ve ince bacaklarını çapraz tahtanın altından sıyırdı. Çıkarırken çocuğun sol dizi taş kenarına sürtünür gibi oldu; Hamdi boşta kalan elinin avucunu taşla dizin arasına koyup sıyrılmadan geçirdi. Hamdi Yusuf’un bacaklarını kurtarınca Naciye lambayı bir anlığına sol eline alıp dizinin yanındaki mavi mintanı karın üstündeki düzgünce yere serdi. Çocuğu soğuk kireç yığınının hemen dışındaki o açık yere oturttular.
Sabri, dizlerinin üstünden kalkmadan ellerini çocuğun omuzlarından kollarına ve dizlerine doğru usulca gezdirdi; kırık ya da kan izi aradı.
“Bir yerin acıyor mu?” diye sordu.
Yusuf başını iki yana salladı. “Ayağım üşüdü.”
Aynı anda arkalarındaki yığından ince toz döküldü; çapraz duran tahtanın üst ucundan birkaç kuru kerpiç kırıntısı kayıp boşluğun ağzını yarı yarıya örttü. Üçü de sesin geldiği yöne kısacık baktı, sonra gözlerini yeniden çocuğa çevirdi. Hiçbiri boşluğu genişletmek için geri dönmedi. İçeriden başka ses gelmemişti; orada kalıp taşlarla uğraşmanın sırası değildi.
Yusuf dışarı çıktığında ilkin gökyüzüne baktı.
Sabri, çocuğun gözlerini kısarak lambanın sarı ışığına dönmesini, kimin yanında durduğunu seçmeye çalışmasını bekliyordu. Oysa Yusuf başını iyice geriye yatırıp doğrudan karanlık göğe, yıldızsız ve donuk kış gecesine bakıyordu. Sabri onun yüzündeki şaşkınlığı değil, garip bir boşluğu görünce, çocuğun evin eskiden tavan olan yerine baktığını fark etti. Duvarların üstü yoktu; başının üzerinde kirişler, sıvalı tavan tahtaları yerine soğuk, açık gece duruyordu.
Naciye, çocuk doğrulup kara basmayan kuru taş kenarına geçince altından aldığı mavi mintanı dizinin üzerinde açmıştı. Islak kumaşı iki ucundan tuttuğunda küçük kollar aşağı sarktı. Yusuf başını gökyüzünden indirip o tarafa çevirdi. Koyu mavi kumaşı lambanın ışığında hemen gördü. Yüzünde hâlâ ne bir ağlama ne de bir haykırış vardı; yalnız tozla grileşmiş yanakları soğuktan kızarmıştı. Sağ elini ağır ağır kaldırdı, parmaklarını yakanın altına götürüp düğmenin eksik olduğu yeri yokladı. Sabri, çocuğun kendi giysisini loş ışıkta renginden çok o eksik düğmenin boşluğundan tanıdığını gördü.
İki parmağı kopuk iplik uçlarında durdu. Sonra başını kaldırıp karşısındakilere baktı.
“Annem nerede?” dedi.
Sesi içeridekinden daha açıktı ama hâlâ kireç tozuyla kısıktı.
Sabri, Naciye’ye baktı. Kadın o sırada mintanın kollarını birbirinden ayırıyordu; parmakları bir an kumaşın kıvrımında durdu. Yusuf soruyu bir daha sormadı. Başını yana eğip sanki karşılık verecek kişi Sabri’nin arkasındaymış, karanlık avlunun öte ucundan şimdi çıkıp gelecekmiş gibi bekledi. Sabri çocuğun bakışını izleyip omzunun üzerinden arkaya baktı; yıkık çamaşır duvarının ötesinde yalnız kar ve karanlık vardı.
Naciye bakışını mintandan kaldırıp doğrudan çocuğun gözlerinin içine baktı.
“Anneni görmedim,” dedi Naciye. “Seni burada bulduk. Bizi sorarsa burada olduğunu söyleyecek biri olsun.”
Son cümleyi söylerken Hamdi’ye baktı. Sözünün içinde ne bir avuntu ne de tutulmayacak bir vaat vardı; yalnızca bilineni söylüyor, gerisi için kimin ne yapacağını işaret ediyordu.
Hamdi başını belli belirsiz salladı. Naciye’den lambayı alıp eğri duvarın dibinde düz bir taşın üstüne bıraktı. Taşın yüzeyi kardan sıyrılmıştı; lamba bu kez devrilmeden oturdu, üçünün ve çocuğun çevresine alçak, sarı bir daire çizdi.
Işık aşağıdan vurunca Sabri’nin gözü bu kez çocuğun ayaklarına gitti. Biri ötekinin üstündeydi. İkisi de çıplaktı. İnce bilekleri kireç tozundan bembeyaz olmuş, topuklarının altı soğuktan morarmaya dönmüştü; kar, tabanının kenarından ince bir iz bırakarak eriyordu. Yusuf, Sabri’nin baktığı yere doğru başını eğdi. Aşağıya bakınca kendi ayağını karın içinden çekip öbür ayağının yanına koydu, parmaklarını birbirine sokarak topuğunun üstünde topladı.
Sabri’nin içi sızladı. Çocuğun gömleğinin inceliğini, tozlu yüzünü, tir tir titreyen omuzlarını görmüştü; yine de Sabri, o küçük hareket yapılana kadar çocuğun ne kadar üşüdüğünü anlamadığını fark etti. Kendi çıplak ayağı gece boyu donmuş taşın üstünde uyuşmuştu, ama Yusuf’un ayakları onun bir avucuna sığacak kadar küçüktü.
Hamdi tek kelime etmeden doğrulup paltosunu çıkardı.
Kalın, koyu renk yün palto omuzlarından kayarken soğuk hava ince ceketinin sırtına vurdu; Hamdi omuzlarını bile kısmadı. Paltoyu çıkarırken kollarından biri ters dönüp içeri kaçtı. Hamdi düzeltmeye çalıştıysa da kalın kumaş karın üstüne değecek gibi sarktı. Naciye uzanıp kolu içeriden yakaladı, çekip doğrulttu.
Hamdi paltoyu dizlerinin üstüne yatırdı. Paltonun astarı etek boyunca eski bir yerinden açılmıştı; koğuşta kaç kez sökülüp yeniden dikilmeden bırakılmış koyu renkli, sık dokunmuş bir astar beziydi bu. Hamdi parmağını açılan kısma sokarken Naciye ne yaptığını sormadı. Terzi gözüyle tek bakışta anladı; kumaşın eteğini iki eliyle gerdirip onun için tuttu.
Hamdi başparmağını yırtığın ucuna dayayıp sertçe çekti. Kumaş kuru, keskin bir hışırtıyla boydan boya ayrıldı; dikiş ipliklerinin kopuşu ayazda ince bir çıtırtı gibi duyuldu. Naciye paltonun dış yününü kara değdirmeden havada tuttu; çocuğun omuzlarına gidecek kumaş ıslanmasın diye dizini bile oynatmadı. Hamdi astardan iki parça ayırdı. İlk parça geniş çıkınca ikincisini biraz daha içeriden, dizine yakın yerden aldı; iki ayağa da yetecek, bileği örtecek kadar enli bezler çıktı. İşini bitirince paltoyu kaldırdı. Açılan astarın bir ucu etek altından dışarı sarkıyordu. Hamdi onu elinin tersiyle içeri itti.
“Bir de altından kar girmesin,” dedi.
Sesi ne aceleciydi ne de kendini göstermeye çalışan bir tondaydı; sanki kendi ceketinin düğmesini ilikliyormuş gibi olağan konuşmuştu. Sabri bir an Hamdi’nin sırtındaki ince cekete baktı. Şafağa kadar soğuk daha da sertleşecekti; ama Hamdi’ye “Üşürsün” demek o an yersiz düşerdi.
Naciye koyu renk astar parçalarını alıp Yusuf’un önüne yaklaştı. Çocuğun dizinin yanına çömelip ilk bezi elinde açtı, sonra Yusuf’un ayaklarına ayrı ayrı sardı. İlk soğuk bez tabanına değince Yusuf irkildi; ayağına dokunulunca yukarı kalkmaya niyetlendi, elini yere basıp doğrulacak gibi oldu. Naciye aceleyle bastırmadı. Kumaşı bırakmadan çocuğa boş elini uzattı.
Yusuf o ele bir süre baktı, sonra gözünü Naciye’nin yüzüne kaldırıp yeniden oturdu.
Naciye önce çocuğun soğuktan kızarmış topuğunu kuru bezin ortasına oturttu, sonra kumaşın iki ucunu üst üste getirip bir kol ağzı kıvırır gibi düzgünce katladı. Düğüm ince bilek kemiğine batmasın diye bağ yerini yana çekip sıkmadan düğümledi. Yusuf hiç kırpmadan kadının parmaklarını izledi.
“Bu ayakkabı mı?” diye sordu.
Naciye başını kaldırmadan öteki bezin ucunu düzeltti.
“Şimdilik ayağını örtecek,” dedi Naciye. “Yürümeyeceksin zaten, kucakta gideceksin.”
Sabri istemeden sol elini cebine götürdü. Parmakları katlanmış ince kâğıdın sert köşesine değdi. Emine’nin çizdiği ayak oradaydı. Kâğıdı yerinden çıkarmadan kendi avucuyla çizimin ne kadarını kapatabileceğini düşündü. Koğuşta kandil ışığında baktığında kâğıdın ince lifleri kurşun kalem izinin üstünde kabarmış, o çizgi gözüne bir çocuğun ayağından çok kâğıda bırakılmış bir soru gibi görünmüştü; şimdi cebinde, avucunun altında küçücük kalıyordu.
Yusuf aşağıya bakıyordu. Naciye ilk ayağı örterken çocuk öteki ayağının parmaklarını kımıldattı; önce başparmağını hafifçe kaldırdı, sonra ötekileri içeri büküp yeniden açtı. Sabri o hareketi gözden kaçırmamak için bir süre baktı. Kendi ayağının sızısını unuttu. Emine’nin ayağını kâğıdın üstüne bastırırken başparmağını nasıl tuttuğunu da böyle bir ayrıntıdan öğrenmek isterdi. Kurşun kalemi kâğıtta döndürürken üşümüş müydü, ayağını kaldırınca parmakları böyle kıvrılmış mıydı? Sabri elini cebinden çekti. Aklında çizginin ikiye ayrıldığı küçük yerden başka bir şey yoktu.
Hamdi paltoyu Yusuf’un omuzlarına örttü. Çocuk ellerini kollardan geçirmeye çalıştı. Kolun ucunu bir türlü bulamayınca ikisini de içeride bıraktı. Hamdi yakayı önden yaklaştırıp çocuğa, “Bak, bunu tutabilir misin?” dedi. Yusuf avucunu dışarı çıkarıp yakayı kavradı. Hamdi ancak o zaman elini çekti. Üstünde kalan ince ceketin bir düğmesi açıktı. Kapatmak için eli birkaç kez aynı yere gitti. Sanki düğme elinde kalmış da ilik öte tarafta duruyormuş gibi, ikisini bir türlü yan yana getiremedi.

Sonunda düğmeyle uğraşmayı bırakıp soğuktan uyuşan parmaklarına bir kez hohladı, sonra kollarını göğsünde hafifçe kavuşturdu. İnce ceketin omuzları soğukta daraldı, yakası rüzgârsız ayazda hafifçe aralık kaldı. Ne Sabri ne Naciye tek kelime etti; “Üşürsün” demek ya da teşekkür etmek, yapılan işi olduğundan büyük göstermek olurdu. Kalın yün palto Yusuf’un çenesinin altına kadar yükselmiş, uzun etekleri çocuğun sarılı ayaklarının çevresinde karın üstüne yığılmıştı. İçeride yalnız tozlu iki yanak, koyu gözler ve yakayı sımsıkı tutan küçük bir yumruk görünüyordu. Çocuğun omuzlarındaki sert sarsıntı biraz durulmuştu, yine de nefesi soğukta kısa kısa kesiliyordu.
Naciye kendi kol yeninin kuru kalmış iç tarafıyla çocuğun alnındaki kireç tozunu usulca sildi, sonra başını kaldırıp yıkık duvarın sokağa bakan aralığına baktı. Doğudaki dam çizgileri karanlıktan henüz ayrılmaya başlamıştı, ama avlunun içi hâlâ koyuydu; ışıksız yürünmüyordu. Burada daha fazla oturamazlardı. Şafağa doğru ayaz iyice oturmuştu; karın içinde uzun kalırlarsa astar bezleri ıslanıp donacak, çocuk yeniden üşüyecekti.
Tam o sırada dar sokağın tarafından karın üstünde hızlı adımlar duyuldu. Sokaktan bir kadın geçiyordu. Başörtüsünü çenesinin altından sıkıca bağlamış, bir kolunda katlı boş bir çuval ya da bohça gibi koyu bir şey taşıyordu; gözünü yerdeki buzlu izlerden ayırmadan yürüyordu.
Naciye doğrulup avlunun açıklığına yaklaştı.
“Bacı, bir dakika bakar mısın?” diye seslendi.
Kadın olduğu yerde durdu, başını yana çevirip taşın üstündeki lambanın sarı ışığına doğru gözlerini kıstı. Yıkık duvarın dibinde kocaman bir paltoya sarılmış küçük bir çocukla üç yetişkini görünce, iki adım yaklaşıp açıklığın ağzında durdu.
“Kimi çıkardınız?” diye sordu, nefesi buğulanarak.
“Komşunun çocuğu,” dedi Naciye. “Yarası yok ama çok üşüdü. İnsanları nereye götürüyorlar, bir yer açıldı mı?”
Kadın çenesinin altındaki başörtüsünü elinin tersiyle düzeltti. “Yukarıdaki yolun başında ocak yakmışlar,” dedi. “Taş duvarın dibinde, açık yerde. Ateş büyük.”
“Gözünle gördün mü?” diye sordu Sabri, çocuğun yanından yarım adım öne çıkıp.
“Gördüm,” dedi kadın. “Kardeşimi oraya oturtup indim. İki kişi kuru tahta taşıyordu, ateşin başında bekleyenler var. Kardeşim yürüyemiyordu, oraya bıraktım. Şimdi eve dönüp bir yorgan çıkarabilir miyim diye bakıyorum.”
Hamdi taşın üstündeki lambayı gösterdi. “Bu sokaktan yukarı çıkılır mı?”
Kadın başını iki yana salladı. “Sokak ortadan kapanmış, iki ev birden yola inmiş. Biz sokaktan gitmek yerine açık düzlükten dolandık. Şu köşeyi geçince solda boşluk var ya, eskiden harman gibi duran yer, oradan yürüyünce dosdoğru yukarıdaki yolun başına çıkılıyor.”
“Düzlük açık mı, eğik duvar filan yok mu kenarında?” diye sordu Hamdi.
“Kenarlarda bahçe taşları var ama orta yer temiz,” dedi kadın. “İki yüz adım ya var ya yok. Köşeyi dönünce dumanını da ateşin kızıllığını da görürsünüz.”
Sabri kadının işaret ettiği yönü karanlıkta gözüyle tarttı. “Yukarıdaki yol dediğin, fırının önünden geçen yokuş değil mi?”
“Hayır,” dedi kadın. “Fırın aşağıda, sağda kalıyor. Ocak tam tersi yönde. Yukarı yola çıkacaksınız.”
Naciye bir adım daha yaklaştı. “Orada bu mahalleden kimseyi gördün mü? Neriman diye bir kadın, bu çocuğun annesi.”
Kadın karanlıkta çocuğa kısa bir bakış attı, sonra başını iki yana salladı. “Karanlıkta yüz seçilmiyor. Ateşin yanında birkaç kadınla iki çocuk oturuyordu ama adlarını bilmem. Neriman’ı görmedim.” Bir an durup ekledi: “Çok oyalanmayın, şafak soğuğu daha sert iniyor. Ateşin başına varırsanız çocuğun ayağı çözülür.”
Kadın bohçasını kolunun altına sıkıştırıp yeniden yola koyuldu. Adımları birkaç saniye içinde karın ve döküntünün içinde uzaklaştı.
Sabri avlunun ağzında bir an kıpırdamadan durdu. Tarif edilen yönü duyduğunda fırına giden yokuşun tersine yürümeleri gerektiğini anladı. Cezaevinin yıkık duvarından çıktığından beri zihninde tek bir çizgi vardı: köşedeki direk, fırının önündeki dönüş, oradan kendi mahallesine çıkan sokak ve Emine’nin kaldığı evin kapısı. Kendi mahallesine dönmek için bir kapı yeri, bir duvar arıyor, şimdi bu kadının ağzından bir başka yere ait tarif alıyordu.
Başını çevirip içerideki üç kişiye baktı. Hamdi ince ceketiyle kollarını göğsüne toplamış, taşın üstündeki lambaya doğru eğilmişti; bir eli lambayı tutarken çocuğu kucağında taşıması zordu. Naciye hem çocuğu alıp götüremez hem de yıkık duvarın önünde anneye haber bırakacak kimseyi bulamazdı. Sabri gözünü kalın paltonun içindeki çocuğa çevirdi. Yusuf başını hafifçe eğmiş, lambanın alevine bakıyordu.
Naciye, taşın üstündeki lambanın ışığında ellerini birbirine sürtüp doğruldu.
“Ben burada birine haber bırakırım,” dedi Naciye. “Sonra gelirim.”
Sesi kesin, telaşsızdı. Neriman şafakla ya da birazdan dönüp bu yıkık duvarın başına gelse, alçalmış kerpicin altını boş görüp çocuğunun nereye götürüldüğünü bilmese ne hâle gelirdi, Sabri bunu düşünmek zorunda kalmadan anladı. Sokakta bir kapının önünde ya da geçen bir komşuda Yusuf’un adı ve yukarıdaki ocağın tarifi kalmalıydı.
Yusuf ellerini paltodan çıkarmadı. Paltonun uzun etekleri dizlerinin üstünde toplanmış, yakayı tutan parmakları hiç gevşememişti. Başını kadına çevirdi.
“Eve mi gidiyoruz?” diye sordu.
Sabri cevabı vermeden önce çocuğun yüzüne baktı. Avlunun bu kısmını tanıyacak kadar uzun süre yerde kalmıştı Yusuf; kireç tozunu, kırık tahtanın kenarını, alçalmış duvarın dibini biliyordu. Yine de başını kaldıramadığı zamanlarda evin neresinde olduğunu bilip bilmediğini Sabri kestiremedi. Az önce dışarı çıktığında gökyüzüne bakıp tavanı aramıştı; şimdi de arkasındaki yıkıntıyı hâlâ kendi evinden ayrı bir yer sanıyor olabilirdi. “Evin yıkıldı” demenin bu soğukta hiçbir yararı yoktu.
“Önce sıcak bir yere,” dedi.
Çocuğun önünde diz çöktü. Kucağa alınırken irkilmemesi için önce omuz hizasına indi. Yusuf’un kaldırılacağını anlayınca yakayı tutan eli açıldı; küçük avuç bir an boşlukta kararsız kaldı.
“Elini omzuma koyabilirsin,” dedi Sabri. “Sıkı tut, düşmezsin.”
Yusuf bir eliyle ağır paltonun yakasını yeniden tuttu, ötekiyle Sabri’nin gömleğini yakaladı; soğuk parmakları gömleğin yakasından ensesine doğru değdi. Sabri sağ kolunu çocuğun sarılı bacaklarının altından, sol kolunu da paltonun üstünden sırtına geçirdi. Sabri ağırlığı kollarına alınca Yusuf’un yüzü omzuna geldi. Çocuk başını hiç kaldırmadan omzunun çukuruna yasladı. Çocuğun nefesi, gömleğinin boynunda sıcak bir yer bıraktı. Sabri, bütün gece soğuktan uyuşmuş teninde ilk kez küçük, sıcak bir nokta duydu.
Hamdi taşın üstündeki ışığı aldı ve önlerine geçti. Sol eliyle ince ceketinin açık duran iki yakasını göğsünde topladı, sağ elinde lambayı yere yakın tutarak döküntülerin arasından düzce bir iz seçmeye başladı.
“Yavaş gidelim,” dedi Hamdi. “Karın altı buz.”
Avludan çıkarken Sabri omzunun üzerinden bir kez geriye baktı. Naciye’nin mavi mintanı kapının yanı başından alıp koluna taktığını gördü. Kadın ıslak eteğinin ucunu toplamadan sokağın ortasına doğru birkaç adım atmış, karşı tarafta bir gölge seçmiş olacak ki sokağa doğru sesleniyordu. Yusuf’un adını söylüyor, onu soracak olana yukarıdaki ocağı tarif etmelerini, iki ayağında koyu bezle bir adamın paltosunda olduğunu tekrar ediyordu.
Sabri adımlarını o sesin duyulacağı kadar yavaş attı. Yusuf’un başı omzundan biraz kalkıp kadının sesine doğru döndü, sonra yeniden gömleğin yakasına indi. Komşunun tanıdık sesi birkaç adım daha arkalarından geldi, yıkık duvarların kıvrımında yavaş yavaş incelip kesildi.
Sözler arkalarında kalınca önlerindeki dar sokaktan çıkıp kadının tarif ettiği açık düzlüğe girdiler. Burada duvarların kuytusu yoktu; ayaz daha geniş ve keskin vuruyordu. Kenarlardaki alçak bahçe taşlarının üstü karla örtülmüş, uzaktaki yüksek yoldan ince bir kova şıkırtısıyla öksürük sesleri gelmeye başlamıştı. Kar, rüzgârsız gecede bile yüzeyi kabuk bağlamış gibi çıtırdıyordu. Sabri çıplak ayağını karın içine her basışında tabanındaki uyuşukluk yerini sert bir sızıya bırakıyordu. Kucağındaki çocuk ilk kaldırdığında kuş gibi hafif gelmişti, fakat donmuş karda iki yüz adım yürüdükçe kollarının içi ağırlaşıyor, bilekleri geriliyordu; yine de adımını bozmadı, Hamdi’nin önlerinde açtığı sarı ışık halkasından gözünü ayırmadı.
Düzlüğün ortalarına geldiklerinde Yusuf kucağında biraz aşağı kaydı. Çocuğun omuzlarından ince bir ürperti geçti; soğuk gömleğin altından Sabri’nin köprücük kemiğine değdi. Sabri kollarını yukarı alıp çocuğu yeniden omzuna yerleştirdi. O sırada bileğine soğuk bir kumaş ucu değdi. Aşağı bakınca çocuğun astara sarılmış ayaklarından birinin paltodan çıktığını gördü; koyu bezin ucu kar serpintisine değiyordu. Sabri yarım adım duraksadı, çocuğun dengesini sarsmadan sol kolunu biraz yukarı alıp kalın yün eteği döndürerek ayağı örttü.
“Üşüdün mü?” diye sordu alçak sesle.
Yusuf başını oynatmadı; yalnız Sabri’nin gömleğini tutan parmakları biraz daha sıkılaştı.
Hamdi önde ince ceketiyle yürürken omuzlarını dik tutmaya çalışıyordu. Bir kez bile soğuktan söz etmedi, arkasına dönüp adımlarını hızlandırmalarını istemedi. Arada bir lambayı el değiştirmeden, sol eliyle ceketinin açık düğme yerini göğsüne bastırıyordu. Açık düzlüğün bitiminde iki yolun ayrıldığı genişçe bir köşeye çıktılar. Sağdaki yol, yarı yıkık bir bahçe duvarının yanından aşağı kıvrılıyordu; Sabri o karanlık eğimin ucunda fırının önünü, oradan da kendi sokağına dönen dar aralığı hemen tanıdı. Soldaki yol ise hafifçe yükseliyor, ilerideki kararmış damların üstünde belli belirsiz bir duman iziyle soluk turuncu bir parıltı görünüyordu.
Hamdi yol ayrımında bir an durdu. Lambayı aşağı indirmeden yalnız başını çevirip Sabri’ye baktı. Hiçbir şey sormadı; hangi tarafa döneceğini Sabri’nin adımına bıraktı.
Sabri sağdaki karanlık eğime bakmadı. Yol ayrımında yüzünü Hamdi’nin tuttuğu ışığa çevirdi. Kendi sokağına çıkan yola sapmadı. Hamdi bunu görünce tek kelime etmeden sol kola yürüdü; Sabri de kollarındaki sıcak ağırlığı biraz daha göğsüne yaklaştırıp ışığın arkasından yukarı çıktı.
Yol yükseldikçe odun dumanının kokusu ayazın içine karıştı. Kuru tahta çıtırtıları, alçak sesli konuşmalar ve arada bir kesik öksürükler duyulmaya başladı. Yukarıdaki ocak, tarif edildiği yerde yanıyordu. Alçak bir taş duvarın kuytusunda, kırık kiriş parçalarıyla çit tahtaları üst üste atılmıştı; alevler karanlıkta kızıl bir halka açıyor, duman ince bir sütun hâlinde solmaya başlayan göğe yükseliyordu. Ateşin çevresinde yedi sekiz kişi vardı; kimi devrilmiş kasaların üstüne, kimi karın üstüne serilmiş eski kilim parçalarına çömelmişti. Kenardaki közlerin dibinde isli bir teneke tencere duruyordu. Ocağın ilk kuru sıcaklığı Sabri’nin donmuş yüzüne ve karın içinde uyuşan çıplak ayağına vurduğunda, bütün gece ne kadar üşüdüğünü o an daha açık duydu.
Hamdi’nin elindeki lamba ateşin aydınlığına girince bir anda cılız kaldı. Ateşin başında çömelmiş, kalın ceketli bir adam elindeki tası yere bırakıp onlara yaklaştı. Yüzü duman ve soğuktan kararmıştı; gözü hemen Sabri’nin kucağındaki büyük paltoya takıldı.
“Çocuk mu getirdiniz?” dedi adam, yaklaşırken sesini yumuşatarak. “Yarası var mı?”
“Yara görmedik,” dedi Sabri. “Duvarın altından yeni çıkardık. Çok üşüdü, ayaklarına bez sardık.”
“Palto üstünde kalsın,” dedi Hamdi, ince ceketinin yakasını tutan elini indirmeden. “Ateşe yakın otursun, sırtı açılmasın.”
Adam başını salladı. Ateşin rüzgâr almayan yanındaki kuru bir kasanın üstüne katlı bir battaniye kenarı çekip yer açtı, sonra kollarını uzattı. Sabri çömelmeden yavaşça eğilip Yusuf’u adamın kollarına bıraktı. Sabri Yusuf’u ona verirken çocuğun gömleğini tutan eli açıldı, ama paltonun yakası çocuğun avucunda kaldı. Çocuk, kalın yün kumaşı göğsüne çekili tutarak adamın kollarına geçti.
Adam çocuğu dikkatle ateşin yanındaki sıcak yere oturttu, sırtının arkasına katlı bir bez yerleştirdi. Sonra başını kaldırıp Sabri’ye baktı.
“Adı ne?” diye sordu.
“Yusuf,” dedi Sabri. “Annesinin adı Neriman. Komşusu Naciye yıkılan evin önünde haber bıraktı, birazdan kendisi de gelecek.”
Adam adı aklında tutar gibi bir kez başıyla onayladı. “Paltosu da kendisi de burada kalır, merak etmeyin,” dedi. Bir şey daha soracak gibi oldu; belki soyadını, belki hangi sokaktan getirdiklerini soracaktı. Tam o sırada bakışı çocuğun dizlerinden aşağı kaydı. Ateşin kızıl ışığında Yusuf’un ayaklarındaki bezlerden biri gevşemişti; koyu astar parçası bilekten aşağı sıyrılmış, çocuğun soğuktan solmuş ayak bileği açıkta kalmıştı.
Adam sorusunu yarıda bıraktı. Başını eğip gevşeyen bezi iki eliyle usulca düzeltti, çocuğun ayağını yeniden örttü ve paltonun uzun eteğini üstüne çekti.
Yusuf gözlerini ateşin alevine dikmişti; küçük eli hâlâ çenesinin altında, Hamdi’nin paltosunun yakasını bırakmıyordu. Sabri bir an boşalan kollarının hafifliğini ve gömleğinin boynunda hâlâ duran o küçük sıcaklığı duydu. Çocuğun paltoyu hâlâ tutabildiğini görünce kendi ellerini geri çekti.