Şafak
Cemal, kapı kanadının üzerinde paslı bir çivi başı görünce sabahın başladığını anladı. Gece boyunca kâğıtları kaydırırken eli o çıkıntıya iki kere takılmıştı; birinde zarfın köşesi yırtılacak gibi gerilmiş, Cemal karanlıkta başparmağıyla pürüzü yoklayıp geçmişti. Şimdi ışığı yaklaştırmadan çivinin pas kızıllığını, hemen yanında tahta damarı boyunca uzanan ince çatlağı seçebiliyordu. Karanlık bir anda çekilmemişti; göğün koyuluğu önce kül rengine dönmüş, sonra yıkık damların sırtından soğuk, soluk bir aydınlık avlunun içine sızmaya başlamıştı.
Cemal kalemi kâğıdın kıyısına bırakıp başını kaldırdı. Gece boyu yalnız ayak seslerinden, gölgelerden ve kısa çağrılardan tanıdığı avlu, yeni açılan ışıkta başka bir yere dönüşüyordu. Koğuşun kırık pencere çerçeveleri dışarı doğru sarkmış, duvar dibine yuvarlanmış boş bir teneke maşrapa karın içinde yarı yarıya donmuştu. Çiğnenmiş kar kirli bir griliğe bürünmüş, duvar diplerine yığılan kerpiç parçalarının kenarları keskinleşmişti. Uzakta, kasabanın alçak damlarının üstünde birkaç ayrı noktadan soluk, ince duman çizgileri yükseliyordu. Biraz ötede Rıza’nın yüzünde de renkler belirmeye başladı. Geceden beri saçında duran kireç, gün ışığında beyazdı; şakaklarından omzuna kadar inen toz, ceketinin yakasında açık renk bir iz bırakmıştı. Kaşına kadar inen koyu çizgi ise kurumuş çamurdu. Cemal o çizgiyi daha önce yüzündeki bir gölge sanmıştı.
Rıza, Cemal’in kendine baktığını fark edince elinin tersiyle alnını yokladı, parmaklarına kuru toprak kırıntıları geldi. Aldırmadı, başını avlunun yıkık duvarına doğru çevirdi.
“Oradaki ışığı söndüreyim mi?” diye sordu Rıza.
Cemal avlunun ağzına baktı. Gece karanlığında birinin elinden ötekine geçen ışık şimdi taşın üstünde, güçlükle fark edilen küçük bir alevdi. Camının üst kenarı isten kararmış, sarı ışığı şafağın soğuk aydınlığında iyice cılız kalmıştı. Sokağa çıkacaklar onun yerini ezberlemişlerdi; geri dönenler de yıkık duvarın hangi ucundan içeri geçeceklerini o noktadan seçiyordu.
“Biraz daha dursun,” dedi Cemal. “Dönenler var.”
Rıza yakasını kaldırıp avuçlarını birbirine sürttü. “Gazı azalmış. Çok sürmez kendi söner.”
“Sönene kadar yansın,” dedi Cemal. “Şu karşıdan birileri gelirse kapının ağzı hâlâ belli olsun.”
Avlunun öbür köşesinde birkaç kişi devrilmiş kasaların etrafında omuz omuza oturuyordu. Dizi tutmayan genç, gece oturduğu kasadan kalkmamış, yaşlı adamla yan yana dizlerini göğsüne çekmişti; kapıdan her girene başını kaldırıp bakıyordu. İsmail’in yattığı örtünün yanında biri hâlâ diz çökmüş duruyor, şafak soğuğu indikçe örtünün ucunu çenesine doğru biraz daha çekiyordu. O sırada yıkık duvardan içeri tek başına dönen bir adam kapı kanadının önünde durdu; paçaları dizine kadar çamurla karışık kar içindeydi.
“Aşağı sokaktan döndüm,” dedi adam, nefesini toplayarak. “Köşeden ötesi kerpiçle kapanmış, öbür yana geçemedim.”
“Yanındaki kimdi?” diye sordu Cemal, gözünü kâğıda indirerek.
“İki adım arkamda, duvarın ağzında ayakkabısını çözüyor. Beraber geldik.”
“Bekir’i ya da Osman’ı gören oldu mu orada?”
Adam başını iki yana salladı. “Karanlıkta birkaç kişiyle karşılaştık, ad sormadık. İkisini de görmedim.”
Cemal adamın adının karşısına küçük bir çizgi çekip başını salladı. Adam, kasanın üstünde oturan gencin yanına doğru yürüyüp çömeldi. Dizi tutmayan genç, adamla birkaç kelime konuştuktan sonra başını kapı kanadına doğru kaldırdı.
“Cemal ağabey,” diye seslendi. “Arkadaki arkadaşı da içeri girdi. Aşağıda fırın yönündeki köşe duvarı yolu yarısına kadar kapatmış, ötesine geçememişler.”
“Kendi gözüyle mi görmüş?” diye sordu Cemal.
“Evet, ikisi de oradan dönmüş,” dedi genç. Yaşlı adam yanından başıyla onayladı.
“Sağ olasın,” dedi Cemal. “Yanına gelen olursa adlarını unutma, bana söyle.”
Genç başını sallayıp yeniden yıkık duvara döndü. Gece boyunca adını kâğıda yazdırmaktan çekinen o çocuk, şimdi avlunun kıyısında gelen gidenin haberini tutan ilk göz olmuştu. Dar geçit tarafından kimse görünmüyordu. Cemal başını o yöne hafifçe çevirdi.
“Fehmi’den yeni bir haber geldi mi?” diye sordu.
Rıza başını iki yana salladı. “Az önce geçenlerden biri baktı. Yanına bir kişiyi daha almış, geçidin ağzında bekliyorlarmış. İçeriden yeni ses gelmemiş.”
“Tamam,” dedi Cemal. “Başka ışık bulurlarsa göndeririz demiştik. Gün açılınca en azından geçidin ağzını daha iyi görürler.”
Cemal yeniden kapı kanadına eğildi. Kasanın üstünde kapalı duran deftere kısa bir göz attı; karton sırtı soğuk nemden şişmiş, iki köşesi dışarı kıvrılmıştı. O kapalı kapağın içindeki akşam sayımı, kilitli kapıların ve sıra sıra karyolaların düzenine aitti; şimdiyse önünde yalnız dağınık, ıslak yapraklar ve sabah ayazında kimin nereye gittiğini tutmaya çalışan yarım satırlar vardı. Saatlerdir Rıza’nın verdiği kısa kurşun kalemi sıkmaktan sağ elinin başparmağı uyuşmuş, eklem yerinde koyu bir iz kalmıştı. Tahtanın altındaki iki taştan biri soğukta toprağa hafifçe oturmuş, kanadın sol ucu azıcık eğilmişti; Cemal ceketinin kuru koluyla tahta yüzeyindeki donmuş çiği süpürdü. Kâğıtlardan birini ucundan tutup kaldırdı, altına baktı. Islak defterin kapağından tahtaya geçen nem, en alttaki yaprağın köşesine kadar yürümüştü. Kâğıdın kenarı yumuşamış, lifleri hafifçe kabarmıştı. Cemal kâğıtları yırtmadan tek tek ayırıp kanadın kuru tarafına, paslı çivi başından uzağa aldı.
Öte yanda, Rıza’nın demir anahtarlığı hâlâ aynı yerde duruyordu. Cemal, Osman’ın adını taşıyan zarfı anahtarların altında bıraktı. Şafak ışığında zarfın arka yüzündeki harfler gece olduğundan daha küçük, avuç teriyle koyulaşmış kenar daha belirgin görünüyordu. Anahtar halkasının nemli kâğıda değen kıyısında ince, pas rengi bir iz çıkmıştı; Cemal demiri yarım parmak yana kaydırıp yazının üstünden uzaklaştırdı. Nemli kâğıdın öbür yüzündeki o büyük kadın adının gölgesi bile gün ışığında belli belirsiz seçiliyordu. İsmin yanında yeni bir haber için bıraktığı boşluk hâlâ bomboştu. Her dönüşte gözünün o satıra gitmesinden yorulmuştu. Bir an parmaklarını zarfın ucuna götürdü; ters çevirse ön yüzü altta kalmayacak, her bakışta o boş satır gözüne batmayacaktı. Yine de zarfı ters çeviremedi. Zarfın ön yüzünü sahibinin isteğiyle koruyordu; üstelik bir adı kapatmak, hakkında hâlâ haber beklenen bir işi kendi eliyle rafa kaldırmak gibi geliyordu.
“Kâğıt kaldı mı?” diye sordu Rıza, kapı kanadının öte yanından eğilerek.
“Şu iki yaprağın arkası kuru,” dedi Cemal. “Dar yazarsak öğlene kadar yeter.”
“Güneş çıkarsa defteri açar mısın?”
Cemal kasanın üstünde kapalı duran deftere baktı. Kabarmış kapağın kenarı hâlâ koyu ve nemliydi. “Açmam,” dedi. “Yapraklar birbirine yapışmış. Kurumadan çevirirsem bütün akşam sayımı elimde kalır.”
O sırada avlunun yıkık duvarından yana ayak sesleri geldi. Donmuş karla kırık harç üstünde iki ayrı adım yaklaşıyordu. Cemal başını kaldırdı. Avlunun girişinde Hamdi’yi gördü.
Gözüne ilk çarpan şey, Hamdi’nin omuzlarının gece olduğundan daha dar görünmesiydi. Üstünde paltosu yoktu. Gece boyunca boş kolunu omzuna atıp durduğu o kalın koyu yün palto gitmiş, sırtında yalnız eski, ince bir ceket kalmıştı. İnce ceketinin iki yakasını bir eliyle bir arada tutuyordu; açık kalan düğme yerini göğsüne bastırmış, çenesini hafifçe yakasına gömmüştü. Öteki eliyle yanındaki kadına, taşların arasından basabileceği yeri gösterdi.
Cemal kadını tanımıyordu. Mahalleden olmalıydı; başörtüsü soğukta kaymış, yırtık eteğinin ucu dizine kadar ıslanıp kireç tozuyla sertleşmişti. Kadının kolunda mavi bir çocuk giysisi vardı. Yıkık duvarın alçak yerinden geçip taşların üstüne basarken kumaşın karı süpüren kolunu yukarı çekti. Küçük kolun ucundaki beyaz toz şafak ışığında seçiliyordu.
İkisi kapı kanadının önüne doğru yürüdüler. Gün ışığı yüzlerine vurdukça gecenin bütün izleri belirginleşti: Hamdi’nin omuzlarına kireç tozu sinmiş, ince ceketinin açık duran düğmesi gevşek bir ipliğin ucunda hafifçe sarkmıştı. Kadının ayakkabılarının kenarı donmuş çamurla ağırlaşmış, bileğine yakın yerde yırtık etek ucu buz bağlamıştı. Rıza kırık menteşenin dışarı taşan ucundan uzak durmaları için bir adım kenara çekildi. Hamdi tezgâhın başında durduğunda nefesi ağzından kalın bir buğu hâlinde çıktı; ceketinin yakasını tutan parmakları soğuktan kızarmıştı.
“Yukarıdaki ocağa bir çocuk götürdük,” dedi Hamdi. “Şimdilik orada.”
Cemal hemen kısa kurşun kalemi eline aldı. “Götüren kimdi?”
“Sabri kucağında taşıdı,” dedi Hamdi. “Ben yolu tuttum.”
“Yarası var mıydı?” diye sordu Cemal.
“Gördüğümüz kadarıyla yok,” dedi Hamdi. “Ama tahtanın altında uzun kalmış, ayakları çıplaktı, karda iyice üşümüştü. Çıktığında konuşuyordu.”
Cemal gözünü yeni yaprağın alt satırına indirdi; gece geç saatlerde Sabri ile Hamdi’nin mahalle yönüne çıktıklarını yazdığı yeri parmağıyla buldu.
“Sabri nerede?” diye sordu Cemal. “Dönmedi mi?”
“Ocaktan kendi mahallesine geçti,” dedi Hamdi. “Fırın tarafına doğru yürüdü. Bana uğrarsan Cemal’e söyle, ayrıldığımız bilinsin dedi.”
Cemal başını salladı. Sabri’nin adının yanındaki dar boşluğa küçük harflerle Hamdi’nin söylediğine göre ocaktan mahallesine geçti diye işledi. Kendi görmediği bir dönüşü kesin diye yazmadı; haberi kimin getirdiğini yanına koydu.
Kadın kapı kanadının önüne geldi. Kolundaki mavi çocuk giysisini göğsüne yakın tutuyordu; yakından bakınca bunun yakası düğmesiz, küçük bir çocuk mintanı olduğu seçiliyordu. Kadının gözlerinin altında uykusuzluktan değil soğuktan çökmüş derin halkalar vardı, ama sesi şaşırtıcı biçimde düzgün çıkıyordu.
“Adı Yusuf,” dedi. “Ben Naciye. Evin önünde komşuya söyledim. Annesi gelirse yukarıdaki ocağı tarif edecek. Bir de burada adı olsun istedim.”
“Çocuğu siz mi buldunuz?” diye sordu Cemal, kalemi kâğıda indirmeden önce.
“Alçalmış duvarın altında iki kere vuruldu,” dedi Naciye. “Önce bu mintanı çekip çıkardım, sonra ses gelince karanlığa bağırdım. Sabri’yle bu bey ışıkla yetişti. Çocuğu birlikte aldık, ben sokakta haber bırakırken onlar yukarı çıkardı. Dönüşte yolda karşılaştık, buraya uğrayalım dedik.”
“Haber bıraktığınız komşu bu avluyu bilir mi?” diye sordu Cemal. “Annesi sorarsa doğrudan ocağa mı gönderecek?”
“Ocağı tarif ettim,” dedi Naciye. “Ama annesi sokağa çıkarsa kalabalığın toplandığı yere de uğrar, buradan soranlara da denk düşebilir. Çocuğun adı burada da durursa iki uçtan biri mutlaka ona ulaşır.”
Cemal başını kaldırıp kadının yüzüne baktı, sonra yeniden kâğıtlara döndü. Boş bir yaprak çıkarmadı. İsimlerin bir kısmını geceden beri avlunun bir köşesinden ötekine taşıyan kâğıtlardan birini önüne çekti. Alt köşesindeki nemi kontrol etti; arkası yeterince kuruydu. Kalemin kısa ucunu kâğıda değdirip Yusuf’u ilk satıra yazdı. Harfler yeni aydınlanan havada gece yazdıklarından daha düzgün çıktı.
Kalemi satırın devamına kaydırdı; elinin sıradaki kelimeyi beklediğini fark edince başını kaldırdı.
“Soyadı?” diye sordu.
Naciye bir an kolundaki mavi mintana baktı. Parmakları kumaşın yaka altındaki boş yere, kopuk iplik uçlarına değdi.
“Bilmiyorum,” dedi. “Annesi burada olsa söylerdi. Komşuyuz ama hep adıyla çağırırız.”
Cemal kalemi kâğıttan kaldırmadı. “Annesinin adı?”
“Neriman deriz,” dedi Naciye. “Başka bir adı var mı, onu da bilmem.”
Cemal annesi Neriman diye düşündü ama hemen yazmadı. Naciye, bir şey daha ekleyecekmiş gibi dudaklarını araladı; başını hafifçe kaldırıp avlunun öteki ucunda toplanmış insanlara, örtünün yanına, yıkık duvarın dibine kısa bir bakış attı.
“Onu gören var mı?” diye sordu. Sesi bu kez öncekinden biraz daha alçaktı.
Cemal kalemin ucunu kâğıdın kenarına yaslayıp durdu. Yalnız hafızasına güvenmedi; sol eliyle Rıza’nın anahtarlığını hafifçe kaydırıp Osman’ın zarfının kenarına baktı, ardından tahtanın üstündeki iki nemli yaprağın dar sütunlarını satır satır gözden geçirdi. Geceden beri avluda söylenip yazıya geçirdiği adları, kapı ağzında sorulanları tek tek yokladı. Neriman diye birini hatırlamıyordu, kâğıtlarda da o ad yoktu. Yine de kesin bir yokluk bildirmeye kalkmadı; gece burada bulunmuş insanların hepsini de görmemişti, kimi adını bırakmadan geçmiş, kimi karanlıkta duvar dibinden yürüyüp gitmişti.
“Burada bana o adı söyleyen olmadı,” dedi Cemal.
Rıza da yan taraftan başını iki yana salladı. “Kapıdan girip çıkanlar arasında da o adı duymadım.”
Naciye başka bir şey sormadı. Yüzünde bir kırılma ya da yakınma belirmedi; yalnız başını önüne eğip mintanın kolunu içeri katladı. Kumaşın ıslak ucu bileğine değmesin diye kenarını düzeltti.
Cemal kâğıttaki tek başına duran Yusuf adına baktı. Yalnız bir ad, koca bir gecenin içinde ne kadar taşınabilirdi, kestiremiyordu. Koğuşta aynı adı taşıyan iki kişiyi baba adından, köyünden ya da yattığı karyoladan ayırırlardı. Annesi yanında olmadan şafak vakti yıkık bir duvarın altından çıkarılmış küçük bir çocuğun elinde bunların hiçbiri yoktu; üstündeki palto, ayağındaki bez ve çıkarıldığı avlunun tarifi baba adının da köyün de yerini tutmak zorundaydı. Şehirde aynı adı taşıyan başka çocuklar da çıkabilirdi; biri ocağa uğrayıp Yusuf diye sorsa, soyadı olmadan hangi çocuğun kastedildiği kolayca karışabilirdi. Cemal, Yusuf’un adının yanına bir aile adı koyabilse annesi geldiğinde sorulacak ilk sorunun cevabı hazır olurdu, diye düşündü. Şimdi annesi yukarıdaki ocağa ulaşsa, oradaki adamın Yusuf’u hangi sözle hatırlayacağını da bilmiyordu.
Gözü yeniden Naciye’nin kolundaki koyu mavi kumaşa indi. Kalemin ucuyla küçük giysiyi işaret etti.
“Bunu gördü mü?” diye sordu, mintanı göstererek.
“Çocuk gördü,” dedi Naciye. “Yakasındaki eksik düğmenin yerini eliyle yokladı. Ama mintan bende kaldı. Islaktı, içi kireç doluydu, sırtına geçiremedik. Yine de annesi uzaktan bile renginden tanır; yolda denk gelirsem elimde dursun diye yanıma aldım.”
Naciye başıyla yanında ince ceketiyle duran Hamdi’yi işaret etti.
“Ayağına ne sardığımızı yazın,” dedi. “Çıktığında iki ayağı da çıplaktı. Paltosunun astarından iki parça ayırdı. İki ayağında da aynı koyu bez var.”
Hamdi, ellerini ilk kez ceketinin yakasından ayırdı. İnce kumaş göğsünün üstünden biraz açıldı, şafak soğuğu doğrudan gömleğine vurdu; parmakları soğuktan bembeyaz olmuştu, yine de kollarını hemen yeniden kavuşturmadı.
“Palto da onda,” dedi Hamdi. “Benim koyu yün palto. Eteğindeki eski sökükten iki parça çıkardım, ilk parça geniş gelince ikincisini içeriden aldım. Naciye Hanım ayrı ayrı sardı. Paltoyu omuzlarına örttük, yakasını avucundan hiç bırakmadı. Yukarıdaki ocağa bıraktığımızda oradaki adam gevşeyen bezi görüp düzeltti.”
Rıza yan taraftan Hamdi’nin açık yakasına baktı, kaşlarını hafifçe çattı. “Sırtına bir örtü ya da çuval bakayım mı?” diye sordu. “Gün iyice açılana kadar ayaz kesmez.”
“Gerek yok,” dedi Hamdi. “Örtüler avluda yatanlara lazım. Birazdan güneş yükselir.”
Cemal başını kâğıda eğdi. Hamdi’ye “Ocak tam nerede kalıyor?” diye sordu.
“Yukarıdaki yolun başında,” dedi Hamdi. “Taş duvarın dibinde, açık yerde. Düzlüğü geçince dumanı görünüyor.”
Cemal kısa kurşun kalemi parmaklarının arasında biraz çevirdi; kurşun uç tahtaya iyice yaklaşmıştı, yumuşamış kâğıtta iz bıraksın diye sivri kenarını aradı. Kalemi kâğıda değdirdi. Yıllardır koğuş defterinde alıştığı düzenle, önce olanı olduğu sırayla geçirmek geldi elinden; çıplak ayakla bulundu diye yazacak oldu. Kalemin ucu ilk harfin çizgisini kâğıda bıraktı ve orada durdu. Kelimenin ilk harfinde kaldı.
Şafak ışığında o tek yarım harfe bakarken, neyi yanlış kurduğunu gördü. Koğuşta akşam sayımı tutarken kimse yatağından başka bir yere gitmezdi; bir kez yazılan hâl sabaha kadar değişmezdi. Oysa yıkılmış bir şehirde insanın üstündeki giysi de durduğu yer de yarım saat içinde değişiyordu. Çıplak ayakla bulundu diye yazarsa, gecenin karanlığında çoktan geride kalmış bir hâli tarif etmiş olacaktı. Yusuf şimdi karanlık bir avlunun karında çıplak ayakla oturmuyordu. Şimdi yukarıdaki ocakta, onu teslim aldıkları adamın yanında, üstünde büyük bir yün paltoyla, iki ayağına koyu astar bezi sarılmış hâlde duruyordu. Annesi Neriman birazdan ya da öğlene doğru o ocağa varırsa, karşısında çıplak ayaklı bir çocuk değil, o paltoya ve o iki koyu beze sarılmış bir çocuk görecekti. Annesi geldiğinde tarif etmesi gereken çocuk buydu.
Cemal kalemin ucuyla o tek harfin üstünden düz, kesin bir çizgi geçirdi. Altında temiz bir boşluk bırakıp ayrı bir satıra, harfleri ne çok küçük ne çok dağınık düşürmeden yazdı.
Yusuf. Komşu avlusundan çıkarıldı. Hamdi’nin paltosu üstünde. İki ayağında koyu astar bezi. Yukarıdaki ocakta.
Yazdığı ikinci cümlede duraksayıp başını kaldırdı.
“Avlu hangisi?” diye sordu Cemal. “Mahallede her evin yanında bir komşu avlusu var. Yalnız komşu avlusu yazarsam, annesi ya da sokağı bilen biri hangi taraftan çıkardığınızı anlayamaz.”
Naciye kâğıtların ıslak köşesine değdirmeden mavi mintanı kapı kanadının kuru kenarında açtı. Küçük yakanın altındaki eksik düğme boşluğu şafak ışığında açıkça seçiliyordu. Naciye küçük kolun ucunu çevirdi, kol ağzındaki açık renk dikişi parmağıyla gösterdi. Dikişin son noktasında ötekilerden azıcık iri kalmış bir ilmek seçiliyordu.
“Kolunu ben onarmıştım, annesi bu dikişi de bilir ama mintan bende kalıyor,” dedi Naciye. “Asıl yeri yazın: Yusuf’un oturduğu evin arkasındaki. Sokaktan gidince odun duvarına komşu. Mahallede herkes o duvarı öyle bilir; yaz kış odun yığılır. Orayı bilen biri kâğıtta bu yazıyı görürse hemen anlar.”
“Sokağın başka adı var mı?”
“Defterdeki adını bilmem,” dedi Naciye. “Bizim tarafta çamaşır asılan alçak duvarlı avlu, arkasında da odun duvarı diye tarif ederiz. Annesi de komşular da o sözle tanır.”
Cemal başını salladı. Kalemi satırın kenarındaki dar boşluğa indirdi ve odun duvarına komşu avlu diye ekledi. Sonra elinin sırtını kâğıdın üstüne koyup şafak esintisinin yaprağı kaldırmasını önleyerek yazıyı baştan okudu. Bütün bir gecenin karanlığını, soğuğunu, yıkılan duvarlarını ve aramalarını, Yusuf’un yanına yazılacak başka bir şey kalmayacak kadar kısa birkaç satıra sığdırmıştı. Her kelimenin bir işi vardı; biri çocuğu giysisinden, biri ayağındaki bezden, biri çıkarıldığı yerden, biri de götürüldüğü ateşten tanıtıyordu.
Emin olmak için satırları ikisinin de duyacağı kadar alçak ama açık bir sesle yüksekten okudu, sonra başını kaldırdı.
“Eksik ya da yanlış bir yer var mı?” diye sordu.
Naciye parmaklarını kol ağzındaki açık renk dikişin üstünde tutarak dinlemişti; başını bir kez salladı. “Yeter,” dedi. “Başka bir şey yok.”
Hamdi de onayladı. “Doğrudur. Palto da bez de böyle.”
Naciye kâğıdın başından hemen çekilmedi. Kapı kanadının karşısında biraz daha bekledi; başını hafifçe eğmiş, tersten de olsa Cemal’in yazdığı yerin nereye kadar uzandığını, harflerin ıslak kenara taşıp taşmadığını görmeye çalışır gibiydi.
Cemal gözünü kâğıttan kaldırıp yıkık duvarın ötesindeki yokuşa baktı. Bu kaydın yalnız cezaevi avlusundaki bir kapı kanadının üstünde durması yetmezdi. Annesi ya da yakınlarından biri bu avluya hiç uğramadan doğrudan yukarıdaki ocağa çıkabilirdi. Yahut gün yükselince ocağın başındaki insanlar daha kuytu bir yere, ayakta kalmış bir yapıya ya da geniş bir bahçeye taşınırsa, çocuğu teslim alan adam başka işlerin arasında kimin ne zaman getirdiğini, avlunun yerini unutabilirdi. Kâğıt yalnız burada beklerse, çocuğun yanındaki iz eksik kalırdı.
“Bunun bir eşi oraya gitsin,” dedi Cemal.
Rıza hemen başını çevirip avlunun içini taradı. Az önce yıkık duvarın dibine bir kucak kırık tahta ve kuru çıta indirmiş olan adam, kollarındaki talaşla karı silkeleyip doğruluyordu. Rıza elini kaldırıp onu çağırdı.
Adam kapı kanadının yanına geldi; nefesi soğukta kesik kesik çıkıyordu.
“Yukarıdaki ocağa tekrar çıkacak mısın?” diye sordu Rıza.
“Çıkacağım,” dedi adam. “Orada yakacak çabuk tükeniyor. Aşağı sokaktan iki kiriş parçası daha çektim, birini buraya bıraktım, ötekini ocağa götüreceğim.”
Cemal kalemini elinde tutarak adamın yüzüne baktı. “Biraz önce ateşin başında büyük bir paltoya sarılı küçük bir çocuk gördün mü?”
“Gördüm,” dedi adam. “Sırtında koyu, kalın bir palto vardı. İki ayağına bez sarmışlar. Ateşe yakın kasanın üstünde oturuyordu; başında duran adam tencereden sıcak su bakıyordu.”
Hamdi araya girdi. “Tası bırakıp yanımıza gelen, kalın ceketli, yüzü duman karası bir adam. Çocuğun ayağındaki bezi o düzeltti.”
“Biliyorum,” dedi odun taşıyan adam başını sallayarak. “Akşamdan beri ateşin başından ayrılmayan usta o. Gelen giden ne sorarsa ona soruyor.”
“O çocuğun kaydı bu,” dedi Cemal. “Bir eşini yazacağım, yukarı çıkınca götürür müsün?”
“Götürürüm,” dedi adam. “Bekliyorum.”
Cemal önündeki kâğıdın sağ kıyısına baktı; nemin ulaşmadığı, bütünüyle kuru bir kenar kalmıştı. Tırnağıyla çizgi boyunca düzgünce katlayıp kâğıdın kuru kenarından bir parça ayırdı. Yeni parçayı kapı kanadının düz yerine, paslı çivi başından ve ince çatlaktan uzağa yerleştirdi. Kurşun kalem artık iki parmağının ucunda ancak tutulacak kadar kısalmıştı; harfler dumanlı ateş ışığında bile silinmeden okunsun diye ucunu kâğıda biraz daha bastırarak aynı kaydı bir daha yazdı: çocuğun adını, odun duvarına komşu avluyu, Hamdi’nin paltosunu, iki ayağındaki koyu astar bezini ve yukarıdaki ocağı.
Adamın eline uzatmadan önce iki nüshayı tahtanın üstünde yan yana koydu. İki nüshanın yer tarifini satır satır karşılaştırdı; birinde bulunan bir kelimenin ötekinde eksik kalmadığından, avlu tarifinin her iki kâğıtta da aynı açık sözle durduğundan emin oldu. Kurşun kalem izi cepte sürtünüp silinmesin, ıslak kol yeninden nem kapmasın diye küçük parçayı yazısı içte kalacak biçimde bir kez katladı ve adama uzattı.
Adam eldivensiz, talaşlı parmaklarını ceketinin kenarına silip kâğıdı aldı, iç cebine yerleştirip eliyle üstünden yokladı. Cemal adamın gözünün içine baktı.
“Orada çocuğu alan adama ver,” dedi. “Ocağı başka yere taşırlarsa bu da çocukla gitsin.”
“Merak etme,” dedi adam. “Doğrudan eline veririm. Söylediğini de olduğu gibi aktarırım.”
Adam başını sallayıp geri çekildi, duvarın dibine bıraktığı kuru tahta parçalarından ikisini koltuğunun altına sıkıştırdı ve yıkık duvarın açıklığından sokağa çıktı.
Adam avludan çıkınca Hamdi bir süre onun ardından baktı. Gözleri, odun taşıyan adamın soğuk sabah ışığında yokuşun kıvrımında kayboluşunu izledi. Paltosu da çocuğun kaydı da şimdi aynı yoldan yukarı gidiyordu. Adam gözden kaybolunca Hamdi’nin omuzlarından hafif bir titreme geçti; sonra yeniden ceketinin yakalarını iki eliyle göğsünde topladı.
Naciye kapı kanadının kenarında duran mavi mintanı yeniden düzgünce katlayıp koluna aldı. Islak kumaşı kolunun üstünde dengelerken gözü yıkık avlu duvarının ötesindeki sokaklara takıldı. Başını Cemal’e çevirdi.
“Benim artık kendi sokağıma dönmem gerek,” dedi. Gece karanlığında çıktığı sokağın yolunu sordu.
Cemal kalemi kâğıdın yanına bırakıp kapı kanadının arkasından çıktı, kadının yanından avlunun ağzına doğru birkaç adım yürüdü. Şafak artık iyice açılmıştı; soluk gri göğün altında yıkık damlar, devrilen bahçe duvarları ve açık düzlük birbirinden seçiliyordu. Açık düzlüğün üstünden, sabaha doğru geçenlerin ayaklarıyla ince, koyu bir iz açılmıştı. Gece boyunca herkes birbirine karanlığın içine el sallayarak, yalnız tahminle ve yankıyla yön tarif etmişti. Cemal, gece boyunca herkesin birbirine karanlıkta gösterdiği yolu ilk kez eliyle baştan sona tarif edebildi.
“Şu alçalmış taş yığınının hemen sağından ineceksiniz,” dedi eliyle göstererek. “Düzlüğün kenarındaki eğik direği geçince sol tarafta dar sokak açılıyor. Sağda ayakta kalan tek tuğla bacayı hiza alın; karşıdaki yıkık kiremitli, saçaklı avludan iki ev ötesi sizin girdiğiniz ara olmalı.”
Naciye parmağın gösterdiği her köşeyi gözüyle tek tek takip etti; önce eğik direğe, sonra tuğla bacanın soluk göğe değen ucuna baktı. Gece karanlığında yalnız ayak yordamıyla geçtiği yerleri sabah ışığında birleştirmeye çalışır gibi başını ağır ağır salladı.
“Direği de bacayı da gördüm,” dedi. “Sağ olasın.” Hamdi’ye dönüp başıyla kısa bir selam verdi, sonra yıkık duvarın açıklığına yürüdü.
Naciye, yıkılan duvarın önünde bir an durdu. Bir ayağı hâlâ avlunun kireçli karında, öteki ayağı sokağa dönüktü. Artık sokaktaki taşlar görülüyordu; kırık kiremitler, devrilmiş kapı kanatları, yola taşmış kerpiç yığınları gün ışığında apaçık ortadaydı, ama eskiden hangi evin önünde durduklarını anlamak hâlâ kolay değildi. Naciye kolundaki mavi mintanı biraz daha yukarı çekip alçak döküntünün üzerinden dikkatle sokağa indi ve eğik direğin yönüne doğru yürüyüp gitti.
Cemal bir süre arkasından baktı, sonra yeniden kapı kanadının başına döndü. Avlunun girişindeki küçük lambanın fitili artık son kırmızı ucuna inmişti; Rıza yanından geçerken başını çevirip baktı ama elini uzatmadı. Hamdi, Rıza’nın yanına geçmiş, ellerini ince ceketinin ceplerine sokmaya çalışıyordu.
“Sen biraz kasaların oraya otur,” dedi Cemal, Hamdi’ye bakarak. “Duvar dibinde ayaz daha az vurur.”
Hamdi başını iki yana salladı. “Birazdan dar geçide bakacağım,” dedi. “Fehmi’ye uğrayayım, içeriden bir ses geldi mi bileyim.”
Cemal itiraz etmedi; başıyla onayladı. Kasanın üstünde duran ıslak defter hâlâ kapalıydı; sol köşedeki Osman’ın zarfı Rıza’nın demir anahtarlarının altında hareketsiz duruyordu. Uzaktaki karlı dağ sırtlarının üstünde şafağın ilk soluk aydınlığı iyice belirmişti; soğuk gri ışık kapı kanadındaki paslı çivi başını, tahta çatlağını ve kurşun kalem harflerini çıplak biçimde açığa çıkarıyordu.
Tam o sırada sabahın ilk ince esintisi avlunun içine girdi. Kapı kanadının üstündeki kâğıtlardan Yusuf’un kaydını taşıyan yaprağın kuru köşesi hafifçe havalandı, paslı çivi başının hemen yanında kıpırdadı. Cemal yaprağın rüzgârla uçup gitmemesi için eğildi, ayağının dibinden karı sıyrılmış küçük, yassı bir taş aldı. Taşın soğuğu avucuna geçti; altındaki ayaz nemi kâğıda geçmesin, kurşun harfleri dağıtmasın diye düz yüzünü ceketinin kuru koluna iki kez sildi.
Cemal avluda kalan nüshanın üstüne düz bir taş koydu. Taş, Yusuf’un adını kapatıyordu. Bir parmak yana çekti. Sokaktan biri çocuğu sorarsa kâğıdın başında okuyacağı ilk kelime şimdi açıktaydı.
