Adı Yusuf
Fehmi geçidin ağzına geldiğinde Sabri duvara dönük duruyordu. İçerideki karanlıktan uzun süredir yeni bir ses çıkmamıştı, yine de Sabri başını çevirmeden beklemeyi sürdürüyordu. Eşiğin aralığından sızan ayaz çoraplı ayağının tabanını uyuşturmuş, çıplak ayağını soğuk taşa değdirmemek için topuğunu sıva kırıntılarının üstüne çekmişti. Önce ışığın kendisini değil, karşı duvardaki çatlak boyunca titreyen soluk sarı izi gördü. Hemen ardından Hamdi’nin elindeki kısa tahtanın gevşek harca sürtünen tıkırtısı geldi.
Sabri omzunun üzerinden geriye baktı. Geçidin ağzında Fehmi duruyordu; elindeki lambayı göğsü hizasında tutuyor, serbest koluyla kapı pervazından sarkan kırık bir tahtayı kolluyordu. Hemen arkasında Hamdi vardı; paltosunun boş kolu yürürken omzundan kaymış, kısa tahtanın ucu dizine doğru eğilmişti. Işık geçidin zeminine vurunca Sabri gözlerini kıstı. Karanlıkta yalnız hava akımıyla ve sesle ölçtüğü açıklığın ne kadar daraldığını ilk kez şimdi gördü; iki yandaki sıva kabarmış, eşik taşının üstüne yumruk büyüklüğünde kerpiç parçaları dökülmüştü.
Hamdi geçidin ağzında durup bir adım içeri girmedi. Rıza’nın uyarısını yineledi: taşları oynatmayacaklardı.
“Rıza üstüne basa basa söyledi,” dedi Hamdi. “Alttan bir taşa dokunursak yukarısı kayabilirmiş. Yalnız yerini tutacağız.”
Fehmi başını salladı. Işığı alçaltıp geçilecek yere baktı. Sarı halka önce Sabri’nin ayaklarının dibindeki kireç tozunu, sonra duvarın çatlağından içeri uzanan dar boşluğu aydınlattı. Fehmi çömelip hiçbir taşa dokunmadan açıklığın yüksekliğini gözüyle ölçtü.
“Ben burada kalırım,” dedi. “Avludan birini daha çağıracağım. Sen mahalleye bak.”
Sabri başını çevirmeden duvarın sağ kenarını gösterdi. “Ses şuradan, eğik kirişin gerisinden gelir gibi oldu. Ama taş yanıltıyor. Adını sormadım, sonra söylerim dedi.”
Fehmi gözünü Sabri’nin gösterdiği yere dikti. “Bir şey istedi mi?”
“Sabah oldu mu diye sordu. Olunca söylerim dedim.”
Fehmi ağırbaşlı bir hareketle başını salladı. “Anlaşıldı. Gün ağarırsa söylerim.”
Sabri hemen yerinden kıpırdamadı. Koridorun derininden gelen o ses, biraz önce dışarıda sabah olup olmadığını sormuş, Sabah olunca söyle demişti. Hiç haber vermeden arkasını dönüp giderse, içerideki adam dışarıda kimsenin kalmadığını düşünebilirdi. Sabri yüzünü yeniden duvara çevirdi, çenesini çatlağın hizasına indirdi. Sesini fazla yükseltmeden, kelimelerin taşların arasında boğulmaması için tane tane konuştu.
“Ben Sabri,” dedi karanlığa. “Şimdi buradan ayrılıyorum. Yerime Fehmi kaldı. Koğuştan. Ağzın hemen önünde duruyor. Taşlara dokunmuyoruz. Dışarıda hâlâ sabah olmadı.”
Bir süre cevap bekledi. Ne bir sürtünme ne de bir nefes geldi. Yalnız avlunun öteki yanından bir kapı kanadının taşa sürtünen boğuk sesi ulaştı. Sabri, adamın sözünü duyup duymadığını kestiremedi; yine de aynı cümleyi ikinci kez bağırmadı. Yanına çekilip Fehmi’ye yer açtı.
Fehmi dizini eşiğe değdirmeden eğildi. Sabri onun da aynı sözleri karanlığa yönelttiğini duydu.
“Ben Fehmi,” dedi. “Sabri’nin durduğu yerdeyim. Buradan ayrılmıyorum. Avludan birini daha çağıracağım. Ses verirsen duyuyorum.”
Fehmi’nin sesi ne aceleciydi ne de gereğinden yüksekti. İçeriden yine karşılık gelmedi, fakat Fehmi başını geri çekerken telaşlanmadı; bakışı, nöbeti devraldığı yerin sınırını belleyen bir adamın sükûnetini taşıyordu. Doğrulup lambayı biraz yukarı kaldırdı.
Hamdi lambaya, sonra geçidin gerisindeki karanlık avluya baktı. “Işığı götürürsek burada nasıl bekleyeceksin?” diye sordu.
Fehmi ayağının ucunu eşik taşının kenarına dayadı, elinin tersiyle pervazın sağlam kalmış yanını yokladı. “Ağzı buldum. Buradan ayrılmam. Başka ışık isteyeceğim.”
“Avluda fazladan ışık yoktu,” dedi Hamdi. “Cemal’in önünde de zor duruyordu.”
“Olsun,” dedi Fehmi. “Birisi yakından geçince çağırırım. Ben yerimi şaşırmam; elimi pervazdan çekmedikçe karanlıkta da dururum. Siz dışarı çıkıyorsunuz. Sokakta ışıksız iki adım atılmaz.”
Hamdi itiraz etmedi. Kısa tahtayı geçidin dış duvarına, ayak altına gelmeyecek biçimde yatırdı. Ucu yola taşmasın diye ayağıyla hafifçe itip duvar dibine yasladı. Doğrulurken paltosunun boş kolunu yeniden omzuna attı ve ışığı Fehmi’den aldı. Lamba el değiştirince geçidin içindeki gölgeler bir an yana kaydı, Fehmi’nin yüzü yarı karanlıkta kaldı.
“Birisi gelince Cemal’e de söylet,” dedi Sabri. “Kimin yanında durduğunu yazsın.”
“Söyletirim,” dedi Fehmi. “Siz yolunuza bakın.”
Sabri ile Hamdi geçitten çıkıp avluya yürüdüler. Ayaz, kapalı koridordan sonra yüzlerine sertçe vurdu. Avluda insanlar ikişer ikişer toplanmış, kimi ayakta birbirine sokulmuş, kimi yerde ayaklarını karın içinde sırayla kaldırarak ısınmaya çalışıyordu. Örtünün yanında hâlâ birileri çömelmişti. Karın üstünde yürürken Sabri’nin çıplak ayağı her adımda yanar gibi sızladı; ağırlığını daha çok çoraplı ayağına vermeye çalışarak kapı kanadının önüne doğru ilerledi.
İkisi avludan çıkmadan Cemal’in başına uğradılar. Kapı kanadı iki taşın üstünde alçak bir tezgâh gibi duruyor, rüzgârla kıvrılmak isteyen zarfın kenarını Rıza’nın anahtarlığı tutuyordu. Cemal başını kâğıttan kaldırmadan kalemin ucunu durdurdu, sonra ışık yaklaşınca yüzünü çevirdi.
“Dar geçit ne oldu?” diye sordu Cemal.
“Fehmi orada kaldı,” dedi Sabri. “Avludan birini daha yanına çağıracak. Biz mahalle yönüne yürüyoruz.”
Cemal gözünü kısa bir an Hamdi’nin elindeki lambaya, sonra Sabri’nin yüzüne çevirdi. “İçerideki adam yeniden konuştu mu?”
“Hayır,” dedi Sabri. “Gittiğimi, Fehmi’nin kaldığını söyledim. Cevap vermedi.”
“Dönünce uğrayın,” dedi Cemal. Kalemini yeni yaprağın altına indirdi; kâğıt nemden kabardığı için ucunu fazla bastırmadan, harflerin kâğıdı yırtmamasına dikkat ederek yazdı. Rıza, kapı kanadının sallanan ucunu avucuyla bastırıp yüzeyi tuttu. “Ayrılırsanız kim nereye gitti bilinsin.”
“Birlikte çıkıyoruz,” dedi Hamdi. “Fırın tarafına bakacağız.”
Cemal kalemin ucuyla satırın sonuna küçük bir işaret bıraktı, sonra başını kaldırıp Sabri’ye baktı. “Evinin olduğu taraftan haber alırsan, buraya uğramasan bile birine söylet.”
“Söyletirim,” dedi Sabri.
Rıza yan taraftan yaklaşıp duvardaki açıklığı başıyla gösterdi. “Önü kalabalık değil, ama duvarın hemen dışında karın altında taş dolu. Işığı yere tutun.”
Sabri başını salladı. İkisi yıkık avlu duvarının açıklığından dışarı çıktılar. Avludaki mırıltı birkaç adımda arkalarında kaldı. Dışarıdaki sokak, koğuş avlusundan daha sessiz, ama daha dağınıktı. Kar yer yer diz boyu yığılmış, üstüne çöken kerpiç duvarların çamuruyla kireç tozu beyazlığı kirletmişti. Havada dağılmış ocaklardan sinen soğuk bir duman kokusu vardı. Rüzgâr esmiyordu; buna rağmen hareketsiz soğuk, gömleğin yakasından içeri doğru iniyor, Sabri’nin çıplak ayağının tabanı karın altındaki donmuş teker izlerine bastıkça bıçak gibi sızlıyordu.
Hamdi lambayı aşağı indirdi, sarı ışık önlerindeki iki adımlık karı açtı. Sabri gözünü karanlığın ötesine dikti; köşedeki ahşap direği, oradan fırının önüne dönen yolu seçmeye çalıştı. Hamdi’yle mahalle yoluna döndüklerinde Sabri ilk kez fırının yerini soracak birini aradı. Sokağın bu ucundan bakınca dam çizgileri birbirine girmişti; bildiği köşe başının yerinde alçalmış bir taş yığını duruyordu. Karşıdan gelen biri olsa, fırına çıkan yokuşun kapalı mı açık mı olduğunu, mahalle aralarına yürünüp yürünemediğini soracaktı. Sokakta kimseye rastlamadılar. Yalnız çok uzaktan, hangi mahalleden geldiği seçilmeyen boğuk bir çağrı duyulup söndü.
Sabri sağ ayağını yokuşa doğru çevirdi, ilk adımı atmaya hazırlandı. Tam yokuşa dönmeye hazırlanırken karanlığın içinden bir kadın sesi geldi.
“Yardım edin. Burada biri var.”
Sabri adımını tamamlamadan durdu. Hamdi de lambayı göğsüne çekip sesin geldiği yöne döndü. Ses ne çok uzaktaydı ne de hemen burunlarının dibinde; soğuk havada kırık duvarlara çarpıp biraz dağılmış, yine de kelimeleri açık seçik ulaşmıştı.
Sabri, yardım isteyen kadını sokağın ortasında aradı. Gözleriyle karın üstünde ayakta duran bir karaltı, kolunu kaldıran birini yokladı. Yolun ortası boştu; yalnız devrilmiş bir kapı kanadıyla yarım yıkılmış kerpiç yığınları görünüyordu. İkinci bir çağrı bekledi, gelmedi. Sesin yankısını zihninde geri sürünce sokaktan değil, biraz geride kalan duvarın arkasından çıktığını anladı.
“Yolda değil,” dedi Sabri alçak sesle. “Şu alçalmış duvarın gerisinde.”
Hamdi elindeki ışığı o tarafa kaldırdı. Sarı halka yıkık duvarın üzerinden aşıp arkasındaki avluya vurunca, karın üstünde bir etek ucu gördüler. Kumaş kardan ıslanıp koyulaşmış, yırtık bir kenarı taşın dibine yayılmıştı. İkisi döküntülerin üstünden dikkatle geçip avlunun ağzına yürüdüler. Yaklaştıkça kadının gövdesi karanlıktan ayrıldı: çömelmiş, dizleri karın içinde kalmış, bir eliyle duvara dayanıyordu.
Avlunun ağzına vardıklarında kadın başını çevirdi. Yüzü soğuktan solmuş, saçlarının kenarına kireç tozu bulaşmıştı. Gözü Sabri’nin yüzünde durmadı; doğrudan Hamdi’nin elindeki lambaya baktı.
“Işığı burada tutun,” dedi. “Bir daha vurursa nereden geldiğini anlayalım.”
Sabri iki adım daha atıp kadının yanına yaklaştı. Hamdi lambayı biraz daha öne uzattı. Işık duvarın üst sırasını yalayınca, Sabri duvarın üstündeki mavi kumaşı gördü. Karla ıslanmış bir kol, aşağıya sarkıyordu. Kumaşın koyuluğu ve taşın kenarından düşüş biçimi bir an nefesini kesti. Bir insanın kolu sandığı için önce ona uzanmadı. Ayağı karın içinde olduğu yerde kaldı. Hamdi ışığı yarım karış daha yana kaydırınca kol ağzındaki gölge çekildi; Sabri o zaman kumaşın içinin boş olduğunu gördü. Üstelik yetişkin bir insanın kolu değildi bu; bir çocuğun avuç içi kadar kısa koluydu.
Kadın çenesiyle kendi elinin hemen altındaki karanlık aralığı işaret etti.
“İki kere vurdular,” dedi kadın. “Bunu çekip aldığım yerin altından.”
Sabri o boşluğa eğildi. Avucunu yere koymadan dizlerini kırdı, yüzünü alçalmış duvarın alt kenarına yaklaştırdı. İçeriye ancak yüzü kadar bir karanlık açılıyordu. Aralıktan ıslak toprakla taze kireç kokusu, bir de kapalı bir odanın soğuk nemi geliyordu.
“Biraz indir,” dedi Sabri Hamdi’ye.
Hamdi paltosunun boş kolunu göğsüne doğru çekip çömeldi, ışığı boşluğun ağzına yaklaştırdı. Hamdi ışığı alçaltınca yerde saçılmış kireç ve onun gerisinde, çapraz duran bir tahtanın kenarı seçildi. Tahta, üstten inen kerpiç yığınıyla alttaki taşın arasında eğik bir perde gibi duruyordu. Sabri başını biraz yana yatırıp tahtanın ötesini seçmeye çalıştı. Işık kerpiç tozunun üstünde kalıyor, gerideki gölgeyi delmiyordu. En dipte ne olduğunu göremedi.
“Buradan mı?” diye sordu.
Kadın başını iki yana salladı. Taşın üstündeki sağ elini hiç kımıldatmadan yalnız parmaklarının ucuyla biraz yana işaret etti. “Elim şuradaydı. Ses bir karış öteden geldi sanki. Ama duvarın içinden de gelebilir.”
“Üstteki taşlara dokundun mu?” diye sordu Sabri.
“Birine elim değdi,” dedi kadın. “Kıl kadar oynadı, içeri kireç döküldü. Hemen bıraktım.”
“Köşenin öte yanında başka açıklık var mı?” diye sordu Sabri, duvarın karanlığa uzanan ucuna bakarak.
Kadın başını hafifçe o yöne çevirdi. “Arka taraf boşluk gibi görünüyor. Oraya dönüp bakacaktım, tam adım attığımda iki kere vuruldu.”
Hamdi ışığı hafifçe yukarı kaldırıp alevin soğuk taşa çarpıp is yapmaması için camı biraz geri çekti, çapraz duran tahtanın üst ucuna baktı. “Oynatmamakla iyi etmişsin,” dedi. “Şu tahta üstteki kerpici tutuyor gibi duruyor. Bir yerinden çeksek hepsi aşağı iner.”
Sabri kadının taşın üstünde duran çıplak eline baktı; parmak boğumları soğuktan çatlamış, yırtık etek ucu karın içinde ıslanıp diz kapağına yapışmıştı. Sabri dizini karın içinde kaydırdı. Soğuk, pantolonunun kumaşından geçip diz kapağına oturdu; çıplak ayağını karın üstünde fazla tutmamak için topuğunu altına topladı. Kadının elini gösterdiği yerde taşla tahta birbirine dayanıyordu. İkisinin birleştiği yerde ince bir aralık vardı, ama tahtanın ardında ne kadar boşluk kaldığı dışarıdan anlaşılmıyordu.
Sabri gözünü o dar birleşim yerinden ayırmadan bir an durdu. Biraz önce çıktıkları dar geçitte de bir adamı ancak sesinden bulabilmişlerdi. Orada Fehmi, avludan başka birini getirene kadar adamın yanında kalacağını söylemişti. Hamdi’yle mahalle yoluna döndüklerinde Sabri ilk kez fırının yerini soracak birini aramış, kimseye rastlamadan bu sesi duymuştu. Şimdi fırının hangi tarafta olduğunu biliyor ama bu avludan oraya ne kadar zamanda varacağını bilmiyordu. Yokuşun başı birkaç adım arkalarındaydı; fakat o yokuşa dönmek için önce bu duvarın altında ne olduğunu bilmeleri gerekiyordu.
Sabri başını kadına çevirdi. Işık kadının yüzüne yandan vuruyor, yanağındaki toz çizgilerini belirginleştiriyordu.
“Evde kim oturuyor?” diye sordu.
“Yusuf,” dedi kadın. Kısa bir nefes aldı. “Annesi Neriman’la.”
Sol elini kaldırıp duvarın üstündeki ıslak mavi mintanı kendine çekti. Kumaşı dizine indirdi, küçük kol ağzının kenarını parmaklarıyla yokladı.
“Ben Naciye,” dedi. “Kolunu ben onarmıştım.”
Sabri lambanın titrek ışığında o küçük kol ağzındaki açık renk dikişi ve yakanın altındaki eksik düğmenin yerini seçti. Kumaş kadının ellerinde öylesine ufak duruyordu ki, Sabri bakışını yeniden çapraz duran tahtanın gerisindeki dar karanlığa çevirdi.
Sabri, Yusuf diye seslenmeye hazırlandı. Başını biraz daha aralığa yaklaştırıp nefes aldı; adı ağzından çıkacak kadar yakına gelmişti. Fakat Naciye sözünü bitirince susup bekledi. Sabri de dudağını araladığı yerde durdurdu. Kadının neden kendi tanıdığı çocuğa hemen seslenmediğini anlamak için fazla düşünmesi gerekmedi. Evde bir çocuk oturuyordu. Duydukları vuruşu onun çıkardığını henüz bilmiyorlardı. Tahtanın gerisinde çocuk da olabilirdi, annesi Neriman da olabilirdi, sarsıntıda avluya koşup duvar dibinde kalmış başka biri de.
Bir başkasının adıyla çağrılınca içerideki insan ne yapardı? Karanlıkta, taşla tahtanın arasında sıkışmış biri, dışarıdan yabancı bir isim duyarsa kendi adının sorulmadığını sanıp büsbütün susabilirdi. Çocuğun kendisiyse, hiç bilmediği bir erkek sesinin birdenbire adını yüksekten söylemesi onu geriye çekebilirdi. Sabri, bir adın her zaman insanı açmadığını biliyordu; kimi zaman insanın kendi adı bile boğazını düğümlerdi.
Akşam koğuşta Cemal’in kendi adını ikinci kez okuyuşunu hatırladı. Sayım başlamış, yatakların önü boşalmış, herkes yerini almıştı. Koğuşun öbür ucundaki kandil cılız yanıyor, sırası gelen her adamın sesi taş duvarda kısa bir yankı bırakıp duruyordu. Sabri ayaktaydı, cebinde Emine’nin ayakkabı çizimli mektubu duruyordu, Cemal’in çizgili defteri tutan elini de yüzünü de açıkça görüyordu. Cemal’in kalemi satırın üstünde durmuş, bütün koğuş bir an susmuştu. İki çağrı arasında söyleyecek bir şeyi olduğu hâlde sessiz kalmıştı. Kendi adını duymadığından değil, Burada demek o an yetmediğinden, dilinin ucundaki öteki sözlerin sırası gelmediğinden ağzını açamamıştı. Cemal başını kaldırıp adını ikinci kez okuyunca ancak ses vermişti. Orada karşısındaki adamın yüzünü görebiliyordu. Işık vardı, odanın duvarları yerindeydi, kapının nereye açıldığı belliydi. Burada ise tahtanın ardında kalan kişi ne ışığı tutanı görüyordu ne de kimin geldiğini.
Naciye duvara biraz daha yaklaştı. Sağ elini taştan kaldırmadan yüzünü karanlık aralığa indirdi ve sanki komşu kapısından içeri konuşuyormuş gibi düz, alçak bir sesle konuştu.
“Mintanın yukarıda. Mavi olanı diyorum. Biraz ıslandı, ben tutuyorum.”
Yıkıntının altından cevap gelmedi. Yalnız boşluktan dışarı doğru, ıslak toprakla karışık soğuk bir hava sızdı. Naciye sesini yinelemedi, acele de etmedi. Sol elini dizindeki küçük kumaşa götürdü; gevşek kolu, içinden bir el geçecekmiş gibi düzeltti. Parmakları soğuktan kızarmıştı, kireç tozu tırnak kenarlarına dolmuştu, yine de kol ağzını incitmeden dümdüz bıraktı.
Sabri’nin sol yanında Hamdi’nin kolu uzanık durmaktan yorulmuştu. Lambayı tutan bileği hafifçe alçaldı. Hamdi, ışığı yere bırakmayı denedi. Dizinin yanında düzce görünen bir taş parçasının üstüne tabanı oturttu, elini gevşetecek oldu. Altındaki donmuş kar bir yanından ezilince lamba yana kaydı, alev camın içinde uzayıp is yaptı. Hamdi devrilmeden sapından yakaladı; yer düz gelmeyince yeniden eline aldı. Paltosunun boş kolunu yeniden omzuna çekti, dirseğini kendi dizine yaslayıp lambayı bu kez gövdesiyle sabitledi.
Tam o sırada sokağın başından, uzak ama sert bir erkek sesi birinin adını çağırdı. Ad yıkık duvarların arasından uzayarak geldi, soğuk havada yankılanıp dağıldı. Sokağın başında birinin adı çağrılırken ışık bir an titredi. Hamdi başını refleksle sokağa çevirince elindeki lamba yarım parmak sallandı, kireç tozunun üstündeki gölgeler oynadı. Sabri, Naciye’nin dışarıdan gelen sesi dinlemek için başını kaldırdığını gördü. Kadının omuzları bir an gerildi, çenesi avlunun çıkışına doğru döndü; sokaktan ikinci bir ses gelir mi diye nefesini tuttuğu belliydi. Sabri onun kimi beklediğini bilmiyordu, sormadı da. Sokağın başındaki çağrı tekrar etmeden kadın hemen yeniden duvara döndü.
“Şimdi yanımda iki kişi var,” dedi. “Biri ışık getirdi.”
Sesi yine aynı sakinlikteydi. Ne sokaktan gelen çağrının telâşını taşıyordu ne de karın soğuğunu. Sabri kadının yüzüne yandan baktı. Naciye’nin bu cümleden sonra da içeridekinin cevap vermesini beklemediğini fark etti. Konuşup hemen kulağını deliğe dayamıyor, “Orada mısın?” ya da “Beni duyuyor musun?” diye üstelemiyordu. Arada susuyor, karanlığın sözü almasına vakit tanıyor, sonra örttüğü kumaştan veya elinin durduğu yerden bahsediyordu. Her cümlenin sonunu bir soru gibi yukarı kaldırmadan bırakıyordu.
Sabri bu durgunluğun içinde kendi konuşma biçimini gördü. Soru sormak, karşısındakine bir borç yüklemek gibiydi; hele karanlıkta, nefesini zor toplayan birine soru yöneltince, cevap verememek bile insanı sıkıştırırdı. Naciye ise yalnız dışarıda ne olduğunu anlatıyordu; içeridekinin eline bir iş vermeden, yanında durduğunu bilmesine yetecek kadar söz bırakıyordu.
Sabri, kızına son görüş gününde ne kadar çok soru sorduğunu düşündü. Görüş yerinin kapısında vakit daraldıkça, sanki ne kadar çok şey öğrenirse aradaki mesafe o kadar kısalacakmış gibi bir sorunun ardına ötekini eklemişti. Parası var mıydı, cebindeki iki bakır yeter miydi, kiminle gelmişti, kiminle çıkacaktı, eve dönerken yokuştan nasıl inecekti? Emine her soruda biraz daha suskunlaşmış, elindeki iki bakırı avucunda çevirip yeniden cebine sokmuştu. Kalabalığın içinde babasının gözüne bakmış, kendi söylemek istediğini sıranın sonuna bırakmıştı. Emine gideceği vakit kendisine bir kere, buğday yer misin diye sormuştu. Dışarıdaki satıcının tepsisine bakarak, sesi alçak ama açıkça. Sabri o an fiyatı düşünmüş, paranın yetip yetmeyeceğini hesaplamış, kızına Ben de yerim diyememişti. Şimdi cebinde kızının çizdiği ayakla kendi yazdığı tek kelimelik başlık duruyordu. O küçük sorunun cevabını hâlâ bir yere yazmamıştı.
İçeride kısa bir sürtünme duyuldu.
Kuru bir kumaşın ya da bir elin tozlu tahtaya dokunup çekilmesi gibi ince, çabuk bir sesti bu. Sabri ilkin bunu kendi ayağından bildi. Çıplak ayağının topuğu uyuştuğu için farkında olmadan karın üstünde kaymış olabilirdi. Dizini oynatmadan ağırlığını ölçtü, nefesini kesti, iki ayağını da kıpırdatmadan durdu. Hamdi de lambayı tutan kolunu kilitledi. Kıpırdamadan bekleyince aynı sürtünmeyi bir daha duydu. Bu kez kesinlikle dışarıdan değildi; toprağın ve kerpicin altından, kapalı bir boşluğun içinden gelmişti.
Bileği yerinden oynamadı, ama Naciye’nin parmakları taşın üstünde birbirinden ayrıldı. Sanki parmak uçlarının her biri taşın soğuk yüzeyinde başka bir kıpırtı arıyordu. Kadın gözünü aralıktan ayırmadan başını hafifçe Sabri’ye çevirdi.
“Duydun mu?” dedi kadın.
Sabri başını salladı. “Işık vurunca görünen tahtanın gerisinden geldi.”
Hamdi bir şey söylemeden dizlerinin üstünde biraz daha öne eğildi, ışığı o yana yaklaştırdı. Lambanın camı taşın kenarına neredeyse değecek kadar sokuldu. Alev yana kayınca çapraz duran kirişin gölgesi kaydı. Az önce duvarın dibinde bitiyor gibi görünen dar oyuk, gölge çekilince arkaya doğru açıldı; tahtanın öte yanında, üstteki yığının eğik biçimde örttüğü daha kuytu bir aralık belirdi. Sabri’nin gördüğü boşluk, olduğundan daha derin görünmeye başladı. İçeride yere dökülmüş kireçten başka bir şey hâlâ seçilmiyordu, ama küçük bir bedenin sığabileceği kadar yer olduğu artık anlaşılıyordu.
“Işığı orada tut,” dedi Sabri. “Hiç oynatma, gölge geri düşmesin.”
Hamdi başını eğip onayladı. Bileğini dizine daha sıkı dayadı; alevin titremesi durdu, sarı ışık tahtanın alt kenarından içeri doğru düz bir şerit gibi uzandı.
Sabri gözünü bir anlığına Naciye’nin dizine çevirdi. Naciye mintanı dizinde katlamıştı. Islak kumaşı karın üstüne değmesin diye özenle ikiye bükmüş, kollarını üst üste yatırmıştı. Kendi kolunu da kumaşın kenarına koyunca, Sabri kalın kolun üstüne ince kolun geldiğini gördü. Kadının yünlü, yıpranmış kol yeninin yanında çocuğun mintan kolu neredeyse üç parmak eninde, şaşırtıcı biçimde kısaydı. Sabri o ince kola bakarken, içerideki boşluğun neden o kadar dar göründüğünü daha iyi anladı. Çocuğun avuçlarına bakabilse kaç yaşında olduğunu belki anlayacaktı; Emine’nin ilk okula gittiği yaşlarda mı, yoksa ondan bile küçük mü, kestirebilecekti. Şimdilik o karanlıkta onlardan birini bile görmüyordu.
Sabri yeniden aralığa döndü. Naciye’nin az önce yaptığı gibi, soru sormadan, yalnızca dışarıdaki yüzlere birer ad koyarak konuşmanın sırası gelmişti. Işığın önünü kesmemek için yana eğilip ağzını tahtanın hizasına yaklaştırdı.
“Benim adım Sabri,” dedi karanlığa. “Naciye Hanım’ın yanındayım.”
Dar taşın ve eğik tahtanın arasında sesi umduğundan kalın çınladı. Sesi içeride kendisinden daha yüksek birinin sesi gibi duyuldu; soğuk boşlukta kendi kelimeleri yabancı bir adamın sert çağrısına dönmüş gibiydi. Başını biraz geriye çekti. Sesin taşlara çarpıp büyümemesi için çenesini biraz yukarı alıp tonunu yumuşattı.
“Hamdi de ışığı tutuyor. O da burada.”
Hamdi başını hafifçe eğdi, başka bir söz eklemedi. Lambayı tutan parmakları soğuktan bembeyaz olmuştu, ama eli kımıldamadı.
Bir süre sadece Hamdi’nin nefesi duyuldu. Ağızdan çıkan ince buğu lambanın yanından geçip karanlığa dağılıyor, gaz fitili camın içinde çıtırdamadan yanıyordu. Sabri’nin çıplak ayağı artık neredeyse hiç sızlamıyordu; soğuk, acının yerini uyuşukluğa bırakmıştı. Sokaktan uzak bir köpek sesi geldi, sonra kesildi. Üçü de dizlerinin üstünde, karın içinde donmuş gibi beklediler. Sabri, az önceki sürtünmenin son ses olmasından, içeridekinin yorulup sustuğunu ya da geri çekildiğini duymaktan korkmadı değil; yine de kendi nefesini duyulur kılmadan beklemeyi sürdürdü.
Ardından tahta kenarına bir şey dokundu.
Öyle hafifti ki, avluda rüzgâr esse duyulmazdı. Vuruş diye ayıracak kadar sert değildi. Çapraz duran tahtanın iç yüzüne ince bir şey usulca değip ayrıldı; bir tırnak takılmış, sonra geri çekilmiş olabilirdi. Dokunuşun ardından tahtanın kenarından birkaç parça kuru toz dökülüp alttaki kireç tabakasının üstüne indi. Sanki içerideki kişi, ışığın vurduğu tahtanın gerçekten orada olup olmadığını ya da dışarıdakilerin hâlâ bekleyip beklemediğini tek bir parmak ucuyla yoklamıştı.
Hamdi, boş palto kolu kara sürtünüp ses çıkarmasın diye kolunu gövdesine daha sıkı bastırdı. Lambanın yaydığı cılız sıcaklık, aralıktan yükselen soğuğu kırmaya yetmiyordu. Sabri ile Hamdi göz göze gelmediler; ikisinin de bakışı tahtanın alt kenarındaki sarı şeride çivilenmişti. Ne bir parmak ucu göründü ne de bir gölge kımıldadı. Yalnız o hafif dokunuş, taşın ve kerpicin ardında birinin onları dinlediğini açıkça belli etti.
Naciye gövdesini duvara doğru yarım parmak daha verdi.
“Mintanın bende,” diye bir daha söyledi.
Sabri bu kez kadının sesinin titrediğini duydu. Deminden beri her cümleyi bir ölçü gibi düz bırakan o sakin ton, tırnağın tahtaya değmesiyle ince bir yerinden çatlamıştı. Naciye’nin bakışı artık aralığın karanlığında değil, taşın üstündeki kendi elindeydi. Mintanı tutan elini yere koymuştu; katlanmış mavi kumaşı karın üstünde, dizinin hemen yanında bastırıyordu. Öteki eli hâlâ taşın üstündeydi. Soğuktan morarmaya yüz tutmuş parmakları taşın pürüzüne tutunmuş, yerinden kımıldamıyordu.
Birkaç nefes öylece geçti. Sonra Naciye başını duvardan kaldırmadan, yalnızca yanağını hafifçe Sabri’ye doğru çevirdi.
“Adı Yusuf,” dedi Naciye, Sabri’nin duyabileceği kadar alçak sesle. “Annesi onu çağırırken iki kez söylerdi.”
Sabri kadının yüzüne baktı. Işık Naciye’nin kirpiklerinin altına düşüyor, yanağındaki toz çizgisini aydınlatıyordu. Taşın ve kerpicin arkasından gelen bir ses her zaman yabancı çıkardı; insanın en yakından bildiği ses bile duvarın ardından başka türlü duyulurdu. Sabri birden onun kendi tanıdığı çocuğu, bu karanlıkta sesinden ayıramamaktan korkabileceğini düşündü. Üstelik annesinin yaptığı gibi adını iki kez çağırsa, içerideki çocuk annesinin geldiğini sanabilirdi; oysa Neriman’ın nerede olduğunu hiçbiri bilmiyordu.
Sabri hiçbir şey söylemedi. “Çağır,” demedi, “Ben çağırayım,” da demedi. Dizini karın içinde geriye kaydırıp Naciye’ye biraz yer açtı. Hamdi de bunu görüp omzunu azıcık yana aldı; ışığın yolu bütünüyle Naciye’nin önüne açıldı.
Kadın derin ama sessiz bir nefes aldı, yüzünü boşluğa çevirdi. Dudakları bir an kıpırdamadan durdu, sonra çocuğun adını bir kere söyledi.
“Yusuf.”
Ses ne yüksekti ne de annesinin çağırdığı gibi uzatılmıştı; komşusunun kapı eşiğinde tanıdığı bir çocuğa seslenmesi gibi duru ve yakındı. İkinciyi söylemeden durdu. Bekledi.
Sabri nefesini tuttu. Hamdi’nin elindeki lamba kıpırdamadı. Avlunun üstündeki karanlık bir an büsbütün ağırlaştı, sanki duvarların ardındaki bütün sesler geri çekildi.
İçeriden, birisinin kelimeyi nefesi bitmeden tamamlamaya çalıştığı kadar kısa bir ses geldi.
“Burada.”
Tek kelimeydi; kireç tozundan kısılmış, ince, nefesle karışık ama kuşkusuz bir çocuk sesiydi. Tahtanın hemen gerisinden, ışığın ucunun yetişemediği o kuytu yerden yükselmişti.
Hamdi’nin göğsünden ağır, sessiz bir nefes boşaldı; buğusu lambanın önünden geçip dağıldı. Naciye’nin omuzları hafifçe düştü, fakat kadın ne ağladı ne de elini duvardan kaldırdı. Yalnız parmak uçlarını taşın üstünde biraz daha bastırdı.
Sabri sağ elini uzattı, çıplak avucunu donmuş harçla pürüzlü taşın üstüne, Naciye’nin elinin yanına koydu. Taş buz gibiydi, kireç tozu derisine işledi. İkisinin bileğinin hemen ötesinde çapraz duran tahta, Hamdi’nin ışığında açık seçik görünüyordu. Artık karşılarında boş bir karanlık yoktu; nereye konuşacaklarını biliyorlardı.
Sabri başını boşluğa doğru biraz eğdi, sesini ne fazla yükseltti ne de fısıltıya düşürdü.
“Duyduk seni,” dedi. “Üçümüz de buradayız.”
