İki Defter Görseli
İki Defter

Soruyu kimin sorduğu

4. Sahne 21 dk okuma 10 okunma
Cemal’in çıkış listesini görevliye vermeden görgü kaynağını sorması
Cemal’in çıkış listesini görevliye vermeden görgü kaynağını sorması
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

Naciye duvar açıklığından çıkıp sokağın karlı kıvrımında gözden yittikten az sonra avluya paltosu ötekilerden daha düzgünce iliklenmiş, omzunda kayışlı deri bir çanta taşıyan bir adam girdi. Öğleden sonranın soluk ışığı avlu duvarının kırık taşlarından eğik vuruyor, rüzgâr her estiğinde kapı kanadının kuru kenarlarına ince kar tozları savuruyordu. Cemal o sırada Naciye’nin biraz önce yazdırdığı okul tarifinin üstüne düz taşı yeniden yerleştirmiş, iki küçük kâğıdın—enlemesine yırtılmış Hatice kâğıdı ile kenarı düz Zeliha parçasının—satırların altından kaymadığını yoklamıştı.

Yabancı adam ateşin başında oturanlara kısa bir göz attıktan sonra doğrudan kapı kanadına doğru yürüdü. Ayakkabılarının tabanında donmuş kar topakları vardı; kanadın boş ucuna yaklaşıp omzundaki deri çantayı tahtanın üstüne bıraktı. Çantanın altından, sokakta yürürken deriye yapışıp donmuş kar kırıntıları tahtaya döküldü.

Adam kâğıtların ıslanacağını fark edince eldivensiz eliyle dökülen karı alelacele süpürmeye kalkıştı. Eli geniş bir hareketle tahtanın ortasına doğru kayınca satırların altına sürülmüş iki küçük kâğıttan birini de önüne katıp kenardan aşağı itti. Kâğıt havada bir an yalpaladı. Cemal sol elini hızla uzatıp Zeliha’nın adının yazılı olduğu parçayı karlı zemine düşmeden yakaladı. Kâğıdın kenarındaki kar tanesini üfleyip silkeledi, sonra onu yeniden ana yaprağın altına, ötekinin—Hatice’nin adının yazılı olduğu parçanın—hemen yanına koydu ve üstüne Rıza’nın anahtarlığını biraz daha yaklaştırdı.

“Kusura bakma,” dedi adam. Avucundaki karı paltosunun eteğine sildi. “Çantanın altı ıslanmış.”

Cemal bir şey demeden başını hafifçe salladı, gözünü kâğıtlardan kaldırıp adamın yüzüne baktı. Adamın kasketi temizce fırçalanmış, paltosunun düğmeleri boğazına kadar kapalıydı; iki gündür enkaz başında ya da avluda sabahlamış biri gibi durmuyordu.

“Yardım işlerine bakanlar beni gönderdi,” dedi adam. “Kurtarmaya katılanların isimleri sende mi?”

Cemal’in çıkış listesini görevliye vermeden görgü kaynağını sorması

Cemal bir an kapı kanadının üstündeki kâğıtlara baktı. Sol yanda zarfın üstünde yaralılar ve avluda bulunanlar, ortada Naciye’nin getirdiği Neriman ve Yusuf kayıtları, sağ yanda ise ilk geceden beri avludan ikişer ikişer çıkıp dönenleri yazdığı yaprak duruyordu. Adamın aradığı şeyin dışarıya yardıma gidenlerin listesi olduğunu düşünerek sağdaki yaprağı taşın altından dikkatle çekti ve adama doğru uzattı.

Adam kâğıdı iki ucundan tutup rüzgâra karşı göğsüne yakınlaştırdı. İlk satırı, ilk gece Hamdi ile Fehmi’nin birlikte çıkışı için açılan yeri okudu. Sonra soğuktan kızarmış işaret parmağını iki ismin karşısındaki dar geçit sözünün üstünde tuttu.

“Orada ne yapmışlar?”

Cemal cevap vermek için eğilip kendi yazdığı kâğıda baktı. Yaprağı baştan sona kendisi doldurmuştu; her harfi, her boşluğu, rüzgârda kıvrılan kenarını ezbere biliyordu. İlk gece Hamdi ile Fehmi’ye dar geçide giderken kapı kanadının başından seslenmiş, Hamdi’nin kısa tahtayla önden geçişini, Fehmi’nin elindeki ışığın avlu duvarından sıyrılıp karanlık kapıdan içeri çekilişini kendi gözüyle görmüştü.

Ama ışık eşikten geçip gözden yittikten sonrasını görmemişti. Fehmi’nin o ışığı içeride nereye kadar tuttuğunu, Hamdi’nin taşlara ya da duvara el sürüp sürmediğini, Sabri’yle aralarında ne geçtiğini buradan—kapı kanadının başından—söyleyemezdi. Cemal kâğıdı uzatırken bir isim listesi verdiğini sanmıştı: kim kiminle çıktı, hangi yöne gitti, kim döndü. Karşısındaki adam ise yalnız adları değil, yapılan işlerin kaydını istiyordu.

“Ben gittikleri yeri yazdım,” dedi Cemal. “Dönüşleri de burada.”

Adam başını yapraktan kaldırıp Cemal’e baktı. Bakışında bir suçlama yoktu, ama aradığı şeyi bulamamış birinin aceleci sabırsızlığı vardı. Parmağını bir alt satıra, Bekir ile Salih’in kaydına indirdi; orada sabah düzeltilen artının yanında Bekir döndü, hemen altında ise Salih için açılan ayrı satır duruyordu.

“Bunlar da fırının arkasına gitmiş,” dedi adam. “Birini çıkarmışlar mı, ne yapmışlar?”

“Evine bakmaya çıktılar,” dedi Cemal. “Bekir döndü. Salih henüz dönmedi; iki kişi taş su teknesinin yanına bakmaya gitti.”

Adam kâğıdı tahtanın üstüne geri bıraktı. Elini deri çantasının pirinç tokasına götürdü, parmakları soğuktan tokayı bir an açamadı, ikinci denemede kayışı sıyırdı. Çantanın içinden temiz, dört köşesi düzgün kesilmiş, enlemesine katlanmış bir yaprak çıkardı. Yaprağı ikiye açtığında alt kısmına cetvelle çekilmiş gibi düzgün, siyah bir çizgi göründü.

“Dönmeden bir imza almam lazım,” dedi adam. “Yukarıda, hangi işin başında kim var, kurtarmaya kimler katıldı, onu bilmek istiyorlar. Biri iki yere birden yazılmışsa gidip bulamıyoruz. Herkesin elinde ayrı kâğıt olursa işler karışıyor.”

Cemal adamın uzattığı temiz yaprağın üstündeki boşluğa baktı. Kâğıt kuruydu; ne kar suyu çekmiş ne de köşeleri kıvrılmıştı. Kapı kanadının üstündeki kendi yaprakları ise nemden kabarmış, taşların ve anahtarlığın altında ezilmişti. Bu temiz sayfa, avlunun ayazından çıkıp bir odanın masasına, buradaki kimsenin yüzünü görmemiş insanların önüne gidecekti. İmzanın nereye konacağı alttaki çizgiyle açıkça belliydi. Çizginin yukarısına, o geniş beyaz alana nelerin yazılacağına ise kendisi karar verecekti.

Yaprağın üstünü doldurup altına adını atması aslında hiç uzun sürmezdi. Geceden beri avludan yardım için çıkanları tuttuğu sırayla bir daha geçirir, yanlarına gittikleri yönleri ekler, çizginin altına da imzasını atardı. Adam da işini görmüş, çantasını kapatıp başka bir avluya yürümüş olurdu.

Fakat Cemal o boş yerin ne kadar geniş olduğunu, alttaki tek bir imzanın üstte yazılı her cümleyi kendi gözüyle görmüş gibi üstleneceğini fark etti. Avluda yanlış bir satır yazılınca on adım ötedeki adama seslenip sormak mümkündü; sabah tek bir artı işaretinin iki ismin arasında bir milimlik yer darlığı yüzünden az kalsın sokağa nasıl yanlış haber gönderdiği hâlâ gözünün önündeydi. Orada yalnız bir dönüş haberi karışmıştı ve genci kapıdan çevirebilmişti. Şimdi bu temiz yaprağın altına adını koyarsa, kimin içeride ne yaptığını bilmeden bütün avlunun işini tek satırda toplamış olacaktı. Cemal, elini uzatıp kâğıdı tahtaya yaymaktan vazgeçti.

“Bunların hepsini kurtarma yaptı diye yazamam,” dedi. “Kimisi kendi evine bakmaya çıktı, kimisi yalnız haber sormaya gitti. Gidenlerin içeride ne yaptığını ben buradan görmedim.”

Görevli kaşlarını hafifçe kaldırdı. “Sen buranın kaydını tutmuyor musun?”

“Avludan çıkanlarla dönenleri yazıyorum,” dedi Cemal. “İçeride ne yapıldığını ancak yanında bulunan bilir.”

Adam bir şey söylemek üzere ağzını açtı, ama o sırada ateşin yanından Rıza’nın ayak sesleri yaklaştı. Rıza elinde, ucu kül ve is kaplamış demir bir maşayla döndü; sabah getirdiği yaş odunlar yeni yeni köz bağladığı için ateşi karıştırıp gelmişti. Yanakları ateşin sıcağından biraz kızarmış, kaşının ucunda ince bir kül izi kalmıştı.

Rıza kapı kanadının başında duran deri çantalı yabancıyı görünce adımlarını yavaşlattı. Adam hiç vakit kaybetmeden başını Rıza’ya çevirdi ve aynı soruyu ona da sordu.

“Kurtarmaya katılanları yazıyorum,” dedi adam. “Buradan bildiğin, iş gören kimler var?”

Rıza bir an düşündü, elindeki maşayı bel hizasında tuttu.

“Sabri vardı,” dedi Rıza. “İsmail’i taşıyanlardan.”

Adamın yüzü bir an aydınlanır gibi oldu. Hemen ceketinin iç cebinden kalemini çıkardı, başparmağıyla ucunu yokladı ve katlı yaprağın köşesini tahtaya yaklaştırdı.

“Sabri taşıdı,” diye tekrarladı adam.

Cemal hemen elini kaldırıp tahtanın üstüne yaklaştırdı. Zihninde, ilk gecenin karanlığında avlunun ortasında yanan ışığın altına indirilen İsmail canlandı. Cemal o sırada zarfın kenarına isim yazmaya çalışıyordu; başını kaldırdığında iki adamın İsmail’i yere serili örtünün üstüne indirdiğini görmüştü. Sabri o sırada onların hemen yanında yürüyordu. Ama Cemal, Sabri’yi kolları dolu—İsmail’i kaldırıp taşırken—görmemişti. O yüzden kendi zarfının arkasına yalnızca İsmail adını ve yaralı notunu yazabilmiş, taşıyanların arasına Sabri’yi eklememişti.

Rıza ise o gece yaralı çağrısı geldiğinde duvarın dibindeydi; Cemal’in bulunduğu yerden göremediği kısmı Rıza görmüş olabilirdi. Ama “Sabri taşıdı” diye tek bir cümleyle geçerse, iki adamın yaptığı iş Sabri’nin üstüne, Sabri’nin duvar dibinde yaptığı iş ise boşluğa düşecekti.

Cemal, görevlinin kalemi kâğıda değmeden Rıza’ya döndü.

“Kimi, nerede, ne yaparken gördün?” diye sordu.

Rıza bu soruyu beklemiyormuş gibi bir an Cemal’in yüzüne baktı, sonra gözü görevlinin havada duran kalemine kaydı. Elindeki demir maşayı tahta kapı kanadının kâğıtlardan uzak, kırık menteşeye yakın boş ucuna bıraktı; demir tahtaya tok, soğuk bir sesle vurdu. Rıza başını hafifçe yana eğip duvar dibine doğru kısa bir bakış attı.

“Sabri’yi duvar dibinde gördüm,” dedi. Sesi bu kez daha yavaştı, her kelimeyi seçerek konuşuyordu. “İsmail orada, yıkılan duvarın taşlarına yaslanmıştı, bacağını tutuyordu, kayıyordu. Ben dirseğinden tutuyordum ama bırakırsam taşların üstüne düşecekti. Sabri’yi çağırdım. Geldi, bir koluyla onu tuttu, sıkışan örtüyü de taşın altından çekti. Sonra iki adam geldi, onlar kaldırdı. Sabri yanlarında yürüdü.”

Görevli elindeki kalemi kâğıda indirmedi. Kaşlarının arasında ince bir çizgi belirdi; kâğıdın temiz yüzüne bir an bakıp Rıza’ya döndü.

“Örtüyü çekti diye mi yazayım?”

Sesindeki hafif küçümseme değilse bile şaşkınlık açıkça seçiliyordu; sanki yukarıda bekleyenlerin önüne koyacağı bir listede bu kadar gündelik, küçük görünen bir hareketin yeri yoktu.

Rıza hiç geri adım atmadı; maşanın soğuk sapına elini değdirmeden doğrudan adamın yüzüne baktı.

“İsmail’i tuttu diye de yaz,” dedi Rıza. “Benim elim doluydu. O gelene kadar örtüyü yerinden alamadım. Taşın altında sıkışmıştı; tek başıma kaldırsam adamın bacağı kayacaktı. Sabri gelmese ikimiz de orada kalırdık.”

Görevli bir an Cemal’e, bir an Rıza’ya baktı. “Yani İsmail’in kurtarılmasına yardım etti yazsak yetmez mi? Herkesin hangi ucundan tuttuğunu tek tek yazarsak bu sayfa dolmaz ki.”

“Yetmez,” dedi Cemal. Sesi yüksek değildi ama kesindi. “Yardım etti yazınca ertesi gün biri gelip İsmail’i kimin kaldırdığını, kimin ocağa ya da örtüye taşıdığını sorduğunda herkes Sabri’ye bakar. Oysa kaldıran iki adam başka. Sabri duvar dibinde tuttu, örtüyü çıkardı, sonra yanlarında yürüdü. Kimin neyi gördüğü belli olmazsa, ne yapıldığı da belli olmaz.”

Görevli bir süre ses çıkarmadı. Soğuktan kızarmış parmağıyla kalemin kapağını çevirdi. Avluda ateşin yanından biri yüksek sesle su kabı istedi, bir başkası duvar açıklığından elinde küçük bir çuvalla içeri girdi. Rüzgâr esince görevlinin tuttuğu temiz yaprağın üst köşesi kıvrıldı.

Cemal, az önce görevliye uzattığı ilk gece çıkış yaprağını yavaşça kendine doğru geri çekti. Sol yandaki zarfın üstünden Rıza’nın anahtarlığını bir parmak kaldırdı; zarfın arkasındaki yazı, ilk gece nemli avucunun değdiği yerde hafifçe koyulaşmış ama silinmemişti. Tahtanın üstünde yan yana duran iki kâğıda baktı. Sabri’nin adı sağdaki çıkış yaprağında, dar geçit kaydının karşısındaydı; Hamdi ile birlikte sesin geldiği yere baktığı, sonra nöbet tuttuğu orada yazılıydı. İsmail’in adı ise zarfın arkasında, yaralı başlığının altında tek başına duruyordu. İki kâğıdı ayrı ayrı okuyan biri, Sabri ile İsmail’in ilk gece duvar dibinde karşılaştığını, birinin ötekini kayarken tuttuğunu hiç öğrenemezdi; Rıza gelip iki satırı birbirine bağlayana kadar ikisi ayrı yapraklarda kalmıştı.

Cemal bu kez görevlinin getirdiği o çizgili yeni yaprağı kendi önüne çekti. Sol bileğini üst köşeye koyup kâğıdı tahtanın kuru ortasına yaydı. Görevli itiraz etmeden kendi kalemini geri çekti; Cemal kendi kalemini sağ eline aldı.

Temiz yaprağın ilk satırına, harfleri özenle ayırarak Rıza’nın anlattığı işi yazdı: Sabri — ilk gece duvar dibinde yaralı İsmail kayarken bir koluyla tuttu, taşın altında sıkışan örtüyü çekti; iki kişi kaldırıp avluya taşırken yanlarında yürüdü. Satırın hemen sağ yanına, küçük ama okunaklı harflerle Rıza adını ekledi.

Rıza kapı kanadının kenarına biraz daha yaklaşıp eğildi. Cemal’in yazdığı cümleyi sessizce okudu; gözü satırın sonunda duran kendi adına takılınca başını kaldırdı.

“Orada sen de vardın,” dedi.

Cemal kalemi kâğıttan kaldırmadan Rıza’ya baktı. “Örtünün üstüne indirdiklerinde gördüm,” dedi. “Sabri’yi yanlarında yürürken gördüm. Duvar dibinde olanı, örtüyü taşın altından çektiğini görmedim; öncesini senden öğrendim.”

Rıza bir an düşündü, sonra kendi adının durduğu satır ucuna bir kez daha baktı. Cemal’in neyi ayırdığını sessizce tartıyor gibiydi.

“Doğru,” dedi sonunda. “Sen orada zarfın başındaydın. Duvar dibini ben gördüm.”

Görevli çantasının deri kayışını sol avucunda topladı. Gözü, Cemal’in temiz yaprakta daha yeni doldurduğu ilk iki satıra ve altında bomboş duran geniş beyazlığa kaydı. Ayaklarını soğukta sırayla yerden kaldırıp indirdi; omuzları çoktan kapı açıklığına doğru hafifçe dönmüştü.

“Daha aşağı mahalleden ve okulun önünden de kâğıt toplayacağım,” dedi adam. “Burada her isim için tek tek adam çağırıp dinleyecek vaktim yok. Beklerken öteki yerlerden de kâğıt almam lazım. Akşam olmadan yukarıya teslim edeceğim.”

Adam bunu söylediğinde Cemal, görevlinin baştan beri kapı kanadının başında oyalanmak istemediğini anladı. Gelir gelmez elindeki isimlerin hepsini birden istemesinin sebebi, kimin ne yaptığını derinlemesine bilmek değil, her birinin peşine ayrı ayrı düşecek vakti olmamasıydı. Yukarıya eksiksiz görünen, imzalı tek bir sayfa götürdüğünde kendi işi tamamlanacaktı.

Cemal kalemi parmaklarının arasında tutarak görevliye baktı.

“Hazır olanı şimdi al,” dedi Cemal. “Ötekileri sordukça yollarım.”

Görevli bir an duraksadı, çantasının kayışını avucunda biraz daha sıktı. “Elindekilerin hepsini birden geçirsek olmaz mı?” dedi. “Yukarıda listeyi birleştiriyorlar. Sonradan bir eksiklik ya da yanlışlık çıkarsa düzeltilir.”

Cemal başını iki yana salladı. Sabah tek bir artı işaretinin, kâğıtta yer darlığı yüzünden nasıl iki kişiyi birden dönmüş gösterdiğini unutmamıştı. Orada yalnız bir genci kapıdan geri çevirip düzeltebilmişti. Bu temiz yaprak ise deri çantaya girip buradan çıkacak, Cemal’in yüzünü bilmediği insanların önüne gidecekti.

“Benim görmediğim, tanığından dinlemediğim bir işi kendi imzamla yollayamam,” dedi Cemal. “Sonradan düzeltilse bile ilk okuyan ona göre adım atar.”

Görevli soğuktan kızarmış burnunu elinin tersiyle sildi, başka bir itirazda bulunmadı. Başıyla tahtanın üstündeki yaprağı işaret etti. “Öyleyse şimdi elinde hazır olan ne varsa yaz da alayım. Vaktim dar.”

Cemal kalemi yeniden çizgili yaprağa indirdi. Sabri ile İsmail satırının hemen altına iki kısa kayıt daha yazmaya koyuldu.

Önce ilk geceye, Hamdi ile Fehmi’nin kapı kanadından ayrılışlarına döndü. Hamdi’nin içeride ne yaptığını bilmiyordu; tahtayı nereye koyduğunu, sesin geldiği yere ne kadar yaklaştığını görmemişti. Ama Fehmi’nin elindeki ışıkla dar geçidin kapısından içeri girdiğini, ışığın duvar taşlarından sıyrılıp karanlıkta kayboluşunu kendi gözüyle görmüştü. Bunu abartmadan, eklemeden tek bir kısa cümleyle yazdı; kendi gözüyle gördüğünü de yanına belirtti.

İkinci kayıt için elini sol yandaki zarfa uzattı. Rıza’nın anahtarlığını bir parmak kaydırıp zarfın arkasındaki yaralı satırlarına baktı. İlk gece avlunun öbür yanından ateşin başına taşınan yaralılardan birinin kaydı orada duruyordu; taşıyan adamın adı kenara küçük harflerle düşülmüştü. Cemal, bu işi o kâğıda geçirmeden önce başını kaldırıp Rıza’ya döndü.

“Şu yaralıyı ateşin yanına kadar getiren adam,” dedi, zarftaki satırı göstererek. “Onu sen gördün mü?”

Rıza eğilip Cemal’in parmağının ucundaki ada baktı, hemen başını salladı. “Gördüm. Ayağı incinmiş adamı kolunun altına alıp avlunun ortasından ateşin kıyısına kadar getirdi. Örtü serilene kadar da sırtını kendi diziyle tuttu.”

“Yanında başka biri var mıydı?”

“Yalnız o getirdi. Sonra ateşin başındakiler yardım etti.”

Cemal bu kez zarftaki adı çizgili yaprağa geçirdi; yaralıyı ateşin yanına kadar taşıdığını yazdı, yanına yine Rıza adını ekledi. Rıza eğilip kendi adının ikinci kez konduğu yere baktı, itiraz etmedi.

Cemal kalemi kâğıttan kaldırdı. Çizginin üstünde hâlâ geniş bir beyaz boşluk vardı. Üç kısa kayıt, kâğıdın yalnız üst üçte birini doldurmuştu. Görevli boşluğa bakıp dudağını hafifçe büzdü ama bir şey söylemedi. Cemal o boşluğu görmediği işlerle, tahminlerle ya da yarım duyumlarla kapatmaya çalışmadı. İmzayı koymadan önce üç satırı baştan sona bir kez daha sessizce okudu: ilkinde Rıza’nın duvar dibinde gördüğü Sabri, ikincisinde kendi gözüyle gördüğü Fehmi, üçüncüsünde yine Rıza’nın doğruladığı yaralı taşıyıcısı. Hiçbirinin üstünde başkasının sözü kendi görgüsü gibi durmuyordu. Kalemin ucunu alttaki siyah çizginin hemen altına götürdü ve kendi adını koydu.

Görevli yaprağı iki köşesinden tutup kaldırdı. Üç kısa kayda hızlıca göz gezdirdi, sonra soğuktan sertleşmiş parmaklarıyla kâğıdı önce enlemesine ikiye, ardından bir kez daha dörde katladı. Kâğıt katlanırken Cemal kendi imzasını bir an katlı yaprağın dış yüzünde gördü; siyah çizgiyle kendi adı, soğuk havada bir saniyeliğine parladı, sonra öteki katın içine kapandı.

Adam katlanmış yaprağı deri çantanın iç gözüne yerleştirdi. Pirinç tokayı kapattı, kayışı yeniden omzuna geçirdi.

“Ötekileri ne zaman yollarsın?” diye sordu.

“Kiminle konuştuysam, kimi kendi gözüyle görmüşse ondan öğrenip yollarım,” dedi Cemal. “Akşama doğru buradan biri yukarı çıkarsa onunla gönderirim.”

Görevli kısa bir baş selamı verdi. Çantasının altından bir daha kar dökülmedi; adam hızlı adımlarla avluyu geçip duvar açıklığından sokağa çıktı.

Cemal onun arkasından bir süre baktı. İki gecedir bu avluda geçen bütün hareketten, taşınan yaralılardan, karanlık geçide girenlerden, yıkık sokaklara çıkanlardan geriye yazılanların tamamı, adamın deri çantasına sığacak kadar küçülmüştü. Kapı kanadının üstünde ise—gece yaprağında, zarfta, Naciye’nin bıraktığı Hatice ve Zeliha kâğıtlarının yanında—birkaç isim hâlâ karşılıksız duruyordu.

Rıza tahtanın kenarına bıraktığı demir maşayı yeniden eline aldı. Avlu açıklığından kaybolan adamın arkasından baktı. “Yukarıda kim topluyor bunları?” diye sordu.

“Yardım işlerine bakanlar gönderdi dedi,” diye karşılık verdi Cemal. “Kendi adını bile söylemedi. Bizden yalnız imzalı kâğıt istedi.”

Rıza maşanın ucundaki külü hafifçe silkeledi. “İyi yaptın,” dedi alçak sesle. “Görmediğimiz işi kendi adımızla yollasak, yarın biri gelip bizden hesabını sorardı.”

“Benim aklıma o gelmedi yalnız,” dedi Cemal. “Yarın biri çıkıp ‘İçeride ne oldu?’ dediğinde kâğıt doğru adamı göstermeli. Soruyu kimin sorduğu değişir, ama kimin neyi gördüğü değişmez.”

Rıza başını salladı, maşayı omzuna dayamadan ateşin başına döndü. Avluda öğleden sonranın soğuğu iyice çökmeye başlamıştı; bulutların arasından sızan soluk aydınlık yavaş yavaş griye dönüyor, yıkık avlu duvarının gölgesi kapı kanadının ucuna doğru uzuyordu.

Cemal gözünü bir an kapı kanadının yanındaki kasaya çevirdi. Islak sayım defteri orada, kapalı kapağı kabarmış hâlde duruyordu. O defterde her satırın sütunu belliydi; bir adın karşısında yalnız burada olup olmadığı yazılırdı, kimseye “Kimi, nerede gördün?” diye sorulmazdı. Şimdi önünde duran, taşlarla ve anahtarlıkla tutturulmuş kâğıtlarda ise hiçbir sütun kendiliğinden dolmuyordu.

Görevli ayrıldıktan sonra Cemal yeniden kâğıtlarının başına eğildi. Artık elindeki yarım satırlara başka bir gözle bakıyordu. Önce sağdaki gece yaprağını önüne çekti. Dar geçit kaydının, Hamdi ile Fehmi’nin adlarının yazılı olduğu ilk satırın yanına, küçük ama belirgin harflerle Fehmi adını yazdı. Hamdi’nin içeride ne yaptığını, ışığın nereye kadar tutulduğunu, karanlıktaki sesle ne konuştuklarını ondan sorabilecekti.

Ardından Naciye’nin biraz önce güncellediği Yusuf kaydına döndü. Düz taşı hafifçe yana çekti. Yusuf’un okulda bulunduğunu Naciye kendi gözüyle görüp getirmişti; Sabri ile Hamdi’nin çocuğu yıkıntıdan çıkarıp yukarıdaki ocağa götürdüğünü de ilk şafakta Hamdi’den ve Naciye’den dinlemişti. Ama ocağa teslim anını, çocuğun orada kime bırakıldığını kendi gözüyle görmemişti. Yusuf’u taşıyanlara ilişkin satırın başına da yardım ocağında çocuğu teslim alan adamı bulması gerektiğini not etti.

Satırların arasında göz gezdirdi. Biraz aşağıda Bekir ile Salih’in kaydı vardı; taş su teknesine bakan iki kişi henüz dönmemişti. Onun altında Naciye’nin bıraktığı Hatice ve Zeliha kâğıtları, hemen üstlerinde kuyulu ev ile kireççinin avlusu duruyordu. Her biri başka bir sorunun ucunu tutuyordu. Birinin adını yazmak, ona ne soracağını bilmek kadar kolaydı artık. Kâğıt yalnızca avluda kimlerin bulunduğunu sayan bir liste değil, her iş için kimin kapısının çalınacağını gösteren bir sıraya dönüşmüştü.

Elindeki kalemle başını kâğıtlardan kaldırdığında, duvar açıklığından avluya yeni dönen üç dört kişinin arasından Fehmi’yi seçti.

Fehmi yavaş, yorgun adımlarla yürüyordu. Paltosunun omuzlarında ve diz kapaklarında ince kireç ve taş tozu izleri kalmıştı. İlk gece ışığı tutarken saatlerce kullandığı sağ elini ısıtmak için öteki elinin içine almış, avuçlarını göğsünün hizasında birbirine bastırarak ateşin tarafına doğru ilerliyordu. Yüzü rüzgârdan kızarmıştı; ağzından çıkan beyaz buğu omzunun üstünden geriye dağılıyordu.

Cemal ona hemen uzaktan seslenmedi. Önce kapı kanadının üstündeki kâğıtların köşelerini yokladı. Zarfın üstündeki anahtarlığı bir parmak içeri sürdü, Yusuf kaydındaki düz taşın yerinde olduğundan emin oldu, Hatice ile Zeliha kâğıtlarının rüzgârla kaymaması için kenardaki küçük taşı biraz daha yaklaştırdı.

Sonra Fehmi’ye seslenmeden önce ilk sorusunu düşündü. Fehmi’nin adını zaten biliyordu; dar geçide ışıkla girdiğini de kendi gözüyle görmüştü. “Kurtardınız mı?” ya da “Ne yaptınız?” diye ucu açık bir soru sorarsa, karşısındaki yorgun adam bildiğiyle tahminini aynı cümlede toplayabilirdi. Oysa Cemal’in bilmesi gereken tek bir başlangıç noktası vardı: içeride en son kimi gördüğü.

Kalemi ve gece yaprağının yanından aldığı küçük boş bir parçayı eline alıp kapı kanadının önünden çekildi, Fehmi’ye doğru yürüdü.

Ateşin birkaç adım berisinde, dumanın doğrudan vurmadığı tarafta karşısına çıktı. Cemal yaklaşınca Fehmi yürüyüşünü kesti, başını kaldırdı. Gözlerinin altı iki gecenin uykusuzluğuyla iyice kararmıştı. Cemal daha ağzını açmadan Fehmi, üşüyen elini öteki avucunun içinden çıkarıp avlunun öbür yanındaki, koğuş koridoruna açılan iç kapıyı—avlu kapısını—gösterdi.

“Sabri’yle Hamdi mahalleye dönmeden yanına geldim,” dedi Fehmi. Sesi soğuktan ve uzun suskunluktan hafifçe kısılmıştı. “İçerideki sesin adını öğrenemedim. Avludan birini daha çağırdım; boşluğu yoklamadan bekledik.”

Cemal elindeki kalemi kâğıda indirmeden önce Fehmi’nin yüzüne baktı. “İçeride en son kimi gördün?”

Fehmi bir an soluğunu topladı, üşüyen elini yeniden öteki elinin içine aldı. “Geçidin ağzına vardığımda Sabri duvara dönük bekliyordu,” dedi. “Hamdi kısa tahtayı dış duvara yatırdı. Rıza’nın tembihini yineledi, taşlara dokunmayacağız dedi. Sabri içerideki kişiye nöbeti benim devraldığımı söyledi. Ben de karanlığa doğru aynı sözü tekrar ettim. Sonra ışığı Hamdi aldı, ikisi mahalleye bakmaya çıktılar.”

“Sen karanlıkta mı kaldın?”

“Ağzı bulmuştum, yerimden ayrılmadım. Avluya seslenip başka ışık istedim, birini daha çağırdım. Kısa süre sonra biri geldi, ışığı getirdi.”

“Hamdi’yle Sabri içeride taşlara dokundu mu sen oradayken?”

“Dokunmadılar,” dedi Fehmi kesin bir sesle. “Benim yanımda kimse duvara el sürmedi. Sabri zaten taşları oynatmaktan çekiniyordu. İkisi çıktıktan sonra da biz boşluğu yoklamadan bekledik.”

“İçerideki kişi yeniden konuştu mu?”

Fehmi başını hafifçe eğdi, bakışı bir an donmuş karda kaldı. “Sabri giderken bir karşılık gelmedi. Ben sonra bir iki kez daha seslendim, adını sordum. İçeriden bir sürtünme mi, yoksa boğazda takılan kısık bir öksürük mü duyduk, tam seçemedim. Adını söylemedi. Belki duydu da cevap verecek gücü kalmadı, belki de sesim ona kadar varmadı.”

“Sen ne zamana kadar oradaydın?”

“Öğleye doğruya kadar,” dedi Fehmi. Sağ elini ağzına yaklaştırıp soğuktan şişmiş eklemlerine hohladı. “Işığı tutan elim iyice uyuştu, soğuk içeriye avlu kapısından, taşların üstünden doğrudan giriyordu. Yanıma çağırdığım adam biraz daha kalacağını söyledi, nöbeti ona bıraktım. Kendim de dışarıda bir yere bakıp geldim.”

Cemal kalemi parmaklarının arasında tuttu. Soracağı son sorunun ağırlığını biliyordu; cevabın ne çıkacağını tahmin etmeden, yalnızca olduğu gibi sordu.

“Çıkarıldı mı?”

Fehmi gözlerini Cemal’in yüzünden ayırmadı. Sesinde ne bir avunma ne de acele vardı.

“Ben ayrılırken çıkarılmamıştı,” dedi. “Sonrasını söyleyemem.”

İkisinin arasına kısa bir sessizlik girdi. Ateşin başından yaş bir odunun çatırtısı duyuldu; rüzgâr dönüp ince bir duman şeridini aralarından geçirdi. Cemal gözlerini kısmadan Fehmi’ye baktı.

“Nöbeti bıraktığın adamın adını biliyor musun?” diye sordu.

Fehmi avlunun öbür yanına göz gezdirdi, sonra adamın adını söyledi. “Koğuştan tanırım. Hâlâ koridorun ağzında olabilir, ya da nöbeti bir başkasına verip ateşe çıkmıştır. Biraz ısınınca gidip bakacağım.”

“Bakınca bana uğra,” dedi Cemal. “Yalnız gördüğünü söyle.”

Fehmi başını salladı, ellerini paltosunun ceplerine sokup ateşin yanına doğru yürüdü. Cemal, elindeki küçük kâğıt parçasına Fehmi’nin verdiği o adı hemen, ayakta, rüzgârda harfleri karıştırmadan yazdı.

Elindeki küçük kâğıtla kapı kanadının başına döndü. Avlu duvarının gölgesi artık tahtanın neredeyse tamamını örtmüştü; kâğıtların üstündeki ince yazıları seçmek için biraz daha eğilmesi gerekti. Taşların altındaki yaprakların hiçbiri rüzgârla kaymamıştı; Hatice ve Zeliha kâğıtları da ana yaprağın altından hâlâ görünüyordu.

Cemal önce avucundaki küçük parçayı ana yaprağın kenarına koydu, sonra dar geçit kaydının önüne eğildi. Kalemin ucunu nemli kâğıda indirdi. İçerideki kişinin adının yerini boş bıraktı; duyulmayan, söylenmeyen bir adın yerine hiçbir yakıştırma koymadı. Altına nöbetin Sabri’den Fehmi’ye, Fehmi’den avludan çağrılan öteki adama devralındığını, boşluğun yoklanmadan beklendiğini ve bu haberin Fehmi’nin ağzından geldiğini tek tek ekledi.

Satırın sonuna geldiğinde kalemi bir an havada tuttu. Fehmi ayrılırken içerideki kişi henüz çıkarılmamıştı; sonrasını kimse bilmiyordu. Cemal, Fehmi’nin duymadığı sonucu kendi zihninden tamamlamadı; onu da araştırılacakların arasına, nöbeti devralan adamın adının karşısına açık bir soru olarak koydu.

Kalemi kapı kanadının üstüne bıraktı; ucu yine tahtanın ince çatlağına oturup kaldı. Deri çantanın içinde katlanıp giden yaprakta yalnız üç doğrulanmış satır vardı ve o yaprak çoktan kapanıp yola çıkmıştı. Burada, kapı kanadının üstünde ise akşam yaklaşırken hâlâ kimin neyi gördüğünü soracak satırlar duruyordu.

Koridordaki kayıt kapanmadı.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.