Çift kayıt
Naciye okuldan çıkınca Neriman’ı ilk olarak su sırasındakilere sordu. Kolu iki günden sonra ilk kez boştu; mavi mintan pencerelerin altında, Yusuf’un yanında kalmıştı. Boşalan kolunu göğsüne yaklaştırıp paltosunun önünü tuttu. Öğleye doğru bulutların arasından soluk bir aydınlık süzülmeye başlamıştı, ama sokakta rüzgâr hâlâ keskin esiyordu. Okulun yan sokağından aşağıya doğru uzanan su sırası, kırılmamış çeşmenin başında toplanmış yirmi kadar kadınla birkaç gençten oluşuyordu. Kimi teneke güğüm, kimi bakır bakraç, kimi toprak testi getirmişti; çeşmenin yalağından taşan su taşların üstünde kalın, kaygan bir buz tabakası bağlamıştı.
Naciye sıranın önüne yakın duran orta yaşlı bir kadına yaklaşıp Neriman’ı sordu. Yalnız adını vermekle yetinmedi; Yusuf’un içeride nerede yattığını baştan sona anlattı. Okulun iki kanadı açık sokak kapısını, içeri girince suyun durduğu sırayı, onun gerisindeki pencerelerin altında büyük bir palto içinde yatan küçük çocuğu birer birer saydı.
Kadın elindeki bakracı kulpundan öteki eline geçirip Naciye’yi dinledi. Çenesinin altından doladığı başörtüsünün ucu ayazdan sertleşmişti.
“Annesi burada olsa ona da aynı tarifi verirsin,” dedi. “Ama ben Neriman diye birini tanımam. Biz yukarı mahalledeniz, buraya yeni indik.”
Sıra yarım adım kıpırdadı; çeşmenin demir oluğundan ince akan su, yalağın altındaki buzun üstünde yeni bir parlaklık bırakıyordu. Naciye hemen arkasındaki iki kadına daha sordu. Biri başını iki yana sallayıp yalnızca kendi evlerinin tarafında oturanları bildiğini söyledi; öteki elindeki teneke kovanın içine yapışmış ince buz parçasını parmağıyla sökmeye çalışırken Neriman adını hiç duymadığını belirtti. Sıranın ortalarında duran bir başka kadın, “Yusuf dediğin kaç yaşında?” diye sordu, ama tarifini dinleyince kendi aradığı komşu çocuğu olmadığını anlayıp sustu.
Naciye bir adım geri çekilip sıranın yanından geçenlere baktı. Sokakta gidiş geliş artmıştı; kiminin sırtında battaniye dengi, kiminin omzunda yıkıntılardan sökülmüş tahta parçaları vardı. Naciye, Neriman’ın önünden geçse onu ilk neyiyle tanıyacağını düşündü. Normal günlerde çoğu zaman yüzünü görmeden, daha sokağın ucundayken yürüyüşünden bilirdi; omuzlarını hafifçe dik tutup acele etmeden, ama hep aynı kararlı adımlarla yürürdü. Üstünde hangi palto ya da şal olduğunu bile kestiremiyordu; ilk gece karanlıkta evden çıkarken sırtına ne alabildiğini kimse bilmiyordu. O sabah sokakta kimse eskisi gibi yürümüyordu. Herkes donmuş karda kaymamak için ayaklarını kısa kısa atıyor, rüzgârdan korunmak için başını omuzlarının arasına gömüyor, yıkıntıların üstünden geçerken kollarını iki yana açıp dengesini kolluyordu.
Tam sıradan ayrılıp öteki sokağa yönelmek üzereyken sıranın sonundaki Hatice, kucağında taşıdığı boş testiyi yere koydu. Testinin altı donmuş kara değince tok, kuru bir ses çıktı. Hatice soğuktan kızarmış ellerini paltosunun eteklerine sildi, başını Naciye’ye doğru çevirdi.
“Neriman’ı sabah gördüm,” dedi. “Kuyulu evin kapısındaydı.”
Naciye’nin adımları bir anda kesildi. Sıranın yanından hızlıca geriye, Hatice’nin durduğu uca yürüdü; ayağı buz tutmuş izde hafifçe kayınca kolunu açıp dengesini buldu.
“Yanına gittin mi?” diye sordu.
Hatice başını salladı. “Kuyuya bakmak için oradan geçiyordum,” dedi. “Çeşme kalabalık diye kuyunun suyu duruyor mu, ipi kopmuş mu ona bakacaktım. Evin önünden geçerken beni gördü, çağırdı. Başörtüsünün iğnesi düşmüş, benimkini istedi. Verdikten sonra da Yusuf’u o civarda görüp görmediğimi sordu.”
Naciye sözün ortasına girmeden dinledi, sonra acele etmeden ayrıntıları yokladı.
“Yüzünü iyice gördün mü? Konuştun mu?”
“Konuştum ya,” dedi Hatice. “Adımla çağırdı beni. Yüzü bembeyazdı, soğuktan dudakları morarmıştı ama ayaktaydı. Bir yerinde kan ya da yara görmedim. Yalnız rüzgâr başörtüsünü boyuna açıyordu. İğnesi düşünce iki eliyle ucunu tutuyordu. Kendi başörtümdeki iğneyi çıkarıp ona verdim.”
“Yanında kimse var mıydı?”
“Yoktu. Tek başınaydı.”
“Yusuf’u sorduğunda ne dedin?”
“Görmediğimi söyledim,” dedi Hatice. “Çocukları yukarıdaki ocağa götürüyorlar diye duymuştum ama kendim görmedim ki. Yanlış yön göstermeyeyim diye bilmiyorum dedim. Yalnız okulun kapısının açık olduğunu söyledim, belki oraya bir bakarsın dedim.”
“Sonra nereye gitti?”
Sıra bir adım öne ilerledi. Hatice eğilip boş testiyi kulpundan tuttu, yeniden kaldırdı. “Ben dönünce orada yoktu,” dedi. “Kuyunun başına kadar yürüdüm, taşların bir kısmı kuyunun ağzına devrilmiş, su çekilecek gibi değildi. Beş dakika bile sürmeden geri döndüm. Kapının önü boştu. Hangi sokağa saptığını görmedim.”
Naciye, kuyulu evin hangi sokakta olduğunu biliyordu. Depremden önce oraya, kolu dar gelen bir elbiseyi genişletip götürmüştü. Dar bir aralığın içinden dönülünce avlusu taş döşeli, taş bileziği yazın bile serin duran küçük kuyusu kapının biraz berisinde kalan bir evdi. Evin sokak kapısı iki kanatlıydı; kullanılmayan sol kanada rüzgârda açılıp vurmasın diye içeriden ağır bir taş dayanırdı.
“Gördüğünde saat kaç gibiydi?” diye sordu Naciye.
“Gün yeni iyice ağarmıştı,” dedi Hatice. “Sokakta henüz pek kimse yoktu, çeşmenin önünde bile bu kadar kalabalık toplanmamıştı.”
“Kapının içinde miydi, dışında mı?”
“Dışındaydı,” dedi Hatice. “Kapı kapalıydı. İçeride kimse var mıydı, ses geldi mi bilmiyorum. Neriman dışarıda, taş basamağın hemen önünde duruyordu.”
“Evin duvarı yıkılmış mıydı?”
“Sokak duvarının bir köşesi göçmüş, ama kapının üstü duruyordu.”
Sıra bir kez daha kımıldadı. Arkadaki bir kadın testisini ileri sürünce Hatice de bir adım attı. Giderken omzunun üzerinden Naciye’ye döndü; az önce unuttuğu bir şeyi hatırlamış gibi sesi biraz alçaldı.
“Başörtüsünü bir daha takamadı,” dedi. “Benim verdiğim iğneyi elinde tutuyordu.”
Naciye bir an kıpırdamadan durdu. “Takamadı mı?”
“Parmakları soğuktan tutmuyordu herhâlde,” dedi Hatice. “Küçük, siyah başlı bir iğneydi, kendi başörtümün ucundan çıkardım. Bir eliyle başörtüsünü çenesinin altında bastırmış, öteki elinde iğneyi sıkıyordu. Ben kuyuya dönerken hâlâ öyle bekliyordu.”
Hatice sırayla birlikte çeşmeye doğru ilerledi. Naciye o ayrıntıyı aklında tutmak istedi. Yıllardır iğne tutan kendi parmaklarının ayazda kalın bezden nasıl geçmediğini biliyordu; rüzgârda sertleşmiş tülbente ince bir iğneyi tutturamayınca insanın onu avucunda sıkmaktan başka çaresi kalmazdı. Kuyulu eve vardığında kapıyı açacak kimse çıkmazsa, o sokakta kapı önündeki komşulara ya da yoldan geçenlere Neriman’ı sorarken bu iğneye kadar anlatacaklarını düşündü: başörtüsünü takamayan, bir elinde Hatice’nin verdiği iğneyi tutarak yürüyen bir kadın. Birinin adını bilmeyen bir yabancı bile, soğukta avucunda küçük bir başörtüsü iğnesi sıkan birini gördüyse hatırlayabilirdi.
Naciye, kuyulu evin sokağına doğru dönmek için adımlarını çevirdi. Zihninde yolu çoktan çizmişti: çeşmenin köşesinden sola kıracak, yıkılan ahır duvarının kıyısından geçip dar aralığa girecekti.
Tam sıradan ayrılacakken arkasından Zeliha seslendi.
“Naciye!”
Naciye başını çevirdi. Zeliha, su sırasının iki adım gerisinde, omuzlarına koyu yün bir atkı dolamış, elinde küçük bir bakır ibrikle duruyordu. Naciye’nin biraz önce Yusuf’un annesini sorduğunu duymuştu; hızlı adımlarla yanına yaklaştı, nefesini tutarak konuştu.
“Kireççinin avlusuna bir kadını götürmüşler,” dedi. “Oğlunu arıyormuş.”
Naciye olduğu yerde kaldı. Rüzgâr Zeliha’nın atkısının ucunu yüzüne doğru savurdu; kadın eliyle atkıyı omzuna çekti.
“Omuzlarında koyu renk bir şal varmış,” diye ekledi Zeliha. “Çok üşümüş, ayakları tutmaz olmuş da iki kişi koluna girip ateşin oraya götürmüş.”
Naciye, Zeliha’nın yüzüne dikkatle baktı. Sokağın soğuğu içinde bir an sessizlik oldu; çeşmeden teneke güğümlere dolan suyun sesi duyuldu.
“Neriman adını kim söyledi?” diye sordu Naciye.
Zeliha duraksadı, elindeki ibriği öteki eline aldı. “Adını söylemediler,” dedi. “Oğlunu arıyormuş dediler. Sen biraz önce Yusuf’un annesini sorunca aklıma geldi.”
“Kimi götürdüklerini gördün mü?”
“Ben okulun buradaydım,” dedi Zeliha, başıyla gerideki uzun taş duvarı göstererek. “Avluya su götürenlerden biri anlattı.”
“Suyu götüren adam kadını kendi gözüyle mi görmüş?” diye sordu Naciye.
“Öyle dedi. Kireççinin avlusuna bakraç bırakırken görmüş. Kadın ateşin yanına oturtulmuş, ikide bir kalkıp oğlunu sormaya çalışıyormuş. Yanındakiler biraz ısınmadan bırakmamışlar.”
“Koyu renk şalı başka bir şeyiyle tarif etti mi? Yüzünü, yaşını, başörtüsünü?”
Zeliha başını iki yana salladı. “Çok durmadı ki. Kireççiye yeniden su götüreceğim dedi, çeşmede sıraya bile girmeden okulun kapısındaki birinden dolu kova alıp gitti. Yalnız koyu şallı bir kadın, oğlunu arıyor dedi.”
Naciye sustu. Gözü bir an çeşmenin ötesindeki iki ayrı sokak ağzına kaydı. Az önce Hatice’yi dinlerken kuyulu eve gidecek kararını kesin olarak vermişti. Şimdi kireççinin avlusunun hangi tarafta kaldığını da hesaplıyordu. İki yer aynı yolda değildi; biri yukarıdaki dar aralığın içinde, öteki aşağı tarafta, eski kireç ocağının taş avlusundaydı. İki yerin arasında, yarısı çökmüş kerpiç duvarların taşlarıyla kapanmış, yürümek için etrafından dolanılması gereken bozuk bir yol vardı.
Neriman sabah kuyulu evin önünden ayrıldıktan sonra kireççinin avlusuna kadar yürümüş, orada soğuktan bitkin düşüp içeri alınmış olabilirdi. Ama sabahın bu saatinde Erzincan’ın sokaklarında omuzlarında koyu renk şalla oğlunu arayan tek kadın Neriman değildi. Bir kadın koyu şalla oğlunu arıyor diye bütün yolu tersine yürürse, kuyulu evin sokağında ya da yakın komşularda bekleyen Neriman’ın yanından geçmiş de olabilirdi. Üstelik iki yer arasında gidip gelirken öğle vakti geçecek, gün yine erken kararacaktı.
“O suyu taşıyan adamı tanıyor musun?” diye sordu Naciye.
Zeliha kaşlarını çattı, düşündü. “Yüzünü biliyorum, ama adını bilmiyorum,” dedi. “Kısa boylu, başında boz yün kasket var. Dün akşam da buralardaydı. Aynı adam bir daha gelirse göstereyim sana. İstersen kireççideki kadının adını da sordururum.”
“Kendin gidip bakacak mısın?”
“Suyumu doldurup eve bırakacağım önce,” dedi Zeliha. “Yaşlı teyzem ocak başında bekliyor. Ondan sonra o tarafa geçersem sorarım. Ama şimdi hemen gideceksen yolu tarif edeyim, kireççinin kapısı açık.”
“Yolunu biliyorum,” dedi Naciye.
Eteğinin cebindeki eldiven yürürken dizine hafifçe değdi. İhsan’ın izini ararken dün komşunun görmüşler dediği sözün, bu sabah bezirci avlusunda tek bir kadının uzaktan benzettim cümlesine nasıl daraldığını hatırladı. Şimdi elinde iki ayrı haber vardı. Biri Hatice’nin kendi gözüyle görüp konuştuğu, iğnesini verdiği Neriman’dı; öteki Zeliha’nın bir su taşıyıcısından duyduğu, adı belirsiz, koyu şallı bir kadındı. İkisini tek bir yol gibi görüp birini seçse öteki eksilecekti. Üstelik Yusuf’un artık yukarıdaki ocakta değil, okul avlusunda olduğunu da henüz Cemal’e bildirmemişti.
“Sen o adamı bir daha görürsen kadının adını sor,” dedi Naciye, Zeliha’ya. “Neriman mıymış, başka biri miymiş öğren. Ben önce Cemal’in oraya uğrayacağım. İki yeri de yazdırayım ki biri bizi sorarsa ikisi birden kaybolmasın.”
Zeliha başını salladı. “Tamam, adamı yakalarsam hemen sorarım.”
Naciye su sırasından ayrılıp Cemal’in bulunduğu avlunun yoluna girdi. Sokaklarda öğleye doğru hareket biraz daha artmıştı; bazı evlerin yıkıntıları başında birkaç kişi toplanmış, kırık tahtaları kenara çekerek içeriye bakıyordu. Eriyen kar çamurla karışıp yürüyenlerin ayakkabılarının kenarına sıvanıyor, gölgeli duvar diplerinde ise buz hâlâ çözülmüyordu.
İki sokağın çatallandığı köşede bir an durup yarısı taşla kapanmış ara yola baktı. Bir uç kuyulu evin aralığına, öteki uç kireççinin avlusuna doğru iniyordu; devrilmiş kerpiç duvarların arasından ancak bir insanın yan dönerek geçebileceği dar bir iz açılmıştı. Öğle aydınlığı şimdiden soluklaşmaya başlamıştı; bir yöne körlemesine yürüyüp eli boş dönerse öteki yöne gün ışığında yetişemeyebilirdi. Adımlarını yeniden avluya çevirdi.
Naciye yürürken iki kadının anlattıklarını zihninde birbirine karıştırmadan ayrı ayrı tuttu. Bir yanda Hatice’nin boş testisi, kuyulu evin kapalı iki kanatlı kapısı, düşen başörtüsü iğnesi ve Hatice’nin kendi iğnesini verişi vardı. Öbür yanda Zeliha’nın okulun orada duyduğu, su taşıyan bir adamın aktardığı kireççi avlusu ve koyu renk şal duruyordu. İki haberin biri görgü, öteki duyumdu; ama ikisi de aynı sabahın içinde, aynı sokağın ucunda birbirine değiyordu.
Avlunun kırık duvar açıklığından içeri girdiğinde sabahın erken saatindeki o sıkışıklık biraz gevşemişti. Ateşin başında üç dört kişi sessizce oturuyor, ıslak odunlardan yükselen ince duman rüzgârla duvarın öbür tarafına savruluyordu. Kasanın üstünde kapalı duran defter yerinde duruyordu. Naciye doğrudan kapı kanadına doğru yürüdü.
Cemal’i kapı kanadının başında buldu. Tahtanın kenarında biriken ince karı dirseğiyle itmiş, kendine yazı yazacak kadar kuru bir yer açmıştı. Önündeki zarfın köşesi anahtarlıkla bastırılmıştı; sağ taraftaki yaprakların üstünde ise ince satırlar sıklaşmıştı. Cemal, az önce ayrılan bir adamın ardından son bir kelimeyi tamamlayıp kalemin ucunu kâğıttan kaldırdı.
Naciye kanadın boş ucuna yaklaştı. Cemal’in gözleri uykusuzluktan kızarmış, parmaklarının eklemleri ayazdan sertleşmişti. Rüzgâr zarfın köşesini oynatınca Cemal anahtarlığı bir parmak yana kaydırdı. Naciye önce kısa bir soru sordu.
“Dünden beri Neriman’ı ya da İhsan’ı soran oldu mu?”
Cemal başını iki yana salladı. “İkisini de soran olmadı. Senden sonra gelenler hep kendi mahallelerinden ad verdi.”
Naciye bekletmeden elindeki iki haberi söyledi; hem kuyulu evi hem de kireççinin avlusunu bir nefeste aktardı. Cemal önce başını kaldırmadı. Kalemini parmaklarının arasında hafifçe çevirdi, gözü önündeki yaprakta kaldı.
“İkisi de Neriman için mi?” diye sordu.
“Birini Hatice gördü,” dedi Naciye. “Ötekini Zeliha’dan duydum.”
Cemal başını kaldırıp Naciye’ye baktı. Sol bileğini tahtanın üstündeki yaprakların kıyısına bastırıyor, sağ eliyle yandaki kâğıtların arasından yeterince boş yeri kalmış bir yaprağı kendine doğru çekiyordu. Kâğıdın kenarı soğuktan hafifçe kıvrılmıştı; Cemal parmağının sırtıyla kıvrımı düzeltti, önüne çektiği kâğıtta temiz bir satır açtı. Neriman yazdıktan sonra kalemi kaldırdı. Ucu tahtanın üstünde havada durdu.
“İki yer birden yazarsam, bunu sonra okuyana hangisine gitsin diyeceğim?”
Naciye bir an karşılık vermedi. Cemal’in neyden çekindiğini anladı. Kuyulu evle kireççinin avlusu aynı yolda değildi; biri yukarıdaki dar aralığın içinde, öteki aşağıda, eski ocağın yanındaydı. İkisini tek bir adın altına yan yana, aynı kesinlikteymiş gibi koyarsa, yarım saat sonra buraya gelip “Ben bakayım” diyen biri iki uç arasında kalacaktı. Kireççinin avlusuna yürüyüp adı belirsiz bir kadını sorarken kuyulu evin sokağında asıl iz soğuyabilirdi. Öte yandan Zeliha’nın anlattığını büsbütün silip atarsa, ateşin yanında oğlunu arayan o koyu şallı kadın sahiden Neriman çıkarsa—ya da başka birinin kayıp annesiyse—bu kez de o haber büsbütün kaybolacaktı.
“İkisi aynı şey değil,” dedi Naciye. “Biri yüz yüze konuşmuş, öteki başkasından duymuş.”
Cemal kalemin ucunu kâğıdın üstüne indirmeden bekledi. “Konuşan başka, duyan başka. Ama kâğıda ikisini de Neriman diye yazarsak, bunu akşam okuyacak olan aradaki farkı nereden bilecek?”
Naciye ona cevap vermeden masanın ucundaki iki küçük kâğıda baktı. Birisi enlemesine yırtılmıştı. Ötekinin kenarı düz, arkası boştu. Cemal’den kalemi istedi. Kâğıtlardan birinin üstüne Hatice, ötekinin üstüne Zeliha yazdı. Adlarını yan yana koyunca iki kadının sesini de ayrı ayrı hatırladı.

Kalemi hemen geri vermedi. Soğuktan biraz eğik düşen ama okunaklı duran iki ada baktı. Enlemesine yırtılmış kâğıdın pürüzlü lifleri kırağıdan hafifçe kabarmıştı; Naciye o kâğıdı biraz sola, kenarı düz ve arkası boş olanı bir karış sağına çekti. İkisinin arasında tahtanın nemli yüzeyi açıkça görünüyordu. İki isim kapı kanadının üstünde yan yana değil de ayrı ayrı durunca, tek bir sokak adının altında saklanan fark da bir anda seçilir olmuştu. Parmağını önce soldaki kâğıdın ucuna koydu.
“Hatice ‘Beni çağırdı’ dedi,” diye başladı. “Sabah kuyulu evin kapısında görmüş. Neriman kapının dışındaymış, başörtüsünün iğnesi düşmüş, Hatice’ninkini istemiş. Hatice de kendi başörtüsünün iğnesini çıkarıp Neriman’a vermiş. Neriman sonra ona Yusuf’u buralarda görüp görmediğini sormuş. Hatice kuyuya bakıp geri dönünce Neriman kapının önünden ayrılmış. Bir de giderken başörtüsünü bir daha takamamış, Hatice’nin verdiği iğneyi elinde tutuyormuş.”
Cemal gözünü Hatice yazılı küçük parçadan ayırmadan dinledi. Kalemin ucu Naciye’nin parmaklarının arasındaydı; Naciye bu kez öteki küçük kâğıdın kenarına dokundu.
“Zeliha, kireççinin avlusuna bir kadın götürüldüğünü duymuş,” diye sürdürdü. “Omuzlarında koyu renk şal varmış, oğlunu arıyormuş, çok üşüdüğü için iki kişi koluna girip ateşin oraya oturtmuş. Ama Zeliha okulun oradaymış; bunu kireççiye su götüren bir adamdan duymuş. Kadını kendi gözüyle görmemiş, adını da duymamış.”
Cemal iki küçük kâğıda, sonra Naciye’nin yüzüne baktı. Avluda kısa bir sessizlik oldu; ateşin yanından yaş bir odunun cızırtısı, duvar açıklığının dışından bir el arabasının donmuş taşa vuran gıcırtısı geldi. Rüzgâr esince enlemesine yırtılmış kâğıdın köşesi hafifçe kalktı; Naciye işaret parmağıyla ucunu tahtaya bastırdı.
“Sen ikisinden birini gördün mü?” diye sordu Cemal.
“Neriman’ı görmedim,” dedi Naciye. Sesi ne aceleci ne de çekinikti; gördüğü ile duyduğu arasındaki sınırı kendi de yeni yeni böyle açıkça çiziyordu. “Yusuf’u gördüm. Okulda. Avluya girince su sırasının gerisinde yatıyor. Mintanını da şimdi onun yanında bıraktım.”
Cemal’in bakışı o an Naciye’nin boş koluna indi. Dün şafakta mavi mintanı o kolda görmüştü.
“Yukarıdaki ocaktan ne zaman götürmüşler?” diye sordu.
“Sabah gün ağarırken,” dedi Naciye. “Önce bezirciye uğradım, oradan ocağa çıktım. Samanların üstünde yalnız boş bir tas duruyordu. Çocuğu teslim alan adam çocukların hepsini okula götürdüklerini söyledi. Burada taşınacak olanlarla bekleyenler birbirine karışıyormuş.”
“Annesini soran olmamış mı ocakta?”
“Olmamış. Okula indim. Kapının başında masa kurmuşlar. Masada iki ayrı Yusuf yazılıydı. Birinin soyadı vardı, ötekinin yanında yalnız tahminen beş altı yaş yazıyordu. Soyadını bilmediğim için önce mintanı gösterdim, ama mintan çocuğun üstünde değildi ki; ben getiriyordum, görevli tanımadı.”
Cemal’in kaşları hafifçe çatıldı. “Dün şafakta yolladığım kâğıt gitmemiş mi?”
“Gitmiş,” dedi Naciye. “Alttaki kâğıtların arasından çıktı. Odun duvarı yazını hemen tanıdım. Kenarında iki ayağında koyu astar bezi diye yazmışsın. Görevli onu yüksek sesle okuyunca, sıraların arasından boş bir örtüyle dönen adam duydu. Çocuğu ocaktan kendisi getirmiş. Kapıdan girerken bezlerden biri açılıp paltonun eteğine takılmış, oradan hemen hatırladı. Pencerelerin altını o gösterdi.”
Cemal başını çok hafif salladı. Uykusuzluktan kızarmış gözlerinin çevresindeki gerginlik bir an çözülür gibi oldu, ama hemen elini uzatıp kalemi Naciye’den geri aldı.
“Yusuf iyi mi?” diye sordu.
“İyi. Ateşi yok, sıcak su vermişler. Hamdi’nin paltosunun yakasını çenesine kadar çekmiş yatıyordu. Mintanı görünce eksik düğmeyi söyledi. Bir de annesi okulun yolunu bilir mi diye sordu.”
Cemal bir an sustu, sonra başını kâğıda eğdi. Parmakları soğuktan hâlâ kızarıktı, ama harfleri yazarken eli şaşmıyordu. Neriman adının altına iki ayrı satır açtı.
İlk satıra kuyulu evin kapısı yazdı. Yanına Hatice bizzat görüp konuştu; kendi başörtüsü iğnesini verdi; sonra kapıdan ayrılmış notunu ekledi. Her sözü yazarken harfleri birbirinden ayırıyor, nemli kâğıtta uç takılmasın diye fazla bastırmıyordu.
Ardından bir alt satıra geçti. Kireççinin avlusu yazdı. Yanına Zeliha’nın su taşıyandan duyduğu; koyu renk şallı, oğlunu arayan kadın; ad bilinmiyor, Zeliha görmemiş diye açıkça düştü. İkinci satırın ucunda kalemi durdurdu, biraz bekledi.
Kâğıtta kalan temiz yer gittikçe daralıyordu. Cemal’in gözü bir an üstteki kuyulu ev satırına, bir an alttaki adı belirsiz kayda gitti. Sonra başını kaldırıp Naciye’ye baktı.
“Bunu da bırakayım mı?”
Naciye, kireççinin avlusundaki ateşin yanında ayakları donmuş hâlde oturup oğlunu soran o meçhul kadını düşündü. Belki Neriman değildi; belki başka bir mahalleden, başka bir çocuğun annesiydi. Adını bilen biri çıkıp da o avluya sormazsa, ya da biri gelip bu kapı kanadında koyu şallı bir kadını ararsa, o satır orada durduğu sürece izi büsbütün sönmeyecekti.
“Bırak,” dedi Naciye. “Oradaki kadın oğlunu arıyorsa, adı öğrenildiğinde kime sorduğumuz belli olsun. Zeliha o su taşıyan adamı bir daha görürse adını soracağını söyledi. Neriman çıkmasa bile başka birinin annesidir.”
Cemal başını salladı, satırın üstünü çizmedi. Sonra masanın ucundaki iki küçük kâğıdı—enlemesine yırtılmış Hatice kâğıdı ile kenarı düz Zeliha kâğıdını—rüzgârda yer değiştirmesinler diye yazdığı satırların hemen altına sürdü. İki küçük parça ana yaprağın ucundan biraz dışarı bakıyor, üstlerindeki iki ad açıkça seçiliyordu; ağırlığın bastığı köşe kâğıtları yerinde tutuyordu.
“İkisini ayrı bıraktık,” dedi Cemal. “Kuyulu eve bakacak olan Hatice’nin sözüyle gidecek, kireççiye uğrayan da adının henüz bilinmediğini bilerek soracak.”
Ardından Cemal, dün şafakta Yusuf için açtığı satırı bulmak üzere kenardaki düz taşın altından eski yaprağı çekti. Taşı kaldırınca Yusuf adı ve yukarıdaki ocakta notu yeniden ortaya çıktı. Eski satırı karalamadan, hemen altına yeni yerini eklemek için Naciye’ye döndü.
“Okulu açıkça tarif et,” dedi. “Neriman ya da bir başkası gelirse benim ağzımdan değil, buradan okuduğuyla doğrudan bulsun.”
Naciye okuldan çıkarken tersten ezberlediği yolu bu kez girişten içeriye doğru, tek tek ve şaşmadan anlattı.
“Aşağıdaki büyük okul,” dedi. “Cadde tarafı değil, yan sokaktaki kapıdan giriliyor. Kapının iki kanadı da açık. İçeri girince hemen kapının yanında bir masa var, görevliye benim adımı da, Neriman’ın adını da yazdırdım. Avludan ileri yürüyünce güğümlerin durduğu su sırası var. Su sırasına gelince pencerelere doğru bakmak gerekiyor. Duvarın köşesinden ikinci pencerenin altında, taş sekinin hizasında yatıyor. Üstünde Hamdi’nin paltosu var, ayaklarında koyu astar bezi, yanında da mavi mintanı.”
Cemal her durağı tek tek, kısaltmadan yazdı. Açık iki kanat, su sırasının gerisi, köşeden ikinci pencerenin altı sözlerini kâğıda geçirirken kalemin nemli liflerde çıkardığı kuru sürtünme sesi duyuldu.
Cemal son sözü yazarken avlu açıklığından sert bir rüzgâr esti. Paltosunun eteği bacağına vurunca Naciye’nin sağ eli cebindeki eldivene değdi. Dün pencere kasasının altındaki kardan çıkardığı yün eldiven artık neredeyse kurumuştu ama soğuktu; parmağının ucu, yazın iç tarafa aldığı o açık renk iplikli dikişi hemen buldu.
O dokunuşla birlikte, İhsan’ın adını açtırmak için geldiğini düşündüğü bir önceki seferi hatırladı. O zaman söyleyebileceği tek yer, kardeşinin gideceğini söylediği, kendi gözüyle görmediği bir avluydu. Bu sabah bezirci avlusunda su taşıyan kadını bulduğunda bile elinde yalnızca uzaktan görülmüş, başlığını alnına indirmiş bir adamın sırtı kalmıştı; görmediği bir eli düşündürmemek için eldiveni soramamış, kardeşinin adını bile en sona saklamıştı. Cebindeki tek eldiven, hâlâ kimin hangi sokakta kaldığını kanıtlayamayan bir işaretti.
Şimdi ise elinde başka bir kesinlik vardı. Neriman’ı bulduğunda—ya da Neriman buraya, kapı kanadının önüne geldiğinde—oğlunu başkasından duymuş gibi değil, kendi gözleriyle gördüğü, yanına çömelip ayağındaki koyu astar bezini eliyle sardığı, mavi mintanını kıyısına bıraktığı yeri söyleyebilecekti.
Cemal yazdığı son satırı alçak sesle okuyup Naciye’ye baktı. “Eksik bir şey var mı?”
“Yok,” dedi Naciye. Elini cebinden çıkardı, omuzlarını dikleştirdi. “Ben kuyulu eve gidiyorum. Kapının önündeki komşulara sorarım, Hatice’nin verdiği iğneyi tarif ederim. Neriman buraya gelirse beni beklemesin. Peşimden de kimseyi yollamayın. Doğrudan okula gitsin.”
Cemal başını kaldırıp Naciye’nin yüzüne baktı. “Kuyulu evde bir iz bulamazsan?”
“O zaman kireççinin avlusuna da bakarım,” dedi Naciye. “Oradaki kadını kendi gözümle görürüm. Akşam olmadan yine buraya uğrarım. Ama Neriman önce okula gitsin; Yusuf gözü açık bekliyor.”
“Yalnız mı gidiyorsun?” diye sordu Cemal. Gözü bir an avlunun ateş tarafına, Rıza’nın durduğu yöne kaydı.
“Kuyulu ev uzak değil,” dedi Naciye. “Gündüz gözüyle, ana sokaktan geçeceğim. Sen yalnız nereye gittiğimi kenara yaz. Bir soran olursa, ya da Hamdi uğrarsa kuyulu eve gitti dersin.”
Cemal bunu da—Naciye’nin kuyulu eve gittiğini ve Neriman gelirse beklemeden okula gitmesini—kaydın kenarına yazdı. Kâğıdın üstünde artık her adın yanında kimin gördüğü, kimin duyduğu ve kimin hangi yöne yürüdüğü ayrı ayrı duruyordu.
Naciye bir şey daha eklemeden başını hafifçe eğdi, kapı kanadının önünden döndü. Zihninde kuyulu evin iki kanatlı kapısı, kullanılmayan kanada içeriden dayanan ağır taş ve soğukta başörtüsünü takamayıp iğneyi avucunda tutan Neriman vardı. Ayaklarının altında donmuş karın ezildiğini duyana kadar kapı kanadının yanından ayrıldığını, avluyu geçip duvar açıklığına kadar yürüdüğünü fark etmedi.
Açıklıktan çıkıp sokağın başına vardığında güneş bulutun ardından iyice solmuş, öğleden sonranın keskin ayazı yeniden çökmeye başlamıştı. İki yıkık bahçe duvarının arasında, başörtüsünün ucunu çenesinin altında sıkıca tutmuş, elinde boş bir bakraç taşıyan bir kadın duraksamış, sokağın iki koluna bakınıyordu. Naciye’nin yaklaştığını görünce bir adım öne çıktı.
“Bacım,” dedi kadın. “Kuyuya giden sokak buradan mı dönüyor? Çeşmede sıra hiç erimiyor, kuyudan su çekilir mi diye bakacaktım.”
Naciye adımlarını kesmeden kadının yüzüne baktı. Kuyunun ağzına taş devrildiğini Hatice’den duymuştu; bunu yürürken anlatabilirdi, yolun başında durup eliyle sokak tarif ederek vakit kaybetmeyecekti.
“Ben de oraya gidiyorum,” dedi Naciye.
Bu kez tarif etmek için durmadı. Karın ezildiği dar izden kuyulu evin sokağına doğru yürümeyi sürdürdü; bakraçlı kadın da adımlarını hızlandırıp hemen yanına yetişti.
“Kuyunun ağzına sabah taş devrilmiş dediler,” dedi Naciye yürürken, başını çevirmeden. “Su çekilmiyor olabilir.”
“Yine de bakayım,” dedi kadın, boş bakracın kulpu donmuş eldivenine hafifçe vururken. “Belki kenarından bir aralık kalmıştır.”
Naciye başını salladı, başka bir şey sormadı. İki yıkık duvarın arasındaki dar aralığa saparken gözü, ilerde iki kanatlı kapının açıldığı taş basamaktaydı.