Kaydın dili
Rıza, üzerine çay dökülmüş eski formu Cemal’in önüne koydu. Leke kâğıdın yarısına kadar inmiş, altındaki iki satır temiz kalmıştı. Form başka bir adama ve başka bir yıla aitti. Cezaevinin adı aynıydı; bir de en altta, memurun imzasının geleceği yer. Ortadaki cümlede, firar eden mahkûmun ne vakit yakalanıp cezaevine getirildiği yazıyordu.
— Buna bakıp yenisini yazacaktım, dedi Rıza. Sen bir oku.
Cemal kâğıdı ışığa çevirdi. Çay lekesinin koyu kenarı, yakalanarak kelimesinin ilk harfine değiyordu. Kelimenin geri kalanı rahatça okunuyordu. Rıza da oraya baktı. Cemal, sabahtan beri aynı sözcüğün çevresinde dolaşıyordu. Bir formun başlığı, altındaki numara ve sonundaki imza yerinde duruyordu; onu yanlış yapan, ortadaki tek kelimeydi.

Eski formun kâğıdı, yeni sayfalarınkinden daha kalın ve sararmıştı. Kenarlarında, yıllar önce aceleyle kesilmiş gibi küçük yırtıklar vardı. Bir köşedeki zımba deliği pas tutmuş, deliğin çevresine kahverengi bir halka bırakmıştı. Üst başlık düzgün yazılmış, satırlar cetvelle çekilmişti. Belgeyi ilk hazırlayan memur, her boşluğu doldurup altına adını atmış olmalıydı. Aradan geçen zaman, kâğıdın üstünde duran mürekkebi silmemiş; yalnız çay lekesi, ortadaki bir kelimenin çevresini karartmıştı.
Cemal, Rıza’nın bu formu neden seçtiğini anladı. Kâğıt hazırdı; sıra numarası, tarih, isim, teslim ve imza yerleri belliydi. Yeni bir belgeyi baştan kurmak, özellikle başka dosyalar masada beklerken, gereksiz bir iş gibi görünebilirdi. Ama örnek form, eski bir olayın diliyle yazılmıştı. Sözcüğü aynen alırsa yalnızca boşluğu doldurmuş olmayacak, Sabri hakkında daha önce verilmemiş bir hükmü de kayda geçirecekti.
— Bunu nereden buldun? diye sordu Cemal.
Rıza formun altındaki eski numarayı gösterdi.
— Arşiv dolabının en üstünde. Dün dosyaları ayırırken çıktı.
— Kimin dosyası?
— İsmi okunuyor. Senin de bakmanı istedim.
Cemal ismi bir kere okudu, sonra formu ters çevirdi. Arka yüzünde başka bir not yoktu. O adamın ne zaman dışarı çıktığını, nerede bulunduğunu, geri dönerken yanında kimin yürüdüğünü bilmiyordu. Kâğıt yalnızca yakalandığını ve teslim edildiğini söylüyordu. Bu, o dosyanın kendi olayıydı. Her form başka birinin hayatını kısa cümleye indiriyordu; aynı cümleyi başka bir adama taşıyınca, benzerlik bir gerçeğe dönüşmüyordu.
Rıza sandalyesini masaya yaklaştırdı.
— Ben kelimeye bakmadan üstünü dolduracaktım, dedi. Başlıkları ve numarayı alırım diye düşündüm.
— Bazen bir kelime, bütün formdan fazla şey söylüyor.
— O zaman değiştir.
Cemal, temiz yaprağı çıkarmadan önce eski formun üzerinde kalan lekeyi inceledi. Çayın rengi kahverengiye dönmüş, kâğıdın lifleri kabarmıştı. Lekeyi silmek mümkün değildi. Üstünü çizseler bile kelime alttan görünmeye devam edecekti.
— Bunu örnek diye saklayalım. Yeni kaydı ayrı yazalım.
Rıza başını salladı. Formun köşesini tutup Cemal’e bıraktı. İkisi de onu artık işe yarar bir şablon olarak değil, kullanılmaması gereken bir sözün kaydı olarak görüyordu.
— Sabri için mi çıkardın bunu?
Rıza, kanun listesini karşılaştırırken açtıkları zarfın içindeki cevabı yeniden çıkardı. Önceki görüşmede kimlik için kullandıkları yazıyı bu kez hazırlanacak kaydın dayanağı olarak Cemal’in önüne sürdü. Ankara’daki kâtip, Erzincan’dan bildirilen soyadını sevk yazısındaki dosyayla karşılaştırmıştı. Cevabın başında Sabri’nin tam adı, ardından yerel sicil numarasıyla Ankara’daki dosya numarası vardı. İki kayıt aynı kişiye aitti. Alt satırda, yardım yerinde tutulan kaydın suretinin de o dosyaya eklendiği bildiriliyordu.
Cemal çekmeceden kendi nüshasını çıkardı. Soyadının kat yerine gelen harfine baktı. Burada başından beri okunuyordu. Sabri’nin önüne bıraksa adam neden yeniden baktığını anlamayabilirdi. Cemal sayfayı katlamadan masaya yatırdı.
— Şimdi iki numarayı aynı yaprağa koyacağız, dedi. Buradaki defterden dosyasına giden yolu bulsunlar.
Rıza, eski formu kendine doğru çekti.
— Bunun başı işe yarar. Adı, numarası, tarihi. Gerisini değiştir.
Cemal temiz bir yaprak aldı. Önce tam adı yazdı. Soyadı bittiğinde elini kaldırıp eski örneğe döndü. Orada, adın hemen arkasından mahkûmun firar ettiği gün geliyordu. Sabri’nin kâğıdında o sözcüğü kullanırsa, bir vakit yardım yerine gitmiş olan adamı kaçak sayacaktı. Onu dışarıda görenlerin anlattıkları da, kendi defterindeki satır da böyle bir hükme yetmiyordu.
— O akşam adı okundu, dedi Cemal. Cevap gelmedi. Benim gördüğüm bu kadar.
Rıza pencereye yürüdü. Avluda okul için ayrılmış masa ters çevrilmişti. Mahmut ayağına kısa bir tahta çakıyor, Hamdi masanın öteki ucuna oturup oynamasın diye ağırlığını veriyordu.
— Döndüğünü de gördün, dedi Rıza.
— Evet. Çıktığı anı göreni bulamadık.
— Sedyeyi taşıdığını kendisi söyledi.
Cemal, Sabri’nin imzaladığı kâğıdı çekmeceden çıkardı. İkinci harfin yanında kalan çentiğe bakmadan adını okuyabiliyordu artık. “Arkamdan yetişen adam ‘Aldım’ deyince elimdeki sırığı bıraktım.” Bu cümleyi temiz yaprağa olduğu gibi geçirmek istedi. Sonra kalemi bıraktı. Orada işi biten bir adam vardı. Bir sonraki satırda aynı adam, aradaki yolu hatırlamadan bir sandalyede gözünü açıyordu. İlk cümleyi alıp ikincisini dışarıda bırakırsa, Sabri sedyeyi bıraktıktan sonra nereye gittiğini de söylemiş sayılabilirdi.
Rıza, pencerenin önünde durduğu yerden sordu:
— Çağırayım mı?
Sabri avluda, masanın yanında belirmişti. Mahmut çiviyi ağzına almış, ona tahtanın kısa kalan yanını gösteriyordu. Sabri eğilip birleşen yeri eliyle yokladı. Sol bileğinde artık sargı yoktu. Parmaklarını tahtanın çevresinde kapattıktan sonra elini ağır ağır açtı.
— Çağır, dedi Cemal. Önce cevabı görsün.
Sabri içeri girdiğinde pantolonunun dizinde açık renk bir toz vardı. Oturmadan önce eliyle silkeledi. Cemal Ankara’dan gelen yazıyı ona çevirdi. Sabri kâğıdın üstünde kendi adını buldu. Altındaki rakamlardan birini tanıdı, ötekini parmağıyla gösterdi.
— Bu da benim mi?
— Ankara’daki dosyanın numarası. Buradaki sicilin yanında artık o da yazacak.
Sabri soyadını bir daha okudu. Başparmağıyla kâğıdın kenarını düzeltti.
— Emine’ye yazdığımın cevabı gelince de zarfı iki yerinden açtım, dedi. Adresi yırtmayayım diye. Burada hangi harfi okuyamamışlar?
Cemal gösterdi. Sabri gülümseyecek gibi oldu. Sonra bakışı, temiz kâğıdın yanında açık duran eski forma kaydı. Formu kendine çekmedi. Başlığını bulunduğu yerden okudu.
— Beni kim getirmiş?
Cemal önce anlamadı. Sabri parmağını çay lekesinin altındaki kelimeye götürdü.
— Bu eski bir kâğıt, dedi Rıza. Senin adın yazılı değil.
Sabri elini geri çekti.
— Orada yakalanıp getirildi diyor. Ben kendi ayağımla geldim. Kapıda su kovası olan çocuk vardı. İçeri o seslendi.
Cemal çocuğun kovayı bırakırken taşırdığı suyu hatırladı. Islaklık eşikte yarım ay bırakmıştı. Sabri’nin kolunu göğsünde tuttuğu da gözünün önüne geldi. O gün saate hemen bakmamıştı. Bunu daha önce Sabri’ye söylemişti.
— Seni kapıda gördüm, dedi. Öyle yazacağım.
Sabri bir müddet ayakta durdu. Ardından sandalyeyi çekip oturdu. Ayağının altındaki tahta parçası yerinden biraz çıkmıştı. Sandalye yana oynayınca eğilip parçayı içeri sürdü. Doğrulduğunda Cemal yeni satıra başlamıştı.
Sabri, “kendi ayağımla geldim,” derken bileğini farkında olmadan göğsüne çekti. Yara kapanmıştı; kolunu yukarı kaldırınca yalnızca derinin altındaki sertlik sızlıyordu. Cemal’in önünde duran formdan gözünü kaçırmadı.
— O gece kapının nerede olduğunu bulamadım, dedi. İlk ses geldiğinde dışarıya çıkacağımı sanmadım. Duvar devrilmişti. Biri karanlıkta nefes alamadığını söyledi. Sonra öteki taraftan çocuk sesi geldi.
Rıza, “Çocuk Yusuf’tu,” diyecekti; fakat Sabri devam etti.
— Kapının yerini bulana kadar ses üç kere değişti. Bir yerde su kovası devrilmişti. Ayağımın altında taş değil, ıslak bez vardı. Oraya vardığımda kadın dışarıdan oğluna sesleniyordu. Ben de çocuğun adını sordum. Yusuf dedi. Kendi adını söyleyebildi. Sonra onu çıkarmak için paltoyu aldık.
Sözleri odadaki eski formu değiştirmedi. Fakat Sabri’nin sesinde, o satıra sığmayan bir sıra vardı: duvarın gürültüsü, insanların birbirini bulması, bir adın sorulması, çocuğun nefesinin duyulması. Cemal, bu sırayı kâğıda geçirmesi gerektiğini biliyordu. Yine de her ayrıntının aynı belgenin içine girmesi gerekmiyordu. Bir sayım satırı, her kurtarma işini anlatamazdı; ama bir insanı yanlış kelimeyle de tanıtamazdı.
— Cezaevine ne zaman döndün? diye sordu Cemal.
Sabri hemen cevap vermedi.
— Sabah olduğunu hatırlıyorum. Oradaki görevli önce elime baktı. Ben de ona, buraya haber vermesini söyledim. Sonra beni bir sedyeye yatırdılar. Geri kalanını bilmiyorum.
— Yardım yerindeki kayıtta, oraya geliş saatin var mı?
— Bana saat sorulmadı.
Rıza, çekmeceden gelen sureti buldu. Üstünde adı ve yaralı getirildiği saat yazıyordu. Cemal, kâğıdı Sabri’ye gösterdi. Sabri, rakamları birbirine karıştırdı. Kendi saatini değil, o saatin nerede yazıldığını sordu.
— Bu, yardım yerinin tuttuğu saat, dedi Cemal. Cezaevinde senin yokluğunun fark edildiği saat başka. Haber buraya ulaştığında üçüncü bir saat daha var.
Sabri kaşlarını çattı. Cemal, masadaki üç sayfayı yan yana koydu. Birinde sayım, birinde yardım yeri, ötekinde gelen haber vardı. Rakamlar birbirini takip etmiyordu; çünkü aynı olayı aynı anda kaydetmemişlerdi.
— Benim orada olduğumu kim söyledi? dedi Sabri.
— Yardım yerindeki görevli. Bir de Naciye’nin kaydı var.
— Naciye beni görmedi.
— Seni görmedi. Fakat gelenleri ve taşınanları yazmış. Senin adın o sayfalarda yok; yalnızca o sırada taşınan insanlardan birinin tarifi var.
— Öyleyse adımı onun defterine eklemeyin.
Cemal, bu uyarıyı beklemiyordu.
— Eklemeyeceğiz. Onun yazmadığını, yazmış gibi gösteremeyiz. Ama kaydının nerede tutulduğunu gösterebiliriz. Senin imzalı sözün de kendi yerinde kalır.
Sabri’nin bakışı, kâğıttan Cemal’e döndü. Onun için mesele yalnızca “firar” kelimesini kullanmamak değildi. Bir başkasının defterine, o kişinin görmediği bir adı eklemek istemiyordu. Cemal, notun kenarında kaynakları ayrı ayrı göstermenin neden gerekli olduğunu şimdi daha iyi anladı.
— Kendi gördüğünü yaz, dedi Sabri. Başkasının gördüğünü de onun adıyla yaz. Benim söylemediğimi ağzıma koyma.
— Koymayacağım.
— Ne kadar kaldığımı da başka kelimeyle anlatma.
— Onu da yazmayacağım.
Sabri’nin sesi yükselmedi. Ama sözlerini bitirince sandalyenin kenarını iki eliyle kavradı. Sonra parmaklarını bıraktı. Cemal, onun bu küçük hareketini önceki günlerden tanıyordu: Sabri bir şeyi taşımaya hazırlandığında eli, yükü kaldırmadan önce nereden tutacağını arardı.
— Benim için ne yazacaksınız? diye sordu.
— O gece yoklamada cevap vermediğini, yardım yerinde bulunduğuna dair haber geldiğini, 31 Aralık’ta kendin döndüğünü. Her birini dayandığı kaynağa bağlayacağım.
— Sonra okuyan ne anlar?
— Kayıtların ne söylediğini anlar. Söylemediklerini de görür.
Sabri başını salladı. O geceye dair kendi hafızası da bütünüyle açık değildi. Biri onu sedyeye koyduğunda uyuduğunu, bir başkası su verdiğinde gözünü açtığını hatırlıyordu. Kendi sesi, cezaevi kapısında yeniden konuştuğu ana kadar nerede kesilmişti? Cemal’in kâğıtları, bu boşluğu bir cümleyle doldurmayacaktı. Belki de doldurmaması daha doğruydu.
Cemal, eski sayfayı kapatmadan önce Sabri’ye çevirdi. Kenardaki kurşun kalem çizgisi, mürekkebin yanından geçip durmuştu.
— Bu senin adın değil, dedi. Ama senin kaydınla karışmaması için burada duracak.
Sabri satırı okudu. “Yakalanarak” kelimesinin ardından gelen tarih, bir an onu durdurdu.
— O adamı tanımıyorum.
— Tanımana gerek yok. Bu form onun dosyasına ait.
— Benim adımın yanına böyle bir söz gelmesin yeter.
Cemal, “Gelmez,” dedi. Sonra cümleyi kısalttığını fark etti. Bunu yalnızca istemesiyle sağlayamazdı; kaydın her kopyasında aynı ayrımın korunması gerekiyordu.
— Senin dosyana yazılmayacak. Fakat eski sayım yaprağında hangi sözün bulunduğunu ayrıca göstereceğiz.
Sabri’nin yüzü gerildi.
— Orada ne yazıyor?
Cemal, sayım defterindeki tarihi buldu. O sayfayı masaya yatırdı. Bir gün önceki yoklamanın altına düzenli çizgiler çekilmişti. Son satırda adlar sıklaşmış, kenar boşluğu daralmıştı. Sabri’nin adı okunmuş, yanına bir cevap gelmediği için çizgi bırakılmıştı. Cemal o gece kalemi elinde tutmuş, adını yeniden okumuştu. Bu, onun gördüğü ve duyduğu şeydi. Rıza’nın ikinci sayımda hazır bulunması başka, Sabri’nin hangi yoldan gittiği başkaydı.
— Burada “cevap yok” yazıyor, dedi. Sonra kenarda haber beklediğimizi belirten not var.
— Firar yazmadınız mı?
— Hayır.
Sabri kâğıdı kendine çekmedi. Yalnızca eğilip satırı okudu. Bir boşluk, o an için onun aleyhine kapatılmamıştı. Cemal’in aklında ise o boşluğu daha sonra neyin dolduracağı sorusu vardı. Haber gelince kendi yazdığı notu silmemiş, yeni bir satır açmıştı. Bir gün biri defteri açtığında önceki düşüncenin de kayıtta kalması gerekiyordu.
— O kelimeyi yazmak kolay olurdu, dedi Sabri. Sonra bir daha çıkarmak zor.
— Çizmek de kelimeyi yok etmez.
— Öyleyse hiç yazmamak daha iyi.
— O gece, nerede olduğunu bilmiyorduk.
— Ben de bilmiyordum.
Cemal, bu cevabın içinde bir itiraz aradı. Bulamadı. Sabri, bilinmeyen yerleri kendi lehine doldurmasını istemiyordu. O da yaşamadığı bir şeyi sonradan anlatmak istemiyordu. İkisi de kayıtla hatırlamanın aynı şey olmadığını görüyordu.
Rıza, masanın yanına geldi. Elindeki yeni kâğıdı Cemal’e uzatmadan önce Sabri’ye baktı.
— Dönüşünü gördüm, dedi. Kapının önünde duruyordun. Elin sarılıydı.
— Sen gördün. Ben o anı hatırlıyorum. Cemal de sayım defterine yazdı.
— Senin geldiğini gördüm. Yardım yerine nasıl gittiğini görmedim.
— Ben de ne zaman oraya götürüldüğümü bilmiyorum.
Rıza, ağzını açıp kapadı. O gece Sabri’nin sesini bir yerde işittiğini hatırlıyordu; ama bunu hangi kapının önünde duyduğundan emin değildi. Bir ses, insanın hafızasında yönünü değiştirebilirdi. Cemal, onun emin olmadığı şeyi sorup zorlamadı.
— O zaman bunu yazmayalım, dedi.
Rıza, “Yazmayalım,” diye tekrarladı. Bu söz, tanıklığından vazgeçmesi gibi değildi. Görmediğini eklememeyi kabul ediyordu.
Cemal’in önünde şimdi üç ayrı zaman vardı: yoklamada cevap alınamayan an, yardım yerine Sabri’nin geldiği an ve cezaevi kapısından döndüğü an. Bunları birbirine bağlayacak yol, kendi hafızasında eksikti. Elindeki kaynaklar bu yolun tamamını göstermiyordu. Belki başka biri daha sonra bir ayrıntı anlatırdı. O güne kadar boşluk, boşluk olarak kalmalıydı.
— Sabri, senin kendi ifaden bu satırlara girsin mi? dedi.
— Orada ne yazacağımı görmeden cevap veremem.
— Önce okuyacaksın.
— Sonra imza atarım.
— İmzalamazsan da sözün benim yazdığım hâliyle dosyaya girmez.
Sabri’nin gözleri ilk kez Cemal’in yüzünde durdu.
— Bunu baştan söylemeniz gerekirdi.
— Haklısın.
Cemal, cümleyi değiştirmedi. Kâğıdı Sabri’ye çevirdi. Onun ağzından çıktığı gibi yazmaya çalıştığı sözleri okudu: yardım yerinde uyandığını, elinin sarılı olduğunu, cezaevine haber verilmesini istediğini anlatıyordu. Sabri bir yerde durdu.
— “Uyandım” doğru. Ama önce sesleri duydum.
— Bunu hatırlıyor musun?
— Bir adam, su istedi. Ben gözümü açınca tavana bakıyordum. Sonra elimdeki bezi gördüm.
Cemal, bu ayrıntıyı yazıp yazmamakta tereddüt etti.
— Kayıt için gerekli mi? diye sordu Sabri.
— Yeri ve zamanı daha açık kılar.
— O zaman ekle. Ama beni konuşturmaya uğraşma. Hatırlamadığım yeri de doldurma.
Cemal, ilk cümlenin başına “kendi beyanına göre” yazdı. Rıza, yanındaki kayda ayrı bir satır açtı. Birinin sözü, diğerinin gördüğüyle birleştirilmeden iki ayrı kaynağa bağlandı. Sabri, satırların altında bırakılan boşluğa baktı.
— Biri okuyunca ne düşünecek? dedi.
— Ne yazdığımızı görecek.
— Ya yazmadığımızı?
— Onu da.
Sabri’nin yüzündeki gerginlik azalmadı; ama omuzları biraz gevşedi. Odaya girdiğinden beri ayağını sandalye ayağının üstüne denk getirmemek için uğraşıyordu. Şimdi iki tabanını da yere koydu. Cemal, önceki sayfalarda onun eksik cevaplarını tamamlamaya çalışmayacaktı. Sabri neyi söylemişse o yazılacak, neyi görmüşse o; kaynaklar birbirinin yerine geçmeyecekti.
Rıza, eski formu kendine doğru çekti. Yeni kâğıdı, onun yanına koydu. Aralarındaki benzerliğe rağmen başlıkları farklıydı.
— Şimdi yaz, dedi.
Cemal kalemini yeniden aldı. İlk satıra tarih koydu. İkinci satırda yoklama kaydına gönderme yaptı. Sonraki satırda yardım yerindeki belgenin numarasına yer bıraktı. Sabri’nin ifadesini ise ayrı sayfaya geçirecekti. Hepsinin üstünde aynı dosya numarası bulunacaktı; hiçbirinin cümlesi ötekine eklenmeyecekti.
Cemal sayımda cevabın alınmadığı günü yazdı. Bir alt satırda, yardım yerinde bulunduğuna dair haberin ertesi gün geldiğini belirtti. Orada görüldüğü saati, yardım yerinin defterine bağladı; geri döndüğünde söyledikleri için Sabri’nin imzalı ifadesine gönderme yaptı. “31 Aralık günü kendi gelerek müracaat etti,” yazdıktan sonra kâğıdı Sabri’ye çevirdi.
Sabri cümleyi bir defa okudu.
— Müracaat mı ettim?
— Defteri görmek istedin.
— Onu istedim. Evvela döndüm.
Cemal son kelimeyi çizmek için kalemi aldı. Sonra cümleyi baştan yazdı: “31 Aralık günü cezaevine kendi geldi. Önceki sayım kaydını görmek istedi.” Altına dönüşün deftere işlendiği saati koydu. Okuyup tekrar Sabri’ye uzattığında, Sabri bu defa parmağını cümlelerin arasına koymadı.
Rıza, eski formu ışığa doğru tuttu. Leke kurumuştu ama kelimenin üstünde hâlâ koyu bir sınır vardı.
Cemal, masadan kalkıp kapının yanındaki dolaba gitti. Dolabın üst gözüne ulaşmak için parmak uçlarına kalkması gerekiyordu. Dosyaların sırtları aynı hizada değildi; bazıları yatay, bazıları dik duruyordu. Rıza, formu masada bıraktı ve onunla birlikte geldi. Cemal, eski kaydın numarasını aradı. Bir kâğıdın ucu başka dosyanın altından taşıyordu. Onu çekmeden önce dosyayı aşağı indirip üstündeki tozu eliyle aldı.
— Bu kayıt başka kişinin, dedi. O günün defteriyle birlikte durmalı.
— Formu örnek diye burada tutarsak, sonra yine biri kullanır.
— Üstüne not düşelim.
Rıza, parmağını lekeli kelimenin üstünde gezdirdi.
— Not da lekelenir.
— O zaman ayrı bir ayraç koyarız.
Cemal, dolaptan ilgili defteri çıkardı. Sayfanın üstünde isim ve tarih vardı. Geri getirilmiş kişinin adı, formdaki yazıyla aynıydı. O kaydın başka bir yere ait olduğundan şüphe kalmamıştı. Cemal, örnek formun yanlış sayfaya girmesini önlemek için kapak içine küçük bir numara yazdı; sonra defteri kendi yerine koydu. Yeni kaydın, bu örnekten kopyalanmadığını göstermek için temiz yaprağın üstüne dosya numarasını ve kaynak sayfayı ayrıca geçirdi.
İçeri dönerken koridordaki taş döşeme, ayakkabılarının altında hafifçe oynadı. Depremden sonra bir taşın kenarı yukarı kalkmış, altına sıkıştırılan tahta zamanla ezilmişti. Rıza her geçişte oraya dikkat ediyordu. Bu defa durup ayağının ucuyla tahtayı içeri itti. Taş yerine oturdu. Rıza, “Bir şey düzelince başka yerden kalkıyor,” dedi.
— O yüzden kaydı yeniden kontrol ediyoruz, dedi Cemal.
Masaya vardıklarında eski form hâlâ aynı yerdeydi. Lekenin çevresi, ışık değiştikçe koyulaşıp açılıyordu. Cemal onu katlamadı. Başka bir zarfa koyup zarfın üzerine “eski örnek” yazdı. Altına formun ait olduğu kayıt numarasını ekledi. Bu not, kâğıdın içindeki kelimeyi silmiyor; yalnızca onun kime ait olduğunu söylüyordu.
Rıza zarfı kaldırdı.
— Şimdi Sabri’nin dosyasına bakalım.
Cemal, çekmeceden aktif sicil defterini çıkardı. İlk açtığı sayfada yoklamanın yapıldığı günün tarihi duruyordu. “Cevap yok,” notunun yanında ayrı bir satır boş bırakılmıştı. O boşluk bir eksiklik gibi görünüyordu; fakat Cemal, yıllar sonra o sayfayı açacak birinin tam da orada durup soracağını umuyordu. Boşluğu doldurmak yerine, haberin hangi gün ulaştığını başka yerde göstermişlerdi.
Rıza, sayfaya eğildi.
— O gece ben de iki kere saydım.
— Biliyorum.
— İlkinde biri, “Döner,” dedi. İkincisinde kimse konuşmadı.
— O söz hangi kâğıtta?
— Hiçbirinde.
Rıza bunu söylerken yüzünü çevirmedi. Cemal, onun ağzından çıkan her sözün resmî kayda girmesi gerekmediğini biliyordu. Görmediği şeyleri eklemeyecekti. Ama bir insanın kapıda beklediğini görmüşse, o tanıklığı da yalnızca hafızasına bırakmamalıydı.
— Senin gördüğünü yazacağız, dedi. Söylemediğini değil.
— O zaman benim de imzam gerekir.
— Gerekir.
Rıza, temiz yaprağı kendine çevirdi. Kalemin ucunu bastırmadan adını yazdı. Cemal, tarihi alta ekledi. İmzanın yanına “sayımın ikinci kez yapılmasına katılan görevli” diye not düştü. Rıza, “Ben kâtip değilim,” dedi.
— Tanık olarak yazıyorum.
— O zaman öyle kalsın.
Cemal, notun başındaki ifadeyi değiştirdi. Rıza’nın görevi değil, o anda gördüğü yazılacaktı. “İkinci sayımı yaptı” cümlesi, onun o geceyi tek başına tuttuğu izlenimini verebilirdi. Cemal yerine “ikinci sayım sırasında hazır bulundu” yazdı. Rıza satırı okuyup başını salladı. Bir kelime, kendisinin de başkasının da yapmadığı şeyi söylemesin diye düzeltilmişti.
— Bunu tamamen silip yenisini yaz, dedi.
— Silmek daha kötü. Bu kâğıt örnek olarak kalacak. Sabri’nin dosyasına girmeyecek.
— Öyleyse ayrı tut.
Cemal temiz satırın başına Sabri’nin tam adını, yanına iki dosya numarasını yazdı. Sonra “Firar” kelimesini yazmadan önce bir daha durdu. Kalemin ucunu kâğıttan kaldırdı.
— O akşam yoklamada burada değildi, dedi Rıza.
— O akşam için doğru.
— Sonrasını da biliyoruz artık.
— Sonrasını başka satırda yazacağız.
Sabri, masanın üzerinde kendisine ait kâğıtları izliyordu.
Cemal, sayım saati için ayrılmış yere “cevap yok” yazdı. Alt satıra yardım yerine dair haberin ertesi gün geldiğini koydu. Sonra Sabri’nin döndüğü günü ve saati ayrı bir yere kaydetti. Bu üç kaydın arasına ince bir çizgi çekti. Çizginin hangi yana ait olduğu belli olsun diye başına iki kısa işaret ekledi.
— Bu kadar kâğıt niye? dedi Sabri.
— Biri yalnız bir yaprağı görürse, öteki yaprakta ne arayacağını bilsin diye.
— Ben dönmeseydim?
Cemal, başını kaldırdı.
— Dönmedin mi?
Sabri cevap vermedi. Soruya kendi cevabı yetiyordu. Cemal kâğıdın altına kaynağı yazdı: yerel sayım defteri, yardım yeri kaydı, Sabri’nin imzalı ifadesi. Hiçbirinin diğerini tek başına doğrulamadığını belirtti.
— Bunu Hamdi de görecek mi? dedi Sabri.
— Bu senin kaydın.
— O da aynı gece dışarıdaydı.
— Onun satırı ayrı.
Sabri, Rıza’nın pencereye bakan yüzüne çevrildi. Avludaki masa artık ayaklarının üstüne çevrilmişti. Hamdi iki eliyle kenarına bastırıyor, Mahmut tası masanın ortasında tutuyordu. Tahta kısa kalmış mı diye ikisi de aynı köşeye baktı.
— Aynı gece, ayrı satır, dedi Sabri.
— Evet, dedi Cemal.
Rıza çay lekeli formu ikiye katlamadı. Kâğıdı eski katından düzeltti ve örnek belgelerin tutulduğu dosyaya koydu. Cemal’in yazdığı yeni sayfanın altına tarih düştü. Gün, kanunun yayımlandığı tarihten iki gün sonraydı. Bu belge 3804’ün ekindeki isimlerden biri değildi; yerel sayım ve sevk dosyaları arasındaki uyuşmazlığı açıklıyordu.
— Şimdi senin hesabına bakalım, dedi Cemal.
Sabri, az önce duyduğu tarihi tekrar etti.
— Beş Mayıs.
— Evet. Bu tarihin kanun listesiyle ilgisi yok. Kendi müddetin tamamlanıyor.
Sabri bunu bir kez daha duymak istememişti; yine de başını salladı. Duyduğu cümle, aynı zamanda sevincini ve hayal kırıklığını taşıyordu. Enkaz altından çıkarılan insanların isimleri bir listeye girmiş, kendisininki başka bir kayıtta kalmıştı. Onun çıkacağı gün de belliydi. İkisi birden doğruydu. Birini ötekine çevirmek, kâğıdı yanlış yazmak olurdu.
— Belgeyi o gün alacağım.
— Hesabın değişmediği kesinleşti. Kalan evrakı tamamlayacağız.
— Hamdi’nin günü de belli mi?
— 12 Haziran. Onu da kendisine gösterdim.
Sabri, bu tarihi cebinde taşıdığı mektubun arkasına yazmak istedi. Emine’ye, babasının çıkacağı günü anlatırken Hamdi’nin gününü de eklemek gelmedi içinden. Kızının mektubu bu habere hazır değildi. Ona önce kendi geleceğini söylemeli, sonra başka bir insanın bekleyişini anlatmalıydı. İki haberi aynı cümleye koyarsa Emine hangisine cevap vereceğini bilemeyebilirdi.
— Ona dışarıdan bir adres getireceğim, dedi. Burada tanıdığı kimse var mı diye soracağım.
— İş için mi?
— İş için de. Mektup için de. Belki birini bulur, belki bulamam. Ama aramadan dönmeyeceğim.
Sabri’nin bu sözü, kendisine verdiği söze benziyordu. Farkı, bir yerden bir yere gidip sorabilecek olmasıydı. Hamdi henüz içeride kalacaktı. Sabri, bunu büyük bir iyilik gibi anlatmak istemedi. Bir yol tarif etmek, bir adamın yerine çıkmak değildi.
Cemal başını eğip kâğıtları sıraya dizdi. Önce Ankara’dan gelen cevabı, sonra sayım kaydını, sonra yardım yeri suretini koydu. Sabri’nin imzasını taşıyan ifade en altta kaldı. Cemal, sayfaların köşesine numara verdi. Bu kez hiçbirini aynı cümleye sıkıştırmadı.
— Bir nüsha sana verilecek mi? diye sordu Sabri.
— Tahliye belgen senin olacak. Bunlar sicil dosyasında kalacak.
— Peki biri sonra sorarsa?
— Dosyanın yolunu gösterecek bir kayıt bırakacağız.
Sabri, kâğıtların üzerinde adını gördü.
— Başka bir kelime seçilebilir miydi? dedi Sabri. Firar demeden.
Cemal, eski örneğe baktı.
— Önce öyle yazılmış. Ben senin adına kullanmayacağım.
— O kelime bir kâğıtta durduğu sürece biri görür.
— O kâğıt örnek dosyasında kalacak. Senin dosyana girmeyecek.
Sabri bir süre önündeki yaprağa baktı.
— Hepsini gösterin, dedi.
Cemal başını kaldırdı.
— Kime?
— Sonra sorana. Birini bulup ötekini saklamayın.
Cemal kâğıtları yeniden çevirdi. Sabri’nin gözüne, en üstteki tarih ve numara göründü. İki dosyanın arasında bir bağ vardı. Kanun listesiyle arasında ise böyle bir bağ yoktu. O ayrımı da kayıt altına almasını istedi.
Cemal temiz yaprağın boş yerine “3804 sayılı kanunun ek listesinde yer almamaktadır” yazdı. Sonuna nokta koydu. Bu kez cümle ne Sabri’yi suçluyor ne de aklamaya çalışıyordu. Yalnızca, adının nerede bulunmadığını söylüyordu.
Sabri cümleyi okudu.
— Bunu yazmak için bu kadar beklediniz mi?
— Önce doğrulamamız gerekiyordu.
— Şimdi doğru mu?
— Evet.
Sabri masaya eğildi. Kâğıttaki harflerin birinin üstünde mürekkep toplanmıştı. Cemal parmağıyla orayı işaret etti.
— Burada yanlış mı var?
— Hayır. Kalem fazla bastırmış.
Sabri kâğıdı düzeltmek için kenarından tuttu. Mürekkebe dokunmadı. Sonra elini bıraktı.
— Kalsın, dedi. Belki bu da anlaşılır.
Cemal kâğıdı dosyanın içine koydu. Rıza gazetenin çevresindeki boşluğu topladı. Masanın üstünde artık iki ayrı hesap yoktu; birkaç ayrı evrak vardı. Sabri masadaki çizgiye ve halkanın bıraktığı ize bir kez daha baktı.
Kapıya yöneldiğinde Hamdi hâlâ koridordaydı. İki adam, aynı geceyle ilgili iki farklı hesabı öğrenmişti. Biri dokuz gün sonra çıkacak, öteki haziranı bekleyecekti. İkisinin de adı kanun ekinde yoktu. Birbirlerine aynı şeyi yaşadıklarını söyleyebilirlerdi; aynı sonucu yaşadıklarını söyleyemezlerdi.
Sabri, eşikte durup Cemal’e döndü.
— Emine’ye yazacağım.
— Ne yazacaksın?
— Beş Mayıs’ta yola çıkacağımı. Sonra Hamdi’nin tarihini de söyleyeceğim.
— İkisini ayrı satıra yaz.
Sabri gülümsedi.
— Öyle yaparım.
Dışarıdaki avludan bir çekicin sesi geldi. İlk vuruşta tahta yerine oturmadı. İkinci vuruşta, masanın kısa ayağı zemine değdi. Sabri, sesin geldiği tarafa baktı. Hamdi, elini masanın üzerinden çekmişti. Mahmut tası yerinden oynatmadan bekliyordu.
Sabri, son sayfaya göz gezdirdi. Kâğıdın kenarına, hangi defterden hangi bilginin alındığı yazılmıştı. Bir satırın sonunda “yardım yeri kaydı” ibaresi vardı. Ötekinin altında kendi imzası duruyordu. Cemal, bu iki kaydı aynı gün çıkarmamıştı; şimdi aynı dosyaya bağlayacaktı.
— Biri bu sayfayı bulursa, ötekini nasıl bulacak? diye sordu Sabri.
— Dosya numarasından. Üst yazıda her sayfaya gönderme koyacağım.
— Üst yazı nerede kalacak?
— Dosyanın önünde.
Sabri, başını salladı.
Rıza, dosyanın ön kapağını aldı. Eski formu ayrı zarfa koydu, yeni sayfaların başına da bir ayraç yerleştirdi. Ayraçta yalnızca dosya numarası ve tarih vardı.
— Bundan sonra biri sorarsa, önce hangi kâğıda bakacağını bilir, dedi.
— Sorarsa, dedi Sabri.
— Bazen kimse sormaz, dedi Rıza.
— O zaman da burada durur.
Cemal, cümleyi kâğıda eklemedi. Rıza’nın sözü, kaydın kendisinden çok kayda bakanlara dairdi. Yine de dosyayı kapatırken ayraç dışarıda kalmasın diye içeri itti. Sırtını eliyle düzeltip masaya bıraktı.
Cemal, yeni yaprakların köşelerini tek tek kaldırdı. Birincisinde tarih ve sayım saati; ikincisinde yardım yerine gönderme; üçüncüsünde Sabri’nin kendi sözü vardı. Kalemiyle başlıkların altını çizmedi. Her sayfanın başında aynı numara, altında ayrı bir kaynak bulunuyordu. Bunun, daha sonra bakacak birinin işini kolaylaştıracağını düşündü. Aynı kâğıtları başka birinin eline vermeden önce, her birinin hangi soruya cevap verdiğini de kapak içine yazdı.
Sabri bir süre önündeki yaprağa baktı.
Sabri, çıkış belgesinin gününü bir daha sordu.
— Beş Mayıs, dedi Cemal. Kendi müddetin tamamlanıyor. Kanun listesinden değil.
— Hamdi’nin tarihi de on iki Haziran.
— Evet. Onun hesabı ayrı.
Sabri bu iki tarihi arka arkaya tekrarladı. Birinin adını duyuracağı gün, ötekinin hâlâ içeride kalacağı günü de yanında taşıyacaktı. Buna rağmen Hamdi’ye yazacağı mektupta kendi çıkışını saklamayacaktı. O günün geldiğini, kapının açıldığını, sonra iş için kime sorduğunu anlatacaktı. Hamdi’nin tarihi geldiğinde de ne değiştiğini ondan dinleyecekti. İki kâğıt gibi iki hayatı ayırmak, birbirinden koparmak demek değildi.
Cemal, tarihi bir kez daha yazdı. Rıza, sayfanın kenarını tuttu. Sabri, masanın üzerindeki çizgiye baktı; bu kez kâğıdı değil, iki adamın arasında kalan vakti ayırıyordu.
Sabri’nin elini kapı koluna götürüp geri çektiğini Cemal gördü. Az önce kâğıtların nerede kalacağını soran adam, cevap verilene kadar kapıyı açmadı. Cemal, kapağı kapatmadan önce ayraç numarasını kontrol etti. Rıza dosyayı aldı, raftaki öteki kayıtlardan ayrı bir yere koydu.
Cemal, yeni sayfanın üzerindeki tarihi bir daha okudu. Kanun tarihiyle karıştırılmayacak şekilde, Sabri’nin kendi hesabının altına yazılmıştı. Cemal defteri kapattı. Sabri koridora çıktı. Cemal, koridordaki iki adamın ardından dosyayı yerine kaldırdı. Bundan sonra hazırlanacak iki çıkış belgesinin günleri ayrıydı.