Basılı kâğıt
Cemal, Resmî Gazete’nin kıvrılan ucuna hokkayı koydu. Hokka ağır gelince sayfanın öbür yanı kalktı. Bu sefer cetveli enlemesine yatırdı. Kâğıt düzeldi. Tarihi okumak için yüzünü yaklaştırmasına gerek kalmadı.
26 Nisan 1940.
O sabah avluda ilk defa bir adam ceketini çıkarmış, çalışırken duvara asmıştı. Öğleye doğru duvar gölgeye girince ceketini geri almış, kollarını geçirmeye uğraşmadan omuzlarına örtmüştü. Cemal onu pencereden görmüştü. Şimdi uzun başlığın ilk satırında 27 Kânunuevvel 1939’u okudu. Aynı sayfanın içinde, aralarında dört ay bulunan iki tarih duruyordu. Parmağıyla birinden ötekine gitmesi bir an sürdü.
Rıza kapıyı omzuyla itti. Elinde iki bardak vardı. Birini Cemal’in önüne bırakacak yer bulamayınca pencerenin pervazına koydu.
— Geldi mi?
Cemal cetveli kaldırdı. Rıza sayısına baktı.
— Üç bin sekiz yüz dört, dedi.
Sayıyı daha önce duymuştu. Cemal, onun tam yerini bulup parmağını basacağını sandı. Rıza yalnızca başlığı elinin tersiyle düzeltti.
— Avluda sabahtan beri bugün çıkarlar diyen var.
— Kim söylemiş?
— Birinin söylediği öbürüne yetmiş. İlk söyleyeni bulamadım.
Cemal birinci maddeyi baştan okudu. Ekte adları yazılı iki yüz kırk bir kişinin mahkûmiyet sürelerinin beşte dördü affediliyordu. Para cezalarından, mahkeme masraflarından ve iaşe borçlarından da söz ediliyordu. Cemal, beşte dört yazan yere geri döndü. Kışın yemek hesabında bir günün eksiğini bulmak için akşam sayımına dönmüş, her adı elinde boş bir tas varmış gibi tek tek okumuştu. Şimdi yıllardan söz eden cümle, satırın yarısında bitiyordu.
Rıza pencere önündeki bardağı aldı, ayakta bir yudum içti.
— Beşte biri ne yapıyor?
— Dosyasına göre hesaplanacak. Ne kadar yattığını çıkaracağız.
— Fazlasını yatmış olan?
Cemal cevap vermeden sicil defterine baktı. Birinin hesabı bugün bitebilirdi. Bir başkasınınki bitince önünde daha koca bir yaz kalabilirdi. Kanunun altındaki listeye geçti. Sıra numarası, baba adı, adı ve soyadı, suçun nevi. Eli, alışkanlıkla cezaevi sicil numarasının bulunacağı yeri aradı. Orada bir sonraki harf başlıyordu.
İlk yaprağı çevirdi. Rıza, Cemal geri dönmek isterse aynı yeri kolayca bulsun diye bardağını açık sayfanın kenarına yaklaştırdı. Bardağın dibindeki ıslaklığı görünce yeniden kaldırdı.
— Önce bizimkileri ayır, dedi. Sonra okuruz.
— Baba adlarını da karşılaştıracağım.
Rıza başıyla kapıyı gösterdi.
— Bunu dışarıda da söyleyeceksin. Yaslanıp bekliyorlar. Birinin adı okununca öteki, kendi adını atladın sanacak.
Cemal kalktı. Gazeteyi yerinden alırken hokkayı devirecek gibi oldu. Eliyle tuttu. Rıza, pencere önündeki bardağı alıp ona verdi. Cemal çayı ayakta, acele etmeden içti. Çay henüz ağzı yakacak kadar sıcaktı. Avludakilerden biri kapıya yaklaşıp geri çekildi. Ayak sesinden kim olduğunu anlayamadı. Bardağı bırakıp sürgüyü açtı.
Hamdi kapının yanında değildi. Duvara asılmış ceketlerden birini silkeliyor, koluna yapışmış talaşları tek tek alıyordu. Öbür uçta Sabri, merdivenin alt basamağında oturmuştu. Sol elini dizinin üzerine açık koymuş, parmaklarını öteki eliyle ağır ağır büküyordu. Cemal kapıya çıkınca Sabri elini bıraktı. Basamakta kaldı.
— Gazete geldi, dedi Cemal. Kanun basılmış.
Avluda bir ip çekiliyordu. İpin ortasına asılı bez, iki ucundan biri bırakılınca yere indi. İpi tutan adam eğilip bezi aldı. Sonra başını kaldırmadan sordu.
— Hepimiz için mi?
— Kanunun ekinde isimler var. O isimleri buradaki defterlerle karşılaştıracağız.
— Çıkış ne vakit?
— Adı listede olanların cezasının beşte dördü affediliyor. Kalan süreyi, yattığı günleri de hesaba katarak çıkaracağız.
İpi tutan adam bezi koluna geçirdi. Kapının karşısında bekleyenlerden biri, beşte dördün nasıl hesaplanacağını yanındakine sordu. Öteki, kendi cezasından ayları saymaya başladı. Bir yerde şaşırıp başa döndü. Hamdi ceketini duvardan aldı ama giymedi. Omuz dikişinin içinden çıkan son talaşı bulmuştu. Parmağının ucundan üfledi.
Sabri kalkıp Cemal’e doğru yürüdü.
— Ankara’ya gidenin cevabı da bunun içinde mi? dedi.
Cemal elindeki kâğıda baktı. Sabri’nin sorusu üzerine onu açıp aramak geldi içinden. Bir tarafta kanun ve bağlı liste vardı. Öbür tarafta Ankara’dan gelen cevap duruyordu. Yerel sicil numarasıyla merkezdeki dosya numarası aynı kişiye bağlanmış; eksik harf, Erzincan’dan gönderilen açık örnekle karşılaştırılmıştı.
— O yazının cevabı geldi, dedi. Kimliğin doğrulandı. Kanunun ekindeki adları ayrıca karşılaştıracağız.
Sabri başını salladı. Geri dönüp basamağa oturacak gibi oldu. Merdivenin önüne gelince durdu.
— Baktığında bana kendin söyle, dedi.
Cemal, ona isterse içeri gelip yanında durabileceğini söylemeyi düşündü. İsimlerin altında başka insanların hükümleri de vardı. Sabri’nin bir ad için eğildiği yerde tanıdığı birinin suçunu okuması gerekebilirdi. Kâğıdı biraz daha sıkı tuttu.
— Söylerim.
İçeri girince ilk olarak Ankara’dan gelen soruyu çekmeceden aldı. Kat yerinde yırtılmaya başlayan yaprağı açtı. Geçen sefer kendi yazdığı cevabın sureti onun altındaydı. İkisinde de aynı sicil numarası vardı. Bir harfin eksik olduğu yerin nasıl tarif edildiğini yeniden okudu. Kâtip o harfi kâğıtta görmeden iki dosyadan birini seçmemişti. Cemal de sırf bir isim tanıdık geldi diye defterde ilk bulduğu satıra işaret koymayacaktı.
Rıza sayım defterini açıp masanın sağ yanına bıraktı.
— Bunu da ister misin?
Cemal, açık sayfada Sabri’nin dönmediği akşamı gördü. O gecenin karşısında iki kelime duruyordu. Daha aşağıda haberin geliş saati, dönüşün yazıldığı saat ve Sabri’nin kendi söyleyip imzaladığı sözlere yapılan gönderme vardı. Gazetede bunların hiçbirine ayrılmış yer yoktu. Bir adı ararken karıştırdığı yapraklardan biri, Sabri’nin arkasından yetişen adamın Aldım dediği yerde açıldı. Cemal sayfayı eliyle düzeltti. Kâğıdı eski katından kapatıp çekmeceye geri koydu.
— Önce sicil, dedi.
Rıza pencereyi azıcık araladı. Dışarıdaki adamlar ipi yeniden germişti. Islak bez bu defa yerden yüksekte duruyordu. Sabri basamakta değildi. Hamdi’yle duvar dibine çömelmişler, yerde duran iki kısa tahtayı uç uca getiriyorlardı. Biri öbüründen eğriydi. Hamdi, eğri olanı ters çevirince yan yana geldiler. Sabri sağlam eliyle birleşen yeri tuttu.
Cemal, pencerenin yanından masaya döndü. Rıza’nın bıraktığı sicil defteri açık duruyordu; içindeki satırlar aynı elden çıkmış gibi görünse de her biri başka bir günün yorgunluğunu taşıyordu. Kimi adın harfleri koyu mürekkeple basılmış, kimi kurşun kalemle üstünden geçilmişti. Kenarda silinmiş bir numaranın izi, sayfa ışığa tutulunca belli oluyordu. Cemal’in işinin kolay tarafı, kanunun ne söylediğini okumaktı. Zor tarafı, burada aynı adı taşıyanların birbirine karışmamasını sağlamaktı.
Bağlı listenin ilk yaprağında isimler sütunlara ayrılmıştı. Sıra numarasından sonra baba adı, ad ve soyad, suçun nevi geliyordu. Kâğıdın başında kanunun kapsamını açıklayan cümleler, sonunda da imza ve tarih vardı. Birkaç satırın mürekkebi basımda dağılmıştı. Harflerin arasındaki boşluğu Cemal kendi aklıyla dolduramazdı. Okuyamadığı yeri boş bırakıp bir kez daha bakması, yanlış okuduğunu düzeltmekten daha az vakit alırdı.
Rıza, defterin başından kalkıp kapıya yürüdü. Eşiğe varınca geriye döndü.
— Adları okumaya başlamadan önce dışarıdakilere ne söyleyelim?
Cemal, Resmî Gazete’nin üstündeki başlığa baktı.
— Kanun basılmış, ekinde isimler var. Hepsini karşılaştıracağız. Kimsenin çıkacağı gün bugün belli olmayabilir.
— “Olabilir” dersen, herkes kendine bir gün çıkarır.
— O zaman “bugün belli olmayabilir” de. Kesin bilmediğimiz yerde sözü kısa tut.
Rıza bu cevabı beğenmiş gibi görünmedi; fakat itiraz etmedi. Kapıyı açınca koridordaki uğultu içeri girdi. Birisi cezasının kaç yıl olduğunu anlatıyor, yanındaki her söylediği ayı parmaklarıyla sayıyordu. Bir üçüncüsü, “Benimki iki seneye düşer,” dedi. Cümleyi, sanki karar çoktan verilmiş gibi kurmuştu. Cemal onların birbirine eklediği hesabı dinledi. Hiçbirinde dosya tarihi, infaz edilen gün veya mahkeme hükmü yoktu.
— Şu iki kişiyi alayım mı? diye sordu Rıza.
Cemal eliyle beklemesini işaret etti.
— Önce sırayla gelsinler. Birinin adı duyulunca öteki hemen araya girmesin.
Rıza koridora çıktı. Cemal gazetenin kenarına iki taş koyup yaprakları sabitledi. Taşlardan biri düzdü, ötekinin bir yanı oyuktu. Düz olanı listenin üzerine, oyuk olanı cezaevi kayıtlarının üstüne bıraktı. İki kâğıt aynı masada duruyordu; aralarında yine de birbirine geçmeyecek bir sınır vardı.
İlk gelen, elleri kollarının önünde birleşmiş, yaşını yüzünden okumak güç bir adamdı. Cemal adını sormadan önce sandalyeyi gösterdi. Adam oturmadı. Ceketinin önünü iki kez çekiştirdi.
— Mahkeme kararımda ceza beş yıl, dedi. Bunun beşte dördü gidiyor mu?
— Kanun ilişik listedeki mahkûmları kapsıyor. Önce adını ve dosyanı karşılaştıracağız.
— Benim adım burada olabilir.
— Olabilir. Bunu bulmadan söyleyemeyiz.
Adam başını eğip kendi adını söyledi. Cemal, defterdeki sicil numarasını aldı. Adam soyadını bitirince “Baba adın?” diye sordu. Adam bir an durdu; babasının adını verirken sesi değişti. Cemal onu ilgili yere kaydetti. Listeye bakınca aynı adla başlayan bir kayıt gördü. Fakat baba adı başka, soyadın ilk harfi lekeli, suçun türü ise adamın kendi dosyasındakiyle uyuşmuyordu.
— Bu sen değilsin, dedi Cemal.
Adam önce kâğıda, sonra Cemal’e baktı.
— Adım aynı.
— Adın aynı. Baba adın ve dosyanın devamı aynı değil.
— Öyleyse öbür adam çıkacak mı?
— Onun hesabına bakılacak. Ben onun adına konuşamam.
Adam sandalyeye ancak o zaman oturdu. Kollarını göğsüne bağladı; birden gevşetip ellerini dizlerinin üstüne koydu. Cemal, yanlış anlaşılmanın ona ne verdiğini sormadı. Adamın adının karşısında işaret yoktu. Yalnızca bir benzerlik vardı ve o benzerlik, bir an için onu başka bir adamın cezasının dışına taşımıştı.
— Bundan sonra ne olacak? dedi adam.
— Senin dosyanı ayrıca göreceğiz. Bu listede olmadığını söylemek, başka bir kanun veya karar çıkmayacağı anlamına gelmez. Bugün elimizde olan kâğıt budur.
Adam, “Peki,” dedi. Sandalyeden kalkınca ceketinin eteğini düzeltti. Kapıya varıp bir kez daha döndü; Cemal’in elindeki kalemin hâlâ havada olduğunu görünce yeni bir soru sormadı.
Rıza kapıdan içeri başını uzattı.
— Bir sonrakini çağırayım mı?
Cemal listeyi yeniden çevirdi. Adını henüz bitirmemişti. Önce sayfanın üstündeki sıra numarasını, sonra baba adını okudu. Aynı satırda bir harf, çaydan kalan eski lekeye benzer bir karartının içine girmişti. Harfi seçemeyince başını biraz sağa eğdi. Kâğıdın yönünü değiştirdi. Harfin “r” mi “n” mi olduğuna karar veremedi.
Rıza onun baktığı yere yaklaştı.
— Baskı kötü, dedi.
— Kötü diye harfi tamamlayamam.
Cemal cetveli bir kez daha indirdi. Satırın başlangıcından sonuna kadar parmağıyla gitti. Sonra aynı adın geçtiği başka bir kaydı aradı. Çoğu zaman adlar, bir kâtibin kulağına göre yazılmıştı; bir hece düşmüş, bir harf eklenmiş olabilirdi. Fakat listeye kendi bildiği doğruyu eklemek, kâğıtta olmayanı kâğıtta var göstermek olurdu. Uyuşmayanı uyuşuyor saymak da aynı hataydı.
Bir kenara küçük bir not aldı: “Basım nüshasında harf açık değil; asıl örnekle karşılaştırılacak.” Bu cümle, cevabı geciktiriyordu. Yine de bir insanın gününü yanlış tarihle başlatmaktan daha doğruydu. Cümleyi yazdıktan sonra kâğıdı çevirdi. Notun altına kendi imzasını koymadı; henüz doğrulanmış bir şey yoktu.
Koridordan gelenler bekleyişlerini odanın kapısına taşıdı. Bir ayak sesi yaklaşınca içeridekiler susuyor, ses uzaklaşınca yeniden konuşuyordu. Kapı aralığından sıradaki adamı bekleyen bir yüz görünüyordu. Cemal, onların her birinin kendine göre bir hesap yaptığını tahmin edebiliyordu. Kimi, mahkûmiyet kararında yazan yılları saymış; kimi içeri girdiği günden beri geçen kışları. Bir başkası, deprem gecesinde başkalarını taşıdığı için kendisine ayrıcalık tanınacağını düşünüyordu. Bu beklentilerin her birine aynı cümleyle cevap vermek mümkündü: “Dosyanı görmeden söyleyemem.” Ama cümle doğru olsa da onu duyanın içine aynı biçimde oturmazdı.
Sabri’nin masaya kadar gelip “Baktığında bana kendin söyle,” demesini hatırladı. Adam listeyi görmeyi değil, haberin Cemal’den gelmesini istemişti. Cemal, bu isteği bir görev gibi kabul etmişti. Bununla birlikte Sabri’ye, adı listede değilse bunu hafifletip başka bir kelimeyle anlatmayacaktı. Haber, yanında taşınabilecek kadar açık olmalıydı.
Rıza, elinde başka bir sicil kâğıdıyla geldi. Kâğıdın üstünde birden fazla kayıt vardı. Her satırın yanında tarih ve küçük bir işaret bulunuyordu.
— Şu iki dosya aynı mahalle kaydına bakıyor, dedi. Biri eski, biri yeni. Hangisini esas alacağım?
Cemal, kâğıdı aldı. İki sicil numarasından biri kenar notunda yazılmıştı. Rıza eski satırın yanına bir ok koymuş, yeni satırın başına da soru işareti bırakmıştı. Cemal önce numaraları karşılaştırdı. Sonra mahkeme kararının tarihini, cezanın başladığı günü ve hükümdeki suç tanımını okudu. Bir dosyada adın önüne baba adı eklenmiş, ötekinde yalnızca lakap kalmıştı.
— İkisini de tut, dedi. Birini ötekinin yerine geçirme. Burada hangi kaydın hangi bilgiyle eşleştiğini yazalım.
— Dosya kabarır.
— Kâğıt kabarır. Yanlış adamı içeriye ya da dışarıya yollamaktan iyidir.
Rıza, soruyu yeniden sormadı. Cemal’in cümlesini kendi formunun kenarına yazdı. Eli hızlıydı, fakat son harflerinde kalemi kaldırıp duruyordu. Bazı kelimeleri yazarken daha yavaşlaması gerekirdi. “Nakledilmiştir,” “teslim alınmıştır,” “geri dönmüştür.” Kâğıtta birbirine benzeyen bu sözlerin her biri başka birinin hangi kapıdan geçtiğini söylüyordu.
Dışarıda ip yeniden gerildi. Bir bez, rüzgârla duvara çarpıp ardından havada kaldı. Hamdi, ceketinin kolunu silkeleyip ipin altından geçti. Sabri, basamağın yanında duruyor, avucuna bakıyordu. Cemal onların masaya gelmesini istemedi; aynı nedenle çağırılana kadar beklemelerini de söylemedi. Haber, bir insanın kulağına kalabalığın içinden atılınca yarım kalıyor, eksik sözcüklerin yerine söylenti yerleşiyordu.
Bir adam kapıda göründü. Başını içeri uzatmış, elindeki kâğıdı göğsüne bastırıyordu.
— Efendi, benim adım gazetede var mı?
Cemal kalemi bıraktı.
— Adını söyle. Baba adını da.
Adam adını söyledi. Ardından babasının adını ekledi. Rıza defterde aynı adı bulmak için sayfaları çevirdi. Cemal listeyi önüne aldı. Bu kez adın karşılığı hemen bulundu. Fakat baba adı, adamın söylediğinden farklıydı. Soyadın bir harfi aynıydı; gerisi basım çizgisinin altında silik kalmıştı.
— Bu kayıt senin olabilir, dedi Cemal. Henüz kesin diyemem.
Adam, kapının eşiğinden içeri bir adım attı.
— Olabilir ne demek?
— Kâğıttaki adın sana benziyor. Baba adını ve dosya numarasını ayrıca doğrulamamız gerekiyor.
— Benim dosyam burada.
— Buradaki dosya numaranı söyle.
Adam numarayı doğru söyledi. Rıza defterden numarayı buldu. Cemal, listeyle dosya arasında bağ kuracak hiçbir numara olmadığını görünce önceki sözünün sınırını yeniden çizdi.
— Kanunun ekinde sicil numaran yazmıyor. Bu yüzden adı tek başına yeterli sayamayız. Hükmün tarihini ve dosyadaki kimlik bilgilerini karşılaştıracağız. Sonuç çıkınca sana söylenecek.
Adamın elindeki kâğıt buruştu. Parmaklarını gevşetince ortasından açıldı. Orada kendi yazdığı bir tarih ve suçun eski adı vardı. Cemal, kâğıdı istemedi. Adamın onu gösterme isteğinin, belki de bir başkasının elinde başka bir delil aramasından geldiğini düşündü.
— Birkaç dakika bekle, dedi.
— Kaç dakika?
Cemal cevap vermedi. “Az” dese kısa sürmeyecekti. “Bilmiyorum” dese adam bunu gecikme sayacaktı. Bu yüzden yalnızca kâğıdı yeniden düzleştirdi ve dosyayı açtı.
Rıza’nın getirdiği ikinci defterin iç kapağında eski bir numara daha vardı. Bu numarayı mahkeme kaydındaki tarihle birlikte aradı. Önceki kaydın kenarına bir aktarım işareti konmuştu. O işaretten yeni sayfaya, yeni sayfadan bugünkü dosyaya uzanan çizgi nihayet açıklandı. Cemal, adamın söylediği baba adının ilk kayıtta yanlış duyulmuş olduğunu fark etti. Sonraki sayfada doğruya yakın bir biçim vardı; son hece eksikti. Mahkeme kâğıdındaki ad da o biçimi destekliyordu.
— Aynı kişi olduğu kuvvetle muhtemel, dedi.
Adamın yüzü aydınlanacak gibi oldu. Cemal bu defa bekledi.
— Ama hükümde yazılı suç ve tarih de ek listedeki kayıtla aynı mı?
Cemal listeyi bir daha inceledi. Suç adı, dönemin eski tabirleriyle yazılmıştı. Mahkeme kaydında daha yeni bir anlatım kullanılmıştı. Benzerlik vardı, tam eşitlik yoktu. Bu farkı kendi başına kapatmak için yetkisi bulunmuyordu. Adamın yüzü, “kuvvetle muhtemel” sözünün ardından tekrar kapandı.
— Bugün çıkar mıyım? diye sordu.
— Bunu söylemedim. Dosyanı ve ek listeyi karşılaştırdık. Bir teyit daha gerekiyor. Sonuç çıkana kadar tahliye hesabı düzenlenmeyecek.
— Kanun basıldı.
— Evet.
— İsim de benim gibi.
— Benzer. Aynı olduğuna dair kaydı bulmamız gerekiyor.
Adam bir süre kapıdan çıkmadı. Cemal, ona bekleyeceği yeri gösterdi. Rıza diğerlerini çağırmak için dışarı çıktı. Cemal, adamın peşinden bakarken işin kâğıttaki cümleyi okumaktan ibaret olmadığını bir kez daha anladı. Bir isim, bazen sahibinden ayrı bir yol tutuyor; onu geri getirmek için yıllar boyunca yazılmış sayfalara bakmak gerekiyordu.
Bir sonraki adam beklediği yerde dikiliyordu. İki eli de boştu. Adını söylerken acele etti. Cemal, yeniden yavaşlatmasını istedi. Bu kez adam her heceyi ayırarak söyledi. Söylediği ad, listede hiç yoktu. Cemal, bunu ona doğrudan söyledi. Adam, “Öyleyse ben ne yapacağım?” diye sordu.
— Kendi dosyanın hesabını bekleyeceksin. Bugünkü kanun ekinde adın yok.
— Ama ben de deprem gecesi dışarı çıktım.
Cemal, bu cümleyi beklemiyordu. Rıza’nın bakışı ona döndü. Adamın üstündeki ceket, omuzlarından düşecek kadar boldu. Düğmelerin ikisi farklıydı. Elinde taşıdığı kap, önceki günlerde yardım dağıtılırken kullanılmıştı. Cemal, onun da enkaz başında çalışıp çalışmadığını bilemezdi.
— O gece yaptığın iş, başka kayıtta yer alabilir, dedi. Bu kanunun ekindeki adı ise değiştirmez.
Adamın çenesi gerildi.
— Kimse sormadı, ne yaptığımı.
— Sorulursa anlat. Ben bugün sana kanunun kapsamını söylüyorum.
Adam bir adım yaklaştı.
— Bir adamı kurtarmak ceza sayılmaz ya.
Cemal, “Sayılmaz,” demek üzereydi. Fakat adamın kendi yaptığını kanuna karşılık olarak öne sürdüğünü gördü. Ona “iyilik yaptıysan karşılığını almalısın” diye cevap veremezdi. Aynı şekilde emeğini yok saymak da doğru olmazdı.
— Yaptığın iş kıymetsiz değil, dedi. Ama bu liste o işin karşılığı olarak düzenlenmemiş. Senin dosyanı ayrıca not edebiliriz. Kanun başka, o geceki tanıklık başka.
Adam, kapının yanındaki boşluğa baktı. Orada ne bir masa ne de bir kayıt defteri duruyordu.
— Yazacak mısın?
— Söylersen, neyi gördüğünü ve ne yaptığını yazacağım. Görmediğin şeyi eklemeyeceğim.
— İsimleri hatırlamıyorum.
— O halde hatırlamadığını da yazarız.
Adamın elleri ceketinin altına indi. Bir süre kımıldamadan durdu. Sonra başını salladı ve dışarı çıktı. Rıza, bir şey söylemek için ağzını açtı ama vazgeçti.
Cemal, kanun listesinin kenarına ince bir ayraç koydu. Defterin öteki yaprağında yardım gecesine dair tanıklıkların yeri vardı. İki dosyayı birleştirmek yerine, aralarındaki bağın nerede kurulduğunu yazdı. Birinin adı affedilenler arasında olmayabilirdi; fakat o gecenin kaydında adı bulunabilirdi. Bir yerde görünmemek, her yerde yok sayılmak değildi. Bu cümleyi kâğıda yazmadı. Defterdeki satırların bunu kendi başına gösterecek kadar açık olmasını istedi.
Öğleden sonra ışık, pencerenin altından masanın ayağına çekildi. Gazetenin başlığı gölgede kaldı, fakat tarih hâlâ açıktı. Cemal, ilk sayfaya geri döndü. Birinci maddeyi yeniden okudu. Ekte adı yazılı olanların hapis sürelerinin beşte dördü affedilecekti. Bu, dört yılın bir yıl kalacağı veya her mahkûmun aynı gün çıkacağı anlamına gelmiyordu. Kişinin ceza süresi, daha önce yattığı günler, dosyanın hükmü ve listede yer alıp almadığı birlikte değerlendirilecekti. Kanunun cümlesi kısaydı; hesabı, her dosyanın içine açılan uzun bir yoldu.
Rıza, yan yana duran iki bardağı topladı. Biri boşalmış, öteki soğumuştu.
— Çıkan olmadı, dedi.
— Bugün olmadı.
— Avluda bunu duyan, kanun bir işe yaramadı sanacak.
Cemal, elindeki kalemi bıraktı.
— Yararını bugün kapıdan geçen adam sayısıyla ölçmeyelim.
— Birini bekleyen varsa?
— Ona, bugün ne bildiğimizi söyle. Yarın dosyası bulunursa yarını konuşuruz.
Rıza, bardağı kapının yanında duran küçük masaya bıraktı. Bir an gazetedeki tarihi okudu.
— İnsanlar hep aynı gün olsun istiyor.
— Çünkü yılları tek bir cümlede duydular.
— Sen de mi?
Cemal başını kaldırdı. Rıza’nın sorusu şaka gibi durmuyordu.
— Ben cümleyi gördüm. Günleri dosyalarda arıyorum.
Rıza, cevabın ardından bir şey demedi. Eski formu masadan aldı ve katlayıp kendi dosyasına koydu. Cemal, kâğıdın ortasındaki “yakalanarak” kelimesine baktı. Eski bir kaydın dili, yeni bir olayı baştan anlatmaya hazır bekliyordu. Fakat o gün hiçbir adamın çıkışı, hazır formdaki tek sözcükle kararlaştırılamazdı.
Kapı aralandı. Sabri yine görünmüştü. Bu kez içeri girmedi; Cemal’e bakıp bekledi. Cemal, ona başıyla henüz sonuç söyleyemediğini anlattı. Sabri’nin bakışı önce gazetenin üstüne, sonra defterin kenarındaki boş kâğıda kaydı. Bir şey sormadı. Avluya dönerken Hamdi’yle karşılaştı. İkisi birbirine yol verdi; Hamdi içeri girdi.
— Bizi ne zaman çağıracaksın? diye sordu.
Cemal masadaki iki defteri gösterdi.
— Sırayla. Her birinizin dosyasını ayrı göreceğim.
Hamdi, sandalye yerine masanın yanındaki tabureye oturdu. Taburelerden biri kısa ayaklıydı; ayağın altına katlanmış bir kâğıt sıkıştırılmıştı. Hamdi, onu fark etmeden taburenin kenarında kaldı.
— Bu kanun bütün cezaevlerine mi gitti? dedi.
— Kanun memlekette yayımlandı. Uygulama, ek listedeki kişilerin dosyalarına göre yapılacak.
— Başka yerdeki isimlerin hesabını da burada mı tutacaksınız?
— Hayır. Her cezaevi kendi dosyasına bakacak. Burada yalnızca buradaki hükümlülerin kayıtlarını karşılaştıracağız.
— Dışarıda herkes, “Bir haber geldi,” diyor. Haber her yere aynı mı ulaşır?
Cemal, “Kâğıt aynı, dosyalar ayrı,” diyecekti. Sonra bu cümlenin hem doğru hem eksik olduğunu fark etti.
— Kanun aynı, dedi. Kâğıdın dolaşması, her yerdeki hesabın aynı anda bitmesi demek değil.
Hamdi parmağını taburenin kenarına geçirdi.
— Benim hesabım?
— Ona da bakacağız.
Hamdi, adını hemen söylemedi. Cemal onu çağırmıştı; yine de masaya yalnız bir mahkûm gibi değil, Sabri’nin yanında yaşayan adam gibi oturuyordu. Avluda birlikte çalışırken biri ötekinin neyi kaldırabileceğini bilirdi. Dosyada ise Hamdi’nin yükü başka bir defterde, kendi günüyle ölçülecekti.
— Sabri’nin dosyasını da ayrı mı göreceksin? dedi.
— Evet.
— O zaman önce onunki bitsin.
— Sırayı bekleyeceksin.
Hamdi’nin yüzünde kırgınlık belirmedi. Başını bir kez salladı. Cemal yüzündeki ifadeden daha fazlasını çıkarmadı; Hamdi başkasının hesabını istemediğini kendi ağzıyla söylemişti.
Rıza, kapıdan ona seslendi. Hamdi kalktı, ama çıkmadan önce gazetenin başlığına baktı.
— Bir insan adını duymayı beklerken, kâğıt çok yavaş okunuyor, dedi.
Cemal, “Yavaş okumak hata yapmamak için,” diye cevap verdi.
— Biliyorum.
Hamdi kapıya yöneldi. Tabure boş kaldı. Katlanmış kâğıt, kısa ayağın altından bir parmak kadar dışarı çıkmıştı. Cemal onu alıp çöpe atmak yerine yeniden katladı ve yerine itti. Tabure düz durdu.
Rıza, gazetenin sayfasını açık tutan taşlardan birini kaldırdı. Oyuk taşın altına ince bir toz halkası bırakmıştı. Kâğıtta yeni bir iz oluşmamıştı; fakat taşın oyuk yeri, masanın cilasında önceden kalmış çentiğe oturmuştu. Cemal taşın yerini değiştirmedi. Listeyi çevirdiğinde kâğıt yine kalkmadı.
Sabri basamakta oturmuyordu artık. Pencerenin dışından, Hamdi’yle birlikte iki kısa tahtayı uç uca getirdiklerini gördü. Biri eğriydi; Hamdi onu ters çevirdi. Sabri birleşen yeri sağlam eliyle tuttu. Cemal, masanın üstündeki boş yaprağa bir çizgi çekmek istedi. Kalemini kaldırıp indirmedi. Henüz hangi adın hangi satıra bağlanacağını bilmiyordu.
Avludaki çekicin sesi, odada bir kez yankılandı. Cemal, gazetenin başlığını kendine doğru çevirdi. Resmî tarihin altına küçücük bir not düştü: “Yerel sicil karşılaştırması sürüyor.” Notun sonuna kendi adını yazdı. Sonra ayrı bir kâğıda sabah sorulan adların yanına, kesinleşmiş ve bekleyen kayıtları ayıracak iki başlık açtı. Birinin karşısına “uyuşmazlık”, ötekinin karşısına “teyit bekleniyor” yazdı. Hiçbirinin karşısına “çıkabilir” yazmadı.
Kapı önünde bekleyen adamlar yeniden konuşmaya başladı. Cemal, bu kez önce adları duymadı; yalnızca alçalıp yükselen sesleri işitti. Kâğıdın üstünde her birinin sorusuna yer yoktu, fakat boşlukları da tamamen kapatmamıştı. Bir soru dosya bekliyorsa onu dosyanın yanına koyacak, bir harf karanlıkta kalıyorsa karanlıkta kaldığını yazacaktı. Birinin yüzünü rahatlatmak için kâğıda olmayan hükmü eklemeyecekti.
Sabri, içeri dönüp dönmeyeceğine karar vermek için kapının dışında kaldı. Cemal onu çağırmadı. Birazdan kendi adı geçecekti; o zaman söyleyecekleri, kanunun başlığından ayrı bir cümle olacaktı. Şimdilik adamın başkalarının yükünü taşımaya devam ettiğini görüyordu. Hamdi’nin eli tahtanın bir ucunda, Sabri’ninki öbür ucundaydı. Aralarındaki mesafe, masadaki iki defter arasındaki kadar geniş değildi; ama iki hesabın da aynı tarihte bitmeyeceğini henüz ikisi de bilmiyordu.
Cemal, yeniden yazdığı başlıkların arasına parmağını koyup kâğıdı kendine çevirdi. Avluda duvarın sıvası dökülmüş yerlerine yeni harç sürüyorlardı. Harç, güneş alan yüzde çabuk kuruyor; gölgede kalan bölüm parmakla dokunulacak kadar yumuşak duruyordu. Bir usta, mala ile taşı kazıyıp boşlukları dolduruyor, yanındaki genç adam da su tasını getiriyordu. İki iş aynı anda görülüyor, fakat biri bitmeden öteki tamamlanmıyordu. Cemal, kaydın da böyle ilerlediğini düşündü: Önce hangi satırın kime ait olduğunu bulacak, sonra o satırın bugün ne söylediğini yazacaktı.
Kapıdan giren başka bir mahkûm, başında eski bir takkeyle eşikte durdu. Cemal onu daha önce görmüştü; adını değil, yürürken ayağını dışa basışını hatırlıyordu.
— Benimkine de bakacak mısınız? dedi.
— Sırayla.
— Babamın adı listede yazıyor olabilir. O zaman benimkini de yazarlar mı?
Cemal, onun ne demek istediğini hemen anlamadı. Adam bir kez daha açıkladı: Babası bir zamanlar başka bir yerde hüküm giymiş, kendisi de aynı adı taşıyordu. Cemal, bu defa kendi ailesinden söz edip etmediğini sormadı. Liste, bir ailenin adını değil, orada yazılı kişinin hükmünü kapsıyordu.
— Babanın adı, senin adın yerine geçmez, dedi. Aynı ad olmanız da dosyanı değiştirmez.
Adam, “Biliyorum,” dedi; fakat bunu bilmek, sormasını engellememişti.
— Yine de bakın.
Cemal, onu bekleyecekler arasına yazdı. Sıradaki numarayı eklemedi; bunun yerine defterde daha önce açılmış dosya hanesini işaret etti. Adam, işaretin ne anlama geldiğini sordu. Cemal, “Sıra gelince dosyana bakacağız,” dedi. Adam kapıdan ayrılırken bir süre gölgenin içinde kaldı, sonra duvarın güneş alan tarafına geçti.
Rıza, listeyi bir kez daha çevirdi.
— Gazetede adlarını görünce herkes kendi dosyasını kâğıdın içinde sanıyor.
— Belki de dosyalarının hiç okunmadığını düşünüyorlar.
— Sen hepsini yetiştirebilir misin?
Cemal, cevap vermeden önce defterdeki boş sayfaları saydı. Her birinde tarih, sicil numarası, dosyanın hangi kayıttan doğrulandığı ve sonuç için yer olmalıydı. Bu iş bir öğleden sonra bitmeyecekti. Yine de sayfaların sonuna kadar ulaşmamak, işe başlamamak için sebep değildi.
— Başladığımızı yazacağım, dedi. Bitmediğini de.
Rıza, bardağın dibindeki çayı gördü. Dökülmesin diye onu masanın köşesine taşıdı.
— Bunu da mı kayda geçireceksin?
— Çayı mı?
— Bitmeyeni.
Cemal gülmedi. Defterin kenarına “karşılaştırma sürüyor” yazdı; yanına tarih koydu. Sonra mürekkebi kurusun diye kâğıdı açık bıraktı. Bir işin yarım kalmasıyla unutulması aynı şey değildi. Bunu açık bir satırla gösterebilirdi.
Öğleye doğru avludaki tamircilerden biri pencerenin önünden geçti. Elinde iki menteşe, kolunun altında bir tahta vardı. Tahtanın ucu kapının kasasına sürtüyor, her adımında kısa bir cızırtı çıkarıyordu. Cezaevinin iç kapısı deprem gecesi eğilmiş, sonradan doğrultulmuştu; fakat kapanırken hâlâ alt eşikten sürtüyordu. Rıza, her akşam sayım kapatılınca bu sesi duyuyor, kapının tam oturduğunu eliyle yokluyordu. Cemal, o sesin günün sonuna ait olduğunu sanmıştı. Şimdi sabah da kapının aynı yerde takıldığını fark etti.
— Menteşeyi değiştirecekler mi? diye sordu.
— Tahtayı kesince düzelir, dedi Rıza.
— Kesmeden önce ölçsünler.
Rıza, kapıya bakıp başını salladı. İkisi de bunun yalnız tahta işi olmadığını biliyordu. Depremden sonra hiçbir kapı eskisi gibi kapanmıyor, bazı pencereler ancak bir köşesi kaldırılınca açılıyordu. İnsanlar da adlarının hangi satırda durduğunu, hangi kapıdan çıkarılacağını öğrenmeye çalışıyordu. Bu işin bir tarafı duvar, öteki tarafı kâğıttı. Cemal ikisini de kendi eliyle onaramazdı; fakat kırılan yerlerin üzerini sağlam görünüyormuş gibi kapatmamaya çalışabilirdi.
Masadaki gazetenin kat izi, tam tarih satırının üzerinden geçiyordu. Cemal, yaprağı kapatırken 26 Nisan’ın son rakamı kat yerinde kaybolmasın diye kâğıdı başka yönde tuttu. Tarihi yeniden yazacağı boş bir fiş çıkardı. Basılı kâğıdın tarihini, cezaevi defterine aktardı. Ardından altına “ek listede 241 kişi” notunu düştü. Bu sayının bir hesap sonucu değil, kanun metninin açıkça verdiği bilgi olduğunu düşündü. Rakamı yuvarlamadı; birini eksiltmedi, fazladan da eklemedi.
Rıza, başını kapıya çevirdi. Dışarıda bir adam yeniden sormuş olmalıydı; sesler çoğalıp azalıyordu.
— Sen bunu herkese ayrı ayrı anlatacaksın, dedi.
— Anlatacağım.
— Aynı şeyi kaç defa?
— Her sorana, anlayana kadar.
— Ya yine anlamazlarsa?
Cemal, satırın altına tarih attı. Kalemini kapatıp mürekkep şişesinin yanına bıraktı.
— O zaman daha açık anlatırım. Ama kâğıttaki hükmü değiştirmem.
Rıza, pencerenin önündeki bardağı aldı. Çay soğumuştu. Bir yudum içmedi; bardağı boşaltmak için dışarı çıktı. Cemal, listenin üzerine eğildi. Dışarıdaki isimlerden hiçbiri henüz kâğıda ulaşmamıştı. Oysa biraz sonra her biri okunacak, her biri ya bir satırın içinde bulunacak ya da o satırın dışında kalacaktı. Sıranın başlaması, sonuçların da belirlenmesi demek değildi.
Cemal, karşılaştırma için ayrılan kâğıdı sicil defterinin arasına yerleştirdi. Ucu dışarıda kaldı; bulmak kolay olsun diye kenarını kıvırdı. Defter kapandığında kıvrım kaybolmadı. Bir sonraki sayfada, bugünün tarihini taşıyan boş satırlar vardı. Her birine bir isim yazılabilirdi; hiçbirine, doğrulanmadan bir çıkış günü yazılmayacaktı. Cemal defterin kapağını kapattı. Bir an elini üzerinde tuttu, sonra gazetenin yanına geri bıraktı.
Rıza boş bardağı geri getirdi. Bu kez onu pencerenin pervazına koymadı; masanın boş köşesine bıraktı. Bardak, kâğıtların hiçbirine değmiyordu. Cemal, listenin üstündeki taşı biraz yana çekti. Sayfa düz kaldı. Gözleri yeniden ilk satıra indi; adın yanında bekleyen baba adını sessizce okudu, sonra deftere geçti.
Cemal, ilk satırdaki kaydı tamamlayınca aynı adı listede yeniden aradı. Bu kez baba adının bütün harflerini baştan okudu. Sonra notun yanına küçük bir çizgi çekti; yalnızca baktığını, henüz karar vermediğini gösterecek kadar.
Cemal gazetenin altına boş bir yaprak koydu. Üstüne önce kanunun numarasını, yanına neşir tarihini yazdı. Sonra listenin başına döndü. İlk adı okudu, baba adını da ardından aldı. Sicil defterini açtı. Avludan bir çekiç sesi geldi. İkinci vuruşu beklerken kalemin ucunu boş kâğıttan kaldırdı. Defterdeki satırı bir daha okumadan hiçbir şey yazmadı.
