Bekleyen bahar
Martın ilk güneşli sabahında çatının oluğundan ince bir su sesi gelmeye başlamıştı. Pencere camlarındaki kalın buz tabakası kenarlarından çekilmiş, alt köşelerde yalnız buğulu bir şerit kalmıştı. Koğuşun köşesindeki soba erken yakılmıştı; kuru çam parçaları arada bir çıtırdıyor, sıcak hava masanın çevresinde dolaşıyordu.
Sabri, yardım yerine bırakılan eşyaların arasından ayrılıp getirilen küçük bir çift çocuk ayakkabısını elinde tutuyordu. Sabah erkenden iki çuval kışlık giysi getirilmiş, koğuşun önündeki uzun masaya boşaltılmıştı. Yırtık paltolar, tek kalmış yün çoraplar, boyu kısa ceketler arasında bu küçük çift, bir köşede ters dönmüş hâlde duruyordu. Koyu kahverengi derileri kardan ıslanıp ağırlaşmıştı; burunları sürtünmekten açılmış, topuk kenarları hafifçe basılmıştı. Sabri onları görünce kimse sormadan kenara almış, sobanın başına getirmişti.
Ayakkabıları sobaya yaklaştırınca tabanın bir ucundan su çıktı. Islaklık, sobanın altındaki sıcak sacın kenarına damlayıp kısa bir cızırtıyla buharlaştı. Hamdi, sobanın öteki yanında taburesine oturmuş paltosunun sökük düğmesini yoklarken başını kaldırdı. Eliyle, daha ileri koymamasını işaret etti.
“Deri çekilir,” dedi. “Biraz uzağa.”
Sabri çifti hemen geri aldı, tabanlarını avucunun tersiyle sildi. Küçük ayakkabıların birinde bağ yerine düğümlenmiş ince bir ip vardı; ip ıslanıp şiştiği için düğüm iyice sertleşmişti, ötekinin bağı ise ucundan püsküllenmişti. Yardım yerine bırakılan eşyalar arasından, çocuklar için ayrılacakları söylenerek getirilmişlerdi. Çuvalı açan görevli, birkaç çocuk giysisinin arasından bunları çıkarıp kuru bir yere koymalarını, akşama doğru ailelerden gelen olursa gösterileceğini söylemişti. Sabri onları görünce Emine’yi düşünmüştü; bunu yüksek sesle söylememişti.
Ayakkabıları sobadan iki karış geriye, alçak tahtanın üstüne bıraktı. Derinin yüzeyi sıcaklığı duyunca yavaş yavaş matlaşmaya başladı; ıslak derinin buruk kokusu sobadan yayılan çam kokusuna karıştı. Hamdi bir süre Sabri’nin yüzünü değil, yerdeki küçük çifti izledi.
“Kızına olur mu?” diye sordu Hamdi.
Sabri hemen cevap vermedi. Elini ceketinin iç cebine götürdü. Sol bileğindeki sargı geçen haftadan beri yoktu; eklem soğukta hâlâ biraz tutuktu ama parmaklarını rahatça oynatabiliyordu. Cebinden, geçen ayın sonuna doğru fırının yanındaki evden gelen yeni mektubu çıkardı. Emine’nin ilk çizimi — 26 Aralık gecesi koğuşta kandil ışığında baktığı, başparmak çevresi iki kez geçilmiş o eski yaprak — öteki katın arasındaydı. İki kâğıdı da masaya bıraktı.
Sabri ikisini masada yan yana açınca kâğıtların aynı boyda olmadığını gördü. Eski mektubun kâğıdı daha inceydi, aylardır cebinde taşınmaktan kat yerleri yumuşamıştı; başparmak çevresindeki kavisin bir yerde iki kez çizildiği, arkasındaki Kaç numara? sorusunun kurşunkalem izinin ön yüzden belli belirsiz seçildiği hâlâ belli oluyordu. Yeni mektupta ise Emine ayağını daha kalın, çizgisiz bir yaprağın alt yarısına çizmişti. Üstteki kısa satırlarda, fırının yanındaki odada pencerenin buzunun artık sabahları çabuk çözüldüğünü, dut ağacının altındaki odun yığınının yarıya indiğini, su kabının yeni sapını denediğini ve hiç oynamadığını yazmıştı. Altına da, eski ayakkabılarının burnunun artık parmaklarını iyice sıktığını ekleyip yeni bir çizgi çekmişti. Kurşunkalemi bu sefer daha sert bastırmıştı; topuktan parmak uçlarına uzanan yay daha uzun ve geniş görünüyordu.
Sabri tahtanın üstünden tek ayakkabıyı aldı. Islak tabanı kâğıda değmesin diye dikkat etti. Önce eski çizginin topuğunu buldu; küçük ayakkabıyı onun üstüne bastırmadan, bir parmak yukarıda tuttu. Ayakkabının boyu eski çizgiye neredeyse denk geliyordu; hatta parmak ucunda azıcık pay bile kalıyor gibiydi. Bir an, o gece elinde bu ayakkabı olsaydı tam uyacağını düşündü. Sonra nefesini tutup ayakkabıyı yavaşça yana kaydırdı, yeni çizimin üstüne geçirdi. Topuğu çizginin arkasına hizaladı.
Burun, çizginin gerisinde kaldı.
Arada yalnız küçük bir parmak kalınlığı değil, bütün bir başparmak boyuna yakın açık bir boşluk vardı. Deri zaten ıslaktı, kuruyunca daha da toplanacaktı; Emine’nin ayağı ise çoktan o derinin dışına taşmıştı. Sabri ayakkabıyı masaya koymadı, elinde tuttu.
“Olmaz,” dedi.
Hamdi ayakkabıyı elinden almadı. Yerinden eğilip kâğıttaki çizgiyle küçük burnun arasındaki mesafeye baktı. Sabri birkaç parmaklık farkı göstermek için masanın kenarındaki kısa kurşunkaleme uzandı, çizginin bittiği yeri işaretlemek üzereydi, sonra vazgeçip elini geri çekti. Kâğıtla ayakkabının üst üste duruşu yetiyordu. Başka bir çizgi çekse de aradaki mesafe kapanmayacaktı. Onun cezaevinde her akşam aynı yere, aynı kat sırasıyla koyduğu eşya, Emine’nin aynı boyda kalmasını sağlamamıştı. Kış burada tekdüze bir sayım gibi ağır ağır geçerken, dışarıda kızı büyümeye devam etmişti.
“Bunu da yollamayayım,” dedi Sabri.
“Küçük birine verilir,” dedi Hamdi.
“Yardım yerine mi geri götüreyim? Sabah çuvalı getiren adam öğleden sonra uğrarım dedi ama belki başka yere geçer.”
Hamdi tabureden hafifçe öne eğilip kendi ayağını uzattı. Kış boyu tabanından ince bir demir telle tutturulmuş olan eski ayakkabısı artık bambaşka duruyordu; tel çıkarılmış, taban köselesi yanlardan sıkı, düzgün bir dikişle yeniden tutturulmuştu.
“Aşağıda ayakkabıcı açmış tezgâhı,” dedi Hamdi. “Dün benimkini o dikti. Burnundaki teli kerpetenle söktü, yeni kösele kesmeden eski tabanı yerine oturttu. Çocuğu olan da uğruyor oraya, eski çifti onartmaya gelen de. Ona bırakırsan kimin ayağına uyacağını bilir, boşta kalmaz.”
“Neresinde çarşının?”
“Un dağıtılan kapının biraz yukarısında. Duvarı sağlam kalmış küçük bir sundurmanın altına tezgâh kurmuş. Eşiğin önüne iki düz taş atmış, gelen çamura basmadan içeri giriyor. Öğleden sonra benim de başka bir işim yok, izin kâğıdını Cemal’den alır birlikte ineriz.”
“Seninki su çekiyor mu hâlâ?” diye sordu Sabri, Hamdi’nin tabanına bakarak.
“Sabah avludaki sudan geçtim, çorabım kuru kaldı,” dedi Hamdi. “Dikişin üstüne balmumu sürdü.”
Sabri başını salladı. Elindeki küçük ayakkabıyı yeniden sobanın yanına götürdü. Çiftin uçlarını birbirine çevirmeden, sıcaklığa fazla yaklaştırmadan sobanın uzağına, tahtanın kenarına yan yana koydu. Kızına gönderilecek eşya yığınına — geçen haftadan beri bir bezin içinde kuru tuttuğu kalın çoraplarla birkaç ufak tefeğe — karışmasın diye bağlarını bağladı. Düğümlü ince ipi sağlam bağın ucuna geçirip iki tek birbirinden ayrılmasın diye sıkmadan tutturdu.
Masaya dönüp iki mektuba yeniden baktı. Eski çizimle yeni çizim yan yana dururken, Emine’nin son görüş gününde bir ayağını sürüyerek yürüyüşü geldi aklına. O gün ayakkabının büyük geldiğini sanmıştı; sonra mektup gelince küçüldüğünü öğrenmişti. Şimdi ise elinde tuttuğu bu küçük çiftin bile geride kaldığını görüyordu. İki yaprağı ayrı ayrı katladı, önce eski mektubu, sonra yenisini ceketinin iç cebine yerleştirdi.
Öğleden sonra güneş, alçak kış bulutlarının arasından kendini gösterdiğinde avlu taşlarının üstündeki kar iyice gevşemişti. Sabri çıkmadan önce iyice kuruyan küçük ayakkabıları tahtadan aldı; bağlarından tutup paltosunun geniş dış cebine yerleştirdi. Ayakkabıların sert topukları yürürken bacağına hafifçe vuruyordu.
Cemal’in odasına uğradıklarında masa her zamanki gibi doluydu; sicil defteri açık duruyor, üst köşede Ankara’ya giden yazının sureti küçük bir taşın altında bekliyordu. Cemal başını kâğıttan kaldırıp ikisine baktı, izin kâğıtlarını çekmeceden çıkarıp tarihlerini attı.
“Çarşıdan mı döneceksiniz?” diye sordu Cemal.
“Ayakkabıcıya uğrayıp hemen çıkacağız,” dedi Hamdi.
Cemal kâğıtları uzattı. “Akşam sayımından evvel burada olun. Hava erken soğuyor.”
İzin kâğıtlarını alıp kapıdaki görevliye gösterdiler, avlu kapısından sokağa çıktılar.
Sokaklarda Mart çamuru başlamıştı. Duvar diplerinde grileşen kar yığınlarının altından ince sular sızıyor, tekerlek oluklarında birikerek aşağı doğru akıyordu. Kış boyu karın altında kalan avlu taşları, kırık kerpiçler, devrilmiş bir bahçe kapısının menteşesi birer birer gün yüzüne çıkıyordu. Hamdi’nin yürüyüşü eskisi gibi aksamıyordu; onarılmış tabanı ıslak taşlarda kaymadan basıyordu. Yıkık bir bahçe duvarının köşesini dönerlerken Hamdi durup eliyle aşağıyı gösterdi.
“Şu direğin hemen gerisinde,” dedi. “Dün geldiğimde kapıda üç kişi bekliyordu. Bugün hava açılınca kalabalık artmıştır.”
“Un dağıtılan yer hâlâ orada mı?” diye sordu Sabri.
“Orada. Sabah erken saatte sıra uzuyor, öğleden sonra seyreliyor. Şu yanda iki çuval indiriyorlar, bak.”
Çarşının alt ucuna yaklaştıkça çekiç sesiyle tahta gıcırtısı duyulmaya başladı. Un dağıtılan taş binanın kapısında beş altı kişi bez torbalarıyla sıra tutmuştu; eşikte duran kâtip elindeki listeden adları okudukça içeriden bir adam sırtında çuvalla çıkıyordu. Çuvalın dikişinden sızan ince beyaz un, taş basamakta eriyen karla karışıp hamur gibi gri bir iz bırakmıştı. Biraz ileride, kış boyunca kapalı kalan birkaç küçük dükkânın önünde insanlar toplanmış, kırık kepenkleri onarıyor, içerideki nemli eşyayı, sandıkları, kilim parçalarını güneşe çıkarıyordu. Bir evin saçak kenarından koca bir kar parçası kayıp sokağa düştü, çamura karışıp dağıldı. Ayakkabıcının yeri, yarı yıkık taş bir duvarın kuytusunda, üstü branda ve yeni çakılmış çam tahtalarıyla kapatılmış alçak bir gölgelikti. Eşiğin önünde Hamdi’nin sözünü ettiği iki yassı taş duruyordu. İçeride dar bir çalışma tezgâhı, çivi kutuları, kesilmiş kösele parçaları, mumlu iplik yumakları ve soğuk havaya karışan keskin bir deri kokusu vardı.
Eşiğin taşını geçtiklerinde Naciye’yi alçak iskemleden kalkarken gördü.
Eşiğin hemen içindeki kısa tahta iskemleden doğrulurken bir ayağını ötekinden daha yavaş basıyordu. Uzun süre soğukta tek ayağını uzatıp beklediği için mi yoksa çamurlu eşikten sakındığı için mi bilinmez, ağırlığını ağır ağır verdi. Hamdi de yanlarındaydı; kapının kenarında durup ayakkabıcıya başıyla selam verdi, onarılmış ayakkabısını eşik taşında hafifçe silkeleyip içeri iki adım attı.
Naciye ayakta dururken elindeki iki ayak çizili bir kâğıdı katlamaya çalışıyordu. Kâğıt geniş ve sertti; rüzgâr açık sundurmadan içeri vurdukça yaprağın köşesi kıvrılıp elinden kaçıyordu. Naciye başını kaldırıp kapıda duran Sabri ile Hamdi’yi görünce bir an duraksadı, sonra bakışı yumuşadı. Kâğıdı katlayabilmek için sağ elindeki yün eldiveni çıkardı. Sağ eldiveni çıkarınca başparmağın boş kalan ucunu Sabri gördü; sol elindeki eldivenin başparmağında belirgin bir yama vardı, çıkardığı sağ tekinin üstünde ise koyu bir kara iz duruyordu.
Sabri’nin bakışı bir an o iki eldivende kaldı. Naciye eldiveni avucunda tutup kâğıdı düzeltti, gözlerini Sabri’ye çevirdi.
“İhsan’ınkiler,” dedi Naciye. “İkisi de artık bende.”
Sabri bir an sustu. Başsağlığı için bir cümle aradı; böyle zamanlarda söylenen uzun sözlerin hiçbiri dilinin ucuna oturmadı. Dışarıda bir araba çamurlu sudan geçip gitti, suyun sıçrama sesi dar sundurmanın içine kadar geldi. Naciye onun yüzüne bakıp başını hafifçe eğdi. Sabri yalnız, “Duydum,” diyebildi.
Naciye başka bir söz beklemedi. İki ayak çizili ölçü kâğıdını ikiye, sonra bir kez daha katlayıp ceketinin iç cebine koydu. Sol elindeki ıslak bir ip parçasını — ucunda çamur izi kalmış ince bir kendir ipini — öteki cebine alırken gözlerini yerdeki düz taşa indirdi.
“Dün Rüstem’le bizim sokağa indik,” dedi Naciye. “Kar biraz çekilince evlerin önü seçilmeye başlamış. Avlu eşiğini bulduk.”
“Kapıyı açabildiniz mi?” diye sordu Hamdi, bir adım yaklaşıp.
“İki kanat zaten dışarıda yatıyordu,” dedi Naciye. “Onları kenara çektik. Ama iç kapıyı henüz açamadık. Üstten inen kiriş eşiğe çapraz oturmuş, altındaki toprak da hâlâ donuk tutuyor. Zorlayınca taş oynadı, bıraktık. Toprak biraz bırakınca yeniden bakacağız.”
“Çeşme hâlâ akıyor mu o köşede?” diye sordu Sabri.
“İncecik akıyor,” dedi Naciye. “Etrafı buzdu, dün kenarından su yürümeye başlamış.”
Sabri başını ağır ağır salladı. Gözünün önüne kendi evinin arka kapısı, duvara eğri dayanan tahta ve altında sıkışmış palto eteği geldi. Hiçbirini yüksek sesle söylemedi.
“Hava iki gündür kırıldı,” dedi Sabri. “Güneş birkaç gün daha böyle vurursa toprak gevşer.”
“Öyle dedik biz de,” dedi Naciye. “Rüstem elinde kürekle baktı, aşağısı hâlâ buz gibi dedi. Haftaya bir daha gideceğiz. İçeriden birkaç parça makasla iğne kutusu çıksa yeter.”
Naciye cebindeki ölçü kâğıdının üstüne elini hafifçe bastırdı, sonra arkadaki tezgâhta başını işinden kaldırmış bekleyen ayakkabıcıya döndü.
“Usta, ben çıkıyorum,” dedi. “Haftaya yine uğrarım, deri gelmiş olursa haber verirsin.”
Ayakkabıcı başını salladı, gözünü Sabri’nin eline çevirdi. Sabri paltosunun dış cebinden bağları birbirine tutturulmuş küçük çocuk ayakkabılarını çıkardı. Deri artık iyice kurumuştu, sobadan uzak durduğu için sertleşip kıvrılmamıştı. Sabri küçük çifti tezgâhın üstüne doğru uzattı.
Ayakkabıcı, elindeki keskin bıçağı tezgâhın kenarındaki kösele parçasının üstüne bırakıp doğruldu. Elleri balmumundan ve siyah boyadan kararmıştı, tırnak dipleri kalınlaşmıştı. Uzandı, Sabri’nin elindeki küçük çifti aldı. Bağların ucundaki düğüme baktı, sonra ayakkabılardan birini çevirip tabanını iki başparmağıyla usulca büktü. Kösele ne çıtırdadı ne çatladı; kuruduğu hâlde esnekliğini koruyordu. Adam, çiftin sobaya fazla yaklaştırılmadığından emin olunca öteki teki de aynı biçimde yokladı, parmağını burnun iç kısmına sokup astarın kabarıp kabarmadığına baktı.
“İyi kurutmuşsun,” dedi ayakkabıcı. “Sobanın dibine atsalardı taban kayık gibi dönerdi. Bir dikişi açılmamış.”
“Sabah yardım çuvallarından çıktı,” dedi Sabri. “Çocuklar için ayrılacakmış. Bizim kıza olur mu diye baktım, küçük geldi. Başka birinin ayağına yarayacaksa sende dursun diye getirdim.”
Ayakkabıcı başını ağır ağır salladı. Küçük ayakkabıların bağını çözmedi; düğümlü ince ipi de püsküllü bağı da Sabri’nin bağladığı gibi bıraktı. Çifti tezgâhın kenarındaki çivili rafların üstüne, büyük tamir ayakkabılarından ayrı, kuru bir tahta köşesine yerleştirdi.
“İhtiyacı olan çocuğa gösteririm,” dedi. “Geçen hafta iki kadın geldi, ikisinin de küçük oğlanı vardı, elde bezden başka bir şey yoktu. Gelenlerden birine uyar mutlaka. Kızınızın ölçüsü var mı?”
Sabri bir an duraksadı. Kapının eşiğinde çıkmak üzere bekleyen Naciye henüz sokağa adım atmamıştı; başını hafifçe çevirip tezgâha baktı. Hamdi de duvar dibindeki çivi sandığının yanından bir adım yaklaştı. Sabri elini ceketinin iç cebine soktu. İki kâğıt orada, göğsünün üstünde duruyordu; eski mektubun yumuşamış katını parmaklarının arasında ayırdı, yeni mektubun daha kalın, çizgisiz yaprağını çekip çıkardı.
Sabri yeni mektuptaki çizimi açtı. Adam kâğıdı yere koymak yerine önündeki tahtaya serdi. Topuğun olduğu yere parmağını dayadı.

Tezgâhın üstündeki kalın meşe tahtası, yılların bıçak izleriyle ince ince çizilmişti. Ayakkabıcı, boyalı kalın başparmağını topuk kavisine bastırıp kâğıdın kıvrılan köşesini öteki elinin kenarıyla düzeltti. Kurşunkalemle çizilmiş yayın boyunca gözünü gezdirdi; önce topuktan başparmağa doğru boyunu tarttı, sonra tarak kemiğinin oturduğu en geniş yere parmaklarını açıp baktı. Kâğıdın üstünde tek bir çizgi vardı; ne numara yazılıydı ne de öteki ayağın izi.
Ayakkabıcı başını kaldırmadan sordu.
“Bunu ne zaman çizmiş?”
Sabri kâğıdın üst köşesindeki tarihe bakmaya gerek duymadan mektubun tarihini söyledi. Şubatın son günlerinde yazılmış, martın başında istasyondan gelen bir yükçüyle eline ulaşmıştı.
Ayakkabıcı kâğıdı iki parmağıyla biraz ışığa doğru çevirdi. Kurşunkalemin başparmak ucunda hafifçe dışarı taştığı, sonra parmakların altına doğru döndüğü yerde durdu.
“Ayağına basarak mı, otururken mi?”
Sabri o an fırının yanındaki o dar odayı düşündü. Akşamları içeriden buz tutan pencereyi, ayağı aksayan masayı, karşıdaki dut ağacını biliyordu ama Emine’nin o kâğıdı nereye serip kalemi nasıl tuttuğunu bilmiyordu. Kendi başına eğilip yere basarak mı çizmişti, yoksa iskemleye oturup teyzesine mi çizdirmişti? Mektubun üstündeki satırlarda buna dair tek bir kelime yoktu.
“Bilmiyorum,” dedi Sabri.
Ayakkabıcı başını kaldırdı. Yüzünde ne aceleci bir hâl ne de kâğıdı küçümseyen bir bakış vardı. Uzun yıllardır insan ayağına deri kesen bir ustanın düz, sakin sesiyle konuştu.
“Geldiğinde ikisini de ölçeriz. Bir ayağın kâğıdıyla çifti kesmeyelim.”
Sabri bir şey diyecek oldu, sonra sustu. Ayakkabıcı kâğıdın üzerindeki başparmak çizgisine tırnağıyla dokundu.
“Otururken alınan ölçüyle ayakta basılan bir olmaz,” dedi usta. “Çocuk ayağa kalkınca ağırlık öne yürür, parmaklar açılır, topuk geriye yaslanır. Otururken yarım parmak dar çıkar. Deriyi buna göre kesersen ilk gün giydiğinde güzel görünür, ertesi gün yokuş inerken tırnağına vurur. Üstelik çocuk büyürken iki ayağı her zaman aynı boyda gitmez. Biri ötekinden azıcık uzun olur, biri taraktan geniş kalır. Bir tek çizgiye bakıp çift kesersen öbür ayak bütün bahar içinde sıkışır.”
Hamdi başını belli belirsiz salladı. Kendi onarılmış ayakkabısını yere hafifçe vurdu.
“Doğru söylüyor,” dedi Hamdi. “Benim sol ayağım sağdan yarım parmak geniştir. Eskiden hazır çift aldığımda hep solun kenarı patlardı.”
Kapının ağzında bekleyen Naciye bir adım geri döndü. Ceketinin iç cebinden biraz önce yerleştirdiği kendi ölçü kâğıdını yeniden çıkardı. Eldivenini çıkarmadan kâğıdı açtı, tezgâhın kenarına yaklaştırıp sağla solun yazıldığı yerleri gösterdi.
“Ben de ayrı istedim,” dedi. “Aynı sanmıştım.”
Sabri eğilip Naciye’nin kâğıdına baktı. İki ayak yan yana çizilmişti. İlk bakışta birbirinin eşi gibi duruyorlardı ama ustanın kurşunkalemle kenarına düştüğü küçük rakamlara ve tarak çizgisine bakınca fark hemen seçiliyordu; sağ ayağın dış kenarı soldan belli belirsiz daha genişti. Naciye kâğıdın altındaki iki ayrı işareti parmağıyla gösterdikten sonra yaprağı eski katlarından yeniden katlayıp iç cebine bıraktı.
“Yıllardır dikiş dikerim,” dedi Naciye. “İnsanın iki kolunun boyu bile kimi zaman bir parmak şaşar, ona bakıp keserim. Ama ayağa gelince ikisini aynı sanmışım. Usta ikisini de bas diye söyleyince anladım.”
Sabri gözlerini Naciye’nin cebine giren kâğıttan alıp tezgâhın üstünde açık duran Emine’nin çizimine çevirdi. İçinde, uzak bir akşamın sessizliği yeniden açıldı.
Sabri, Emine’ye ilk mektupta ikinci ayağını da çizmesini istemeyi düşündüğü geceyi hatırladı. 26 Aralık akşamı koğuşta, akşam sayımından hemen önce kandilin fitili kısalırken masanın başında oturmuştu. Hamdi karşısındaki sandalyede dalıp gitmişti. Sabri boş bir kâğıdın başına yalnız kızının adını — Emine — yazmış, E harfinin alt çizgisini her zamanki gibi kısa bırakmıştı. O gece ayakkabılarım küçüldü diyen satırın altında tek bir sol ayak çizimi duruyordu. Sabri kalemi kaldırmış, sağ ayağın çevresini de çizmesini istemeyi, böylece ikisinin aynı olup olmadığını birlikte görmeyi aklından geçirmişti. O zaman cevap kâğıdını yollamamıştı. Birkaç saat sonra yer sarsılmış, koğuşun duvarı yarılmış, kâğıt cebinde kalmıştı.
Daha da eskisi geldi aklına. Kendi babasının biri evde, biri dışarıda eskiyen o iki ayakkabısı; kış günü eve topallayarak gelip bağını çözdüğünde “İkisini birden giyince insan bir ayağını ötekine benzetmeye çalışıyor,” deyişi. Sonra bir gün kendi ayakkabısının içine su dolduğunda Emine’yi yanında ayakkabıcıya götürüşü. Emine’yi alçak bir sandığa oturtmuştu; kızı ayağını uzatmadan önce ustanın elindeki tahta kalıba bakıp kalıbın parmakları acıyınca kendisinin hissedip hissetmeyeceğini sormuştu. Sabri o gün gülüp “Ayakkabıcı bilir,” diyerek geçmişti. Oysa kâğıt da tahta kalıp da ancak bir yere kadar söyleyebiliyordu; ayakkabının nereye değdiğini, yokuş inerken nerede kaydığını ancak ayağın sahibi, orada durup bastığında anlatabilirdi.
Şimdi Emine’ye bir mektup daha yazıp “Sağ ayağını da çiz, basarak çiz” diyebilirdi. Zarfı yarın sabah yükçüyle fırının yanındaki eve gönderebilir, bir hafta sonra iki çizgi birden elinde olurdu. Ama Sabri bir çizim daha istemek yerine kızının yanında durup ölçüsünü aldırmak istiyordu. Kızının kendi gözünün önünde şu alçak tahta iskemleye oturmasını, iki ayağını birden yere basmasını, ustanın kalemi kâğıdın üstünde yürütürken Emine’nin başını eğip kendi parmaklarına bakmasını istiyordu.
Yine de bunun hangi gün olacağını bilmiyordu. Dışarıda herkesin ağzında dolaşan af sözleri, Ankara’ya giden yazılar, sicil karşılaştırmaları henüz kesin bir tarih getirmiş değildi. Cemal bile her sorulduğunda “Kâğıt gelmeden gün söylemeyelim,” diyordu. Sabri, ne zaman olacağını söyleyemediği bu işi, yapılmış gibi yazmayacaktı. Ne Emine’ye boş bir gün verecekti ne de ustaya haftaya geliriz diyecekti.
Başını kaldırıp ayakkabıcıya baktı.
“Geldiğinde buraya getiririm,” dedi. “Yeriniz değişirse nereden sorayım?”
Ayakkabıcı başını tezgâhtan kaldırıp sundurmanın açık yanından sokağın aşağısına, iki kişinin sırtlarında un çuvallarıyla çıktığı alçak taş binaya doğru işaret etti.
“Şu un dağıtılan kapıyı görüyor musun?” dedi usta. “Yağmurlar başlayınca bu branda su tutmaz, belki o kapının karşısındaki taş sundurmaya geçerim. Orada kime sorsan yerimi bilirler. Adımı un dağıtan kâtibe de bırakırım. Kış boyu yeni kösele zor bulundu, eski tabanlarla idare ettik; yollar iyice açılıp tren yük getirince taze deri de iner.”
“Aklımda tutarım,” dedi Sabri.
Naciye sağ eldivenini yeniden eline geçirdi. Kömür lekeli yün parmaklarının üstüne oturunca başparmağının kenarını öteki eliyle düzeltti.
“Ben de terzi masasını kuracak kuru bir yer arıyorum,” dedi Naciye. “Evin iç kapısı açılana kadar bir göz oda ya da sundurma bulacağım. Yerim belli olunca un dağıtılan kapının oraya da cezaevindeki Cemal’e de haber bırakırım. Kızınız geldiğinde bir şeye ihtiyacı olursa uğrarsınız.”
“Sağ olasın, Naciye,” dedi Sabri. “Haberleşiriz.”
“Yusuf’tan yeni bir haber var mı?” diye sordu Hamdi, kapının yanında.
Naciye başını hafifçe salladı; yüzündeki yorgun çizgi bir anlığına yumuşadı.
“Annesiyle beraberler,” dedi. “Neriman’ı ocağın yolunu sorarken buldum, birlikte okula yürüdük. Yusuf kapıdan girer girmez annesinin eteğini tanıdı. Kurtarma tanıklığının kâğıdı da Cemal’de duruyor; yerleri belli, şimdilik barındıkları bir odaları var.”
Sabri tezgâhın üstündeki küçük çocuk ayakkabılarına son bir kez baktı. Usta onları zaten kuru rafa koymuştu; düğümlü ince ip rafın kenarından hafifçe sarkıyordu. Küçük çifti ustaya bırakmak, sabah sobanın başında hissettiği o garip burukluğu dindirmişti; ayakkabılar bir köşede boşuna beklemeyecek, bu sokaktan geçen başka bir çocuğun ayağını soğuktan kesecekti.
Sabri, tahtanın üstündeki yeni çizimi iki eliyle aldı. İç cebinden eski mektubu çıkardı, Emine’nin yeni çizimini eski mektubun arasına geri koydu. İki kâğıdın katı birbirine uymadı; eski mektubun dar kat yeri yenisinin ortasında kalıyor, büyük yaprağın köşesi dışarı taşıyordu. Sabri parmağıyla bastırıp ikisini aynı hizaya zorlamadı, yeni bir kat izi açmadı. Her kâğıdı kendi katında bırakıp ikisini birden ceketinin iç cebine yerleştirdi.
Ayakkabıcıya kolay gelsin deyip sundurmadan çıktılar. Dışarıda güneş öğle sıcağını kaybetmiş, gölgeler yıkık duvarların dibine doğru uzamaya başlamıştı. Yine de hava geçen ayki gibi keskin değildi; yüzlerine vuran rüzgârın içinde ilk kez donmuş karın değil, ıslak toprağın kokusu vardı.
Naciye, sokağın aşağısına doğru döndü.
“Haftaya toprak biraz bırakır,” dedi ayrılırken. “Rüstem’le yeniden bakacağız.”
“Kolay gelsin,” dedi Sabri. “Bir şeye el gerekirse Hamdi’yle geliriz.”
Naciye başıyla kısa bir selam verip eldivenli ellerini paltosunun ceplerine soktu, çamurlu oluğun kenarından dikkatle yürüyerek uzaklaştı. Sabri ile Hamdi ters yöne, cezaevinin bulunduğu yukarı sokağa döndüler.
Yukarı dönerken yolun iki yanındaki kar yığınlarının kenarından ince, bulanık bir su akıyordu. Kışın donup taş gibi sertleşen kar kabuğu kenarlardan kırılmış, altındaki siyah çakıllar görünmeye başlamıştı. Damların kıyısından arada bir erimiş buz parçaları düşüyor, yumuşayan toprağa saplanıp kalıyordu. Yokuşun ortalarına doğru, bir bahçe duvarının dibinde kar suları toplanıp yolu boydan boya kesen geniş bir su birikintisi yapmıştı.
Hamdi birikintinin başına gelince durdu. Çamurun ortasında ucu dışarıda duran yassı, büyükçe bir taşı ayağının ucuyla yokladı; taş oynamayınca üstüne bastı. Gövdesini hafifçe yana çevirip kolunu açarak Sabri’ye yer açtı.
“Şuradan bas,” dedi Hamdi. “Öbür yan diz boyu balçık.”
Sabri atlamadan önce sağlam ayağını yokladı. Topuğunu donmuş kenara iyice yerleştirip ağırlığını verdi, tek adımda taşın kenarına, oradan da karşıdaki kuru toprak şeridine geçti. Hamdi de arkasından sıçrayıp yanına geldi; yeni dikilmiş tabanı suyun kenarında bir kez bile kaymadı.
“Ayakkabıcı iyi iş yapmış,” dedi Sabri, Hamdi’nin ayağına bakarak.
“İyi yapmış,” dedi Hamdi. “Tel varken her adımda buz tutuyordu altı. Şimdi insanın ayağı yere düz basıyor.”
“Geçen ay diktiğin çorap vurdu mu?” diye sordu Sabri.
Hamdi başını çevirmeden kısa bir an duraksadı, sonra yürümeye devam etti.
“Senin dediğin gibi ipi gevşek tuttum,” dedi. “İlkinde biraz eğri oldu ama topukta toplanmadı. İki haftadır onu giyiyorum.”
Sabri başını salladı. Yokuşun son dönemecini geçtiklerinde cezaevinin taş duvarı karşılarına çıktı. Rüzgâr arkalarından esiyor, çıplak kavak dallarının arasında kuru bir hışırtı çıkarıyordu. Sabri yürürken iç cebindeki iki ayrı katlı kâğıdın göğsüne değen hafif ağırlığını duyuyordu.
Sabah sobanın başında küçük ayakkabının burnu yeni çizginin gerisinde kaldığında, kızının ayağının büyümüş olması ona bir kayıp gibi gelmişti. Yanında olamadığı ayların, göremediği kışın, kaçırdığı her günün üst üste yığılıp aralarını biraz daha açması gibi görünmüştü. Şimdi yokuşu çıkarken, yolun kenarından akan kar sularının sesini dinlerken bunun başka bir anlamı olduğunu görüyordu. Kızının büyümüş olması, eski çizginin ve eldeki küçük çiftin yetmemesi, geride kalan bir eksiklik değil, yeniden ölçü alınabilecek bir karşılaşmayı gerektiriyordu. Ne zaman olacağını bugünden kâğıda yazmayacaktı ama o gün geldiğinde Emine’nin elinden tutup un dağıtılan kapının yukarısındaki o sundurmaya inecekti.
Cezaevinin avlu kapısına vardıklarında akşamüstü serinliği yeni yeni iniyordu. Kapıdaki görevli izin kâğıtlarına bakıp başını salladı. Avlunun güneş gören taşları kurumuş, yalnız kuzey duvarının dibinde ince bir kar şeridi kalmıştı. Birkaç mahkûm duvar dibinde oturmuş, kırık bir sandığın tahtalarını düzeltiyordu. Hamdi onların yanına doğru dönüp eğri bir çiviyi tutmak için durdu; Sabri başıyla işaret edip içeri girdi.
Koğuşun içi dışarıdan daha loştu. Sabah yakılan sobanın ateşi alçalmış, kapağın aralığından yalnız ince bir kor kızıllığı görünüyordu. Sobanın uzağında, sabah küçük ayakkabıları bıraktığı alçak tahtanın üstü artık boştu; tahtada yalnız ıslak tabanlardan kalan iki soluk halka kurumuştu. Sabri masanın yanına yürüdü, oradan pencerenin nemli pervazından uzağa, duvar rafının üstündeki kuru tahta kutuya yaklaştı. İç cebinden yeni mektubu çıkardı, kat yerlerini bozmadan, eski mektubun yumuşamış yaprağıyla birlikte kutunun içine, kuru bir yere kaldırdı. Kapağı kapatıp paltosunun önünü açtı, dış cebini yokladı.
Küçük ayakkabılar artık cebinde değildi.