İmza
Naciye, mezarlığa götürdüğü kâğıdı kâtibin önüne koydu. Taşın hangi uçta olduğunu gösteren yazının altında, tırnağıyla açtığı küçük bir delik vardı. Mezarlıkta kâğıdı sol eliyle tutmuş, sağ eliyle saymıştı. Şevket ikinci sıranın başındaki taşı ayağıyla kardan çıkarırken Naciye, rakamı yeniden okumak için kâğıdı öyle sıkı çekmişti ki tırnağı ıslak yere geçmişti.
Eski mezarlığın duvarı boyunca rüzgâr sabah olduğundan daha sert esmişti. Kar diz kapaklarına kadar çıkıyor, ayakkabılarının içine dolan buzlu kırıntılar bileklerini sızlatıyordu. Şevket önce duvarın dibinde iki adım ilerlemiş, sonra durup ayağının ucuyla karı yana süpürmüştü. Yassı taş kardan sıyrıldığında yüzeyi donmuş toprakla karışıktı, kenarından ince bir buz parçası koptu. Naciye o an kâğıdı cebinden çıkarıp parmaklarının arasında tutmuş, rüzgâr kâğıdı çevirmeye çalıştıkça başparmağını rakamın altına daha sert bastırmıştı. Tırnağının kâğıdı deldiğini ancak saymayı bitirip elini indirdiğinde görmüştü.
Ambarın önündeki odaya döndüğünde parmak uçları hâlâ soğuktu. Kâtip iki un sandığının üstünde oturuyordu; masanın önünde yine sandalye yoktu. Tahtanın çatlaklarında kurumuş un, pencere pervazında bez tıkalı su şişesi yerli yerindeydi. Kâtip önündeki kâğıdı kendine çevirdi, tırnak deliğinin yanındaki rakamlara baktı.
— Yeri buldunuz mu?
— Bulduk, dedi Naciye. Duvarın dibinden başladık. İkinci sıranın başında yassı bir taş var. Defterde yazdığı gibi oradan saydık.
— Şevket de geldi mi?
— Geldi. Taşın yerini o çıkardı kardan. Sonra işine döndü.
Kâtip başını sallayıp çekmecesini açtı. Defin defteri oraya sığmayacak kadar kalındı; kalın cilt pencere tarafındaki alçak rafın üstünde duruyordu. Naciye onun, bir gün evvel tuttuğu küçük yaprağı aradığını anladı. Adam birkaç kâğıdı araladı. En alttakini çekince üstündekiler de birlikte geldi; iki ince yaprak masanın ucuna kaydı. Kâtip onları kenara itti. Kardeşinin adını o dağınıklığın içinde ilk anda gördü Naciye. Kâğıdın kenarına, Osman’ın sözüyle Rüstem’inkini ayıran kısa çizgi çekilmişti. Çizginin hemen altında Şevket’in adı ve bir gün önceki tarih duruyordu.
— Şevket’in söylediğini de yazmıştık, dedi kâtip. Şimdi aileden teslim alanı ekleyeceğiz.
Naciye elini cebine soktu. İki eldiven de yanındaydı. Mezarlık yolunda yürürken ikisini avucunda tutmuş, ambarın köşesine yaklaşınca soğuktan uyuşan elini dinlendirmek için paltosunun cebine bırakmıştı. Yamalı olanın başparmağı, ötekinin bilek kısmına girmişti. Parmaklarını oynatınca ikisi birbirinden ayrıldı.
— Neyi teslim alanı?
Kâtip kâğıtlardan başını kaldırdı, bir an Naciye’nin cebindeki eline baktı.
— Eldiveni, dedi. Burada Şevket’in adı duruyor. Size verdiğini yazarsak sorulduğunda nerede olduğu bilinir.
Naciye eldivenleri cebinden çıkardı. Birini masaya koydu, öbürünü avucunda tuttu. Kâtibin gözü kömür izine gitti; siyah leke, masanın soluk tahtası üstünde olduğundan daha koyu görünüyordu.
— Bu, Şevket’in getirdiği, dedi Naciye. Öbürü bendeydi.
Adam eldivene dokunmak için uzanmadı. Önündeki yaprağı açtı, kırışan köşesini avucunun kenarıyla düzeltti. Şevket’in adının altında imza için ayrılmış yere kadar üç satır boştu. Kâtip hokkanın kapağını kaldırdı, kalemin ucunu mürekkebe batırıp şişenin kenarına sıyırdı.
— Müteveffanın teşhis edildiği ve üzerinde bulunan bir adet yün eldivenin kız kardeşine teslim edildiği…
Daha yazmadan cümleyi yarıda bırakıp Naciye’ye baktı. Kalemin ucu kâğıdın iki parmak yukarısında duruyordu.
— Öyle mi?
Naciye masaya koyduğu eldiveni aldı. Parmaklarını yünün üstünde gezdirdi; kömür izi, elini neresine koyarsa koysun gözünün önünde kalıyordu. Kâtip cümleyi bitirse yaprağı önüne çevirecek, altını imzalamasını isteyecekti. O zaman tek bir imzayla hem eldiveni aldığını hem de kardeşini teşhis ettiğini kabul etmiş olacaktı.
— Ben yüzünü görmedim, dedi.
Kâtip gözlerini kırpmadan ona baktı, kalemi biraz aşağı indirdi.
— Şevket gördü. Yukarıda anlatmış zaten.
Naciye masaya doğru eğildi. Şevket’in anlattıkları düzenli, kısa satırlarla yazılıydı. Sol eldeki yara izini, geçen yaz dükkânda bez bağladıklarını, örtüyü kaldırdığında gördüğü yüzü söylemişti. Naciye mezarlıkta, Şevket’in yassı taşı kardan çıkarmak için eğildiğini hatırladı. Sağ elini taşın altına sokmuş, sonra kenarı keskin gelince elini çekip ayakkabısının ucuyla itmişti. Örtüyü kaldırırken de aynı eli mi kullanmıştı? Naciye bunu bilmeyecekti. Şevket’in söylediğini dinlerken o anı gözünün önünde kurabilmişti; arabanın kenarını, örtünün dikişini, alnın üstündeki izi zihninde bir yere yerleştirebilmişti. Yine de onun elinin nereye gittiğini kendi gözüyle görmemişti.
— Eldiveni aldığıma imza atarım, dedi. Yukarıdaki söz Şevket’in.
Kâtip kalemini mürekkep şişesinin ağzına dayadı. Ucunda kalan damla sessizce içeri düştü. Kapı aralığından soğuk hava sızdı; dışarıda bir kadın bekliyordu. Elindeki bez torbanın ağzını sıkıca kavramıştı. İçeridekilerin konuşması uzadıkça önce bir ayağını, sonra öbürünü eşiğin üzerine koydu, içeriye doğru başını uzattı. Kâtip ona eliyle az beklemesini işaret etti. Kadın başını çekti ama eşikten uzaklaşmadı.
— Siz eldiveni tanıdınız, dedi kâtip Naciye’ye. Onu yazayım.
Naciye başını salladı.
— Kardeşimindi. Sobanın kapağından şu izi almıştı. Öbürünün başparmağını ben yamadım.
Kâtip iki eldivene de baktı. Naciye yamalı olanı masaya koyarken başparmağını çevirdi. Dikişi tersinde daha iyi görünüyordu; kalın yün iplik ilmeklerin arasından çapraz geçmişti. Parmağına iğneyi batırdığı yeri hatırladı. O akşam ocakta su kaynarken İhsan, beklemekten sıkılınca sağlam eldiveni takmış, bir eli çıplak halde kapının önünde suyun kaynamasını bekler gibi gidip gelmişti. Naciye son düğümü atarken de, daha ipi kesmeden eldiveni giymek istemiş, elini uzatınca iplik gerilmişti. O gün dikişin dibine düğümden kısa bir uç kalmıştı. Şimdi onu arasa bulabilir miydi, bilmiyordu. Yünün üstünü parmağıyla yoklamadı.
Kâtip kalemi yeniden eline aldı, kâğıdın kenarına eldiveni tanıdığını söyledi yazdı. Sonra kalemi kaldırdı, gözlerini Naciye’nin yüzüne çevirdi.
— Mezarı da gördünüz.
— Sırayı gördüm, dedi Naciye. Taşın başından saydım. Kardeşimi oraya koyduklarını görmedim.
— Defterde yeri var.
— Ben de defterde yazan yere gittim.
Odanın içinde kısa bir sessizlik oldu. Kapıdaki kadın eşiğin üzerinden ayağını indirdi, bez torbayı öteki eline geçirdi. Dışarıdan bir arabanın donmuş karı ezen teker sesi geldi, ambarın yanından geçip uzaklaştı. Kâtip önündeki üç boş satıra, ardından pencerenin önündeki mürekkep şişesine baktı. Naciye, adamın o üç satıra neleri sığdıracağını düşündüğünü sandı. Kâtip elindeki kalemi masaya bırakıp çekmeceden çizgisiz, temiz bir yaprak çıkardı.
— Siz söyleyin, dedi. Sizin ağzınızdan yazayım.
Naciye ağzını açtı, bir an durdu. Evdeyken, biri ona nerelisin ya da kimlerdensin diye sorsa sokağın adını verir, “İhsan’ın ablasıyım,” derdi. Burada iki gündür kardeşinin adını, baba adını, evin yerini, çeşmeyi ve iki basamağı sırasıyla söylüyordu. Kendi adına gelince kâtibin kalemi her seferinde bir kenara, satırın daraldığı yere gidiyordu.
Bu defa adını ve soyadını başta söyledi. Kâtip satır başına dikkatle yazınca devam etti.
— Şevket bana bir eldiven verdi. Kardeşimin sağ el eldiveni. Üstündeki yanık izinden tanıdım.
Kâtip yanık izi yazarken Naciye elini hafifçe kaldırıp durdurdu.
— Yün yanmamıştı, dedi. Kömür karası yazın. Sobanın kapağından geçmişti.
Adam kalemin ucunu kaldırdı, kelimenin üstüne ince bir çizgi çekti. Naciye çizginin altındaki yanık sözünü hâlâ okuyabiliyordu. Kâtip yanına söylediğini yazdı: kömür karası. Sonra başını kaldırmadan eldivenin Şevket’e nerede verildiğini sordu.
— Onu Şevket’e sorun, dedi Naciye. Bana burada verdi. Masanın önünde.
Kâtip cümleyi o kadar kısa yazdı ki Naciye neyi atladığını düşünerek masaya doğru başını eğdi. Sonra adam yazdığını okudu. Masanın önünde geçen kısmı yazmamıştı ama eldivenin Şevket tarafından Naciye’ye teslim edildiği açıkça belliydi. Naciye başını kaldırdı.
— Oraya gittiğimi de yazın, dedi. Yarın yine gelirsem, nereden saydığımı bir daha anlatmayayım.
Kâtip mezarlığın adını, duvarı ve sıra tarifini yazdı. Naciye, taşın karın içinden çıkarıldığını söylemek üzereydi; sonra vazgeçti. Hava bir daha dönerse, gece yeniden kar bastırırsa taş yine örtülebilirdi. Yalnız yassı olduğunu söyledi. Şevket’le birlikte gittiklerini, yeri defin defterindeki tariften bulduklarını ekletti. Kâtibin bir sonraki cümleye başlamasını bekledi. Adam kalemi kaldırıp başka ne söyleyeceğine bakınca Naciye masada duran öteki kâğıda, Şevket’in sözünün bulunduğu yaprağa işaret etti.
— Örtüyü kimin kaldırdığı orada dursun.
Kâtip iki yaprağı masanın üstünde yan yana koydu. Şevket’in verdiği ifadeyi tuttuğu günle bugünün tarihini karşılaştırdı. Yeni kâğıdın başına, ilk geldiğinde Naciye’ye verdiği sıra numarasını yazdı. Sonra yazdıklarının hepsini baştan sona sesli okudu. Naciye her satırı gözüyle takip etti; eldivenin tarif edildiği yerde durmasını istedi. Sağ el diye yazılmıştı. Eldiveni masaya yayıp başparmağına baktı. Bir an ters tutmuştu; avuç içi yukarı dönmüştü. Çevirince başparmak onun kendi sağ eline denk geldi.
— Doğru, dedi. Sağ el.
Kâtip hokkayı uzağa çekip kalemi ona uzattı.
Naciye kalemi aldı. Tahta sapı soğuktu, parmak uçları hâlâ tam ısınmamıştı. Daha önce bir komşu için yazılan dilekçenin altına adını koymuştu. O gün kalem kâğıtta kolayca yürümüş, eli adının sonuna kendi kendine varmıştı. Şimdi ilk harfi kâğıda indirmeden bir süre havada tuttu. İmzanın yukarısında, yassı taşın sözü geçiyordu. Kâtibin okuduğu düz sesle düşününce taşın yassılığı cümlenin içinde pek az yer tutuyordu. Oysa mezarlıkta Naciye onu dizine kadar gelen karın içinden, Şevket ayağıyla yoklayana dek görememişti; taş görünene kadar iki sıra birbirine karışır gibi duruyordu.
Kalemin ucunu kâğıda koydu. Adını yazdı. Soyadına geçerken ilk harfin başı, her zamankinden biraz geniş oldu. Kâğıdı karalamamak için düzeltmeye uğraşmadı. Elini çekerken imzanın sonuna dokunmamak için bileğini yukarı kaldırdı, kalemi kâtibin önüne bıraktı.
Kâtip kâğıdı alıp ötekilerin altına koyacaktı. Naciye, daha kurumamış imzanın parlak ucunu avucuyla gösterdi. Adam durdu, kâğıdı masaya geri yatırdı.
— Bana da bir tane yazabilir misiniz? dedi Naciye.
Kâtip başını kaldırdı, kaşları hafifçe kalktı.
— Yeri yazdığım kâğıt sizde.
Naciye, masanın ortasında duran delik kâğıdı aldı. Deliğin çevresindeki kâğıt lifleri kuruyunca sertleşmişti. Parmağıyla bastırdığında ince bir parça yukarı kalktı.
— Yerini saklayacağım, dedi. İhsan’ı kimin tanıdığını da saklamak istiyorum. Birine söylemem gerekirse kendi gördüğümü de aynı kâğıttan okuyayım.
Kâtip itiraz etmedi. Kapıda bekleyen kadına baktı, bu defa onu içeri çağırdı. Kadın eşiği geçerken Naciye kendi kâğıtlarını biraz yana çekip yer açtı. Kadın bez torbanın arasından, üzerinde üç ayrı kişinin adı bulunan küçük, kırışık bir yaprak çıkardı. Hangisini önce vereceğini kestirememiş gibi hepsini kâtibin önüne sürdü. Naciye iki eldiveni toplayıp masadan uzaklaştı, pencerenin önüne gidip bekledi.
Sırası gelen kadın, yazdırdığı bir adı duyamayınca tekrar sordu. Kâtip harfleri birer birer, yüksek sesle söyledi. Naciye pencere camından avluya baktı. Dışarıda bir adam, akşam yakmak için içeri taşıdığı tahtaların arasından düz olanları ayırıp duvar dibine yaslıyordu. Kar öğle sonrasının soğuğuyla yeniden kabuk tutmaya başlamıştı. Naciye avluyu izlerken sabahki mezarlık yolunu düşündü. Yassı taşı oradan ilk defa görmüş olsa üzerine basıp geçerdi belki. Şevket’le mezarlıkta da önce ikisi birden sıranın ilerisini aramış, duvarın dibinde fazla ileri gittiklerini fark edince başa dönüp kâğıdı yeniden açmışlardı. Bir sonraki gidişinde nerede duracağını biliyordu. Yine de o delik kâğıdı yanında götürecekti.
Kâtip, kadının işi bitip kapıdan çıkınca masanın üstünü düzeltti. Temiz bir yaprak çekip Şevket’in adını, defin defterindeki numarayı ve Naciye’nin biraz önce imzaladığı sözleri baştan sona geçirdi. Yazısı acele değildi ama satırlar öncekine göre daha sıkışmıştı. Mürekkep kuruyana kadar bir an bekledi, sonra yaprağı ortasından katlamadan Naciye’ye uzattı.
Naciye kâğıdı ayakta okudu. Şevket’in adı yukarıdaydı. Kendi adı, eldiveni aldığı cümlenin başındaydı. Kömür karası sözü bu temiz kâğıtta üstü çizilmeden, düzgünce yazılmıştı. Mezarlığın yerini parmağıyla satır boyunca takip etti. Eksik hiçbir şey yoktu. İnce kâğıdı yün eldivenlerle aynı cebe koymak istemediğinden ceketinin içindeki dikişi parmaklarıyla yoklayıp açtı, astarla kumaş arasında daha geniş bir yer buldu. Yeni kâğıdı da delik olanı da oraya yerleştirdi.
Odadan çıktığında hava daha da soğumuştu. Ambarın önünden yola inerken bir kadın onu tanıyıp durdurdu. Evlerinin karşısında otururdu; yüzü soğuktan incelmiş, başına iki kat koyu renk örtü sarmıştı. Naciye kendisini en son istasyonun önünde görmüş, bir arabadan inenlere İhsan’ı sormuştu.
— Bir haber çıktı mı? dedi kadın, sesi rüzgârda hafifçe kısıldı.
Naciye elindeki iki eldiveni birbirine dayadı.
— Şevket görmüş, dedi. Bugün yerini de bulduk.
Kadın bir şey söylemek için ağzını açtı, ellerini önlüğünün kenarında topladı. Naciye, onun başsağlığı cümlesine başlamasını beklemeden, “İkinci sırada,” diye ekledi. Eli ceketinin içine gitti. Kâğıt yerindeydi, kenarı düz duruyordu.
— Eski mezarlıkta mı? diye sordu kadın. Hangi tarafında kalıyor?
Naciye kâğıdı çıkarmadı. Önce eski duvarı, sonra duvarın dibinden başlanıp açılan ikinci sırayı ve sıranın başındaki yassı taşı tarif etti.
— Taşın üzerinden karı kaldırmak gerekiyor, dedi. Kar tutarsa görünmüyor. Ben de Şevket ayağıyla açana kadar göremedim.
Kadın başını yavaşça salladı, iki kere “Allah rahmet eylesin,” dedi. Naciye kısa bir karşılık verip yoluna devam etti.
Eldiven tesliminin suretini cebine koyduktan sonra Naciye cezaevi avlusuna uğradı. Ambar yolundan aşağı inerken öğleden sonranın soğuğu iyice sertleşmişti. Sabah eriyip çamura dönen tekerlek izleri yeniden donmaya yüz tutmuş, her adımda ince buz kabuğu ayakkabısının altında çıtırdamaya başlamıştı. Yıkık bahçe duvarlarının, üstü karla örtülmüş kerpiç yığınlarının yanından geçti. İki sokak ötede, deprem gecesi karanlıkta çömeldiği o alçalmış duvarın bulunduğu yöne doğru bakmadı; oraya gitmesine gerek yoktu. Bir aydır aklının bir köşesinde duran öteki iş, o duvarın önünde gördüklerini bir deftere geçirmekti. Kardeşinin kaydı artık kendi elinde, kendi imzasıyla duruyordu. Başka birinin çocuğuna dair gördüklerini yalnız sözde bırakmak istemiyordu.
Cezaevi avlusunun kapısında soğuktan yakasını kaldırmış, omuzlarına kalın bir kaput atmış görevli bekliyordu. Naciye yaklaşarak Cemal’i sordu.
— İçeride mi? diye sordu.
Görevli önce Naciye’nin yüzüne, sonra elinde tuttuğu iki yün eldivene baktı.
— Odasında, dedi. Kâğıt ayırıyor. Girip kapıyı vur.
Başıyla avlunun öte yanındaki alçak kapıyı gösterdi. Avlu ambarınkinden daha sessizdi. Duvar dibinde iki sıra kırılmış odun diziliydi; köşede bir adam elindeki boş teneke kovayı ters çevirip dibindeki buzu taşa vurarak düşürmeye çalışıyordu. Her vuruşta soğuk havada yankılanan kuru bir teneke sesi çıkıyor, yere ince buz parçaları saçılıyordu. Naciye taş avluyu hızlı adımlarla geçip koridora girdi. Koridor karanlık ve serindi; duvara yakın yerde üst üste konmuş iki boş sandık duruyordu.
Cemal’in odasının kapısı aralıktı. İçeriden yalnız düzenli bir kâğıt hışırtısı geliyordu. Naciye kapının tahtasına iki kere hafifçe vurdu. Hışırtı hemen kesildi, Cemal’in “Girin,” diyen sesi duyuldu.
Naciye eşiği geçti. Oda ambarın odasından daha düzenliydi; masanın üstünde üst üste dizilmiş defterler, bir cetvel, cam hokka ve ucuna küçük bir taş konmuş birkaç yaprak kâğıt duruyordu. Pencere kenarındaki soba yanmıyordu ama duvarlar rüzgârı kestiği için odanın soğuğu ambar kadar keskin değildi. Pencerenin dışındaki çatı saçağından ince bir buz sarkıtı sarkmıştı. Cemal başını defterden kaldırıp kapıda duran Naciye’yi gördü. Kalemi hokkanın yanına bıraktı.
— Buyurun, dedi Cemal.
Naciye kapıyı arkasından kapattı. Masaya yaklaşırken cebindeki kâğıtların kenarı kumaşın içinden göğsüne değdi.
— Kardeşimin yerini bulduk, dedi Naciye. İhsan’ı. Şevket teşhis etmiş, bugün mezarlığa da gittik.
Cemal, İhsan’ın adını duyunca konuşmayı başlatmadı; acele bir başsağlığı ya da teselli sözü aramadı. Yalnız gözlerini bir an masanın kenarına indirdi, sonra elini uzatıp karşısındaki tahta sandalyeyi, oturacak yeri gösterdi.
— Oturun, dedi.
Naciye sandalyeye oturdu. Bir süre ikisi de konuşmadı. Dışarıdan, avluda kovasını taşa vuran adamın sesi bir kere daha geldi, sonra kesildi. Naciye bir süre iki eldiveni dizinde tuttu. Kömür lekeli sağ teki ile başparmağı yamalı sol teki, eteğinin koyu kumaşı üstünde yan yana duruyordu. Avucunun içini ikisinin üstüne koydu, parmaklarını kıpırdatmadı.
Cemal çekmeceyi açmadı, önündeki kapalı dosyalara elini sürmedi. Sabırla Naciye’nin söze başlamasını bekledi.
— Yusuf için kendi gördüklerimi yazacaktım, dedi Naciye sonunda.
Cemal başını ağır ağır salladı.
— Geçen ay konuşmuştuk, dedi. Hazır olduğunuzda gelirsiniz demiştim.
— Bugün geldim, dedi Naciye. İhsan’ın işi ayrı kâğıda geçti. Bunu da ayrı tutalım.
Cemal çekmeceden temiz, çizgisiz bir yaprak çıkardı. Defin suretini masaya istemedi; Naciye’nin kardeşinin kaydına ya da ambar kâtibinin verdiği kâğıda dair tek bir soru sormadı. Temiz yaprağı masanın ortasına yerleştirip kenarına küçük düz bir taş koydu.
— Arama defterine girmeyecek, dedi Cemal. Kurtarma kayıtlarının arasına koyacağız. Kim kimi nerede buldu, kim neyi kendi gözüyle gördü, ayrı yaprakta dursun.
— Öyle olsun, dedi Naciye.
Cemal hokkanın kapağını açtı, kalemin ucunu mürekkebe batırıp kâğıdın üst köşesine Şubat tarihini yazdı. Alt satıra Naciye’nin adını, soyadını ve oturduğu sokağı geçirdi.
— Başından anlatın, dedi Cemal. Yalnız kendi gördüğünüzü, gördüğünüz sırayla.
Naciye dizindeki eldivenlerden gözünü kaldırıp pencerenin soluk camına baktı. O geceyi zihninde yeniden kurması gerekmedi; ne bir eksilme ne bir bulanıklık vardı, her şey karanlığın içindeki o tek sarı ışık halkasının etrafında duruyordu.
— Deprem gecesiydi, dedi. Şafaktan önce. Komşum Neriman’ın evinin bulunduğu avluya gittim. Duvar yarıya kadar alçalmıştı, sokaktan geçip içeri baktım.
Cemal kalemini kâğıtta yürüttü, satır bitince durup bekledi.
— Duvarın üstünde bir mintan gördüm, dedi Naciye. Mavi bir çocuk mintanı. Karla ıslanmıştı, bir kolu taştan aşağı sarkıyordu. Kol ağzını daha önce ben onarmıştım, yakasının altındaki bir düğmesi de eksikti. Yusuf’unki olduğunu oradan bildim.
— Mintanı alınca mı ses geldi? diye sordu Cemal.
— Çekip aldığım yerin hemen altından, dedi Naciye. Duvar dibinde dar bir aralık vardı, üstüne çapraz bir tahta dayanmıştı. İki kere vurdular. İki vuruş. Üstteki taşlardan birine elim değdi, kıl kadar oynayıp içeri kireç dökülünce hemen bıraktım. Taşlara bir daha dokunmadım.
Cemal iki vuruş sözünü yazarken kalemin ucu kâğıtta hafifçe cızırdadı.
— Sonra sokağa seslendim, dedi Naciye. Yardım istedim. O sırada ellerinde bir gaz lambasıyla iki adam geldi. Sabri ile Hamdi.
Cemal kalemi kâğıttan kaldırdı, Naciye’ye baktı.
— O gece adlarını biliyor muydunuz?
— Hayır, dedi Naciye. İkisini de ilk defa o avluda gördüm. Adlarını sonradan, buraya haber sorduğumda öğrendim.
Cemal başını sallayıp cümleyi ona göre kurdu; iki kişinin adının sonradan öğrenildiğini satırın kenarına açıkça ekledi.
— Avluya girdiklerinde ne yaptınız?
— Hamdi ışığı duvarın ağzına yaklaştırdı, dedi Naciye. Ben aralığa eğilip mintandan söz ederek seslendim. Mavi olanı tuttuğumu söyledim. İçeriden Yusuf’un sesi geldi.
Cemal yazarken Naciye dizindeki eldivenlerin yerini hafifçe düzeltti. Oda sessizdi; kalemin kâğıtta bıraktığı ince sesten başka bir şey duyulmuyordu.
— Çocuğu nasıl çıkardınız? diye sordu Cemal.
— Önce hangi elini uzatabildiğini sordum, dedi Naciye. Yusuf sağ elini uzattı. Sol yanı duvara yakınmış. Sabri avucunu taşın hemen içinde açık tuttu, birden çekmedi. Çocuk kendi tutununca yavaşça dışarı doğru kaydı.
— Yarası var mıydı?
— Gördüğüm bir yara yoktu, dedi Naciye. Sırtında kalın bir şey yoktu, yalnız ince bir iç gömleği vardı. Omzu tahtanın altındaki bir çıkıntıya takıldı; çivi başı mı kuru sıva mı seçemedim. Ben ışığın yoluna girmeden elimi uzatıp kumaşı kurtardım. O sırada çocuğun nefesi sıkıştı, hızlandı. Üçümüz birden durup bekledik. Nefesi yatışınca devam ettik.
Cemal her ayrıntıyı acele etmeden geçiriyordu. Ara sıra kalemi yeniden mürekkebe batırıyor, fazla damlayı şişenin kenarına sıyırıyordu.
— Tek başına mı çekti Sabri?
— Hayır, dedi Naciye. Sabri tek eliyle dengesini tutamayınca Hamdi elindeki ışığı bana verdi. Lambayı iki elimle yere yakın tuttum, alev çocuğun yüzüne vurmasın diye. Hamdi eğilip Sabri’nin koluna destek oldu, çocuğun koltuk altından tuttu. İkisi birlikte çapraz tahtanın altından çıkardılar.
— Çocuğu nereye oturttunuz?
— Kireç yığınının dışına, mavi mintanı serdiğim yere, dedi Naciye. Çıkınca önce gökyüzüne baktı. Sonra mintandaki eksik düğmeyi parmağıyla yoklayıp annesini sordu. Ben annesini görmediğimi söyledim.
Naciye bir an sustu. O gece çocuğun ayaklarını hatırladı; kireç tozundan bembeyaz olmuş ince bilekler, soğuktan morarmaya dönmüş çıplak topuklar. Bir ayağını ötekinin üstüne koyup parmaklarını toplamıştı.
— Ayakları çıplaktı, dedi. Karın üstünde duramıyordu. Hamdi sırtındaki koyu renk yün paltoyu çıkardı. Paltonun astarı etek boyunca eski bir yerinden söküktü. Ben kumaşı gerdirip tuttum, Hamdi o astardan iki parça ayırdı.
Cemal başını kaldırıp bir an Naciye’ye baktı, sonra yeniden kâğıda eğildi.
— Paltonun astarından iki parça, diye tekrarladı yazarken.
— İki parça, dedi Naciye. Ben onları Yusuf’un ayaklarına ayrı ayrı sardım, düğüm ince bileğine batmasın diye bağ yerini yana aldım. Çocuk aşağı bakıp “Bu ayakkabı mı?” diye sordu. Yürümeyeceğini, kucakta gideceğini söyledim. Hamdi de kendi paltosunu çocuğun omuzlarına örttü. Kendisi ince ceketle kaldı.
— Paltonun rengi neydi? diye sordu Cemal.
— Koyu renkti, dedi Naciye. Kaba yündü, etekleri çocuğun ayaklarına kadar iniyordu. Yusuf ellerini kolundan çıkaramadı, yalnız yakayı çenesinin altında sımsıkı tuttu.
— Sonra nereye götürdüler?
— Sokaktan geçen bir kadın yukarıdaki yolun başında, taş duvarın dibinde ocak yakıldığını söyledi, dedi Naciye. Ateş büyük dedi. Sabri çocuğu kucağına aldı, Yusuf ellerini paltodan çıkarmadan onun gömleğine tutundu. Hamdi taşın üstündeki lambayı alıp önlerine geçti. Avludan çıkıp sokağa döndüler.
Cemal kalemini satırın ucunda durdurdu.
— Siz de birlikte yürüdünüz mü?
— Hayır, dedi Naciye. Mavi mintanı koluma alıp avlunun önünde kaldım. Annesi Neriman döner de duvarın altını boş görürse nereye gittiğini bilsin diye yoldan geçenlere haber bıraktım. Yukarıdaki ocağı, paltoyu, ayaklardaki koyu bezleri söyledim.
— Çocuğu ocağa teslim ettiklerini gördünüz mü?
Naciye dizindeki iki eldivenin üstünden ellerini kaldırdı, masanın kenarına hafifçe dayadı.
— Ocakta yanında değildim, dedi Naciye. Ben burada haber bıraktım.
— Ocağa teslim edildiğini kimden duydunuz?
— Hamdi’den, dedi Naciye. Sonradan karşılaştığımızda söyledi. Ateşin başında oturan bir adama teslim ettiklerini, paltonun da çocuğun üstünde kaldığını Hamdi anlattı. Benim gördüğüm, Sabri’nin Yusuf’u kucağında alıp avludan ayrıldığı yere kadar.
Cemal başını yavaşça salladı. İlk bölümü, yani Naciye’nin yıkık avluda bizzat gördüklerini düzenli satırlarla tamamladı; hemen ardından ocağa teslim sözünü de kâğıdın altına geçirdi. Yazarken hokkadan son bir damla daha aldı, sayfanın altında imza ve tarih için üç parmaklık boşluk bıraktı.
Kalemi koyunca yaprağı masanın ortasından hafifçe kendine çekti, dirseklerini tahtaya dayayıp yazdıklarını baştan sona sesli okudu.
Naciye gözlerini masadan ayırmadan dinledi. Mavi mintan, iki vuruş, Sabri ile Hamdi’nin gelişi, çocuğun uzattığı sağ el, ışığın kendisine verilişi, palto astarından ayrılan iki parça, Sabri’nin çocuğu kucağına alıp avludan ayrılışı. Her cümle yerinde duruyordu. Yalnız en sondaki satıra gelindiğinde Cemal’in okuduğu iki cümle birbirine fazla yakın düşmüştü; Sabri’nin çocuğu ocağa doğru götürüşü ile ateşin başında teslim edildiği sözü peş peşe gelince, kâğıda yabancı biri okusa Naciye’nin de ocağa kadar yürüdüğünü sanabilirdi.
Naciye parmağını masanın kenarına dokundurdu.
— O son yeri bir daha okuyun, dedi.
Cemal son iki satırı yeniden okudu. Okurken kendisi de duraksadı, kalemini eline alıp satırın kenarına baktı.
— “Götürdüler” deyince arkası hemen teslim cümlesine bağlanıyor, dedi Naciye. Ben avludan ayrıldıklarını gördüm. Ocağa teslim edildiğini sonradan Hamdi’nin söylediğini açıkça ayırın. Sabah da ambarın önünde görmediğimin altına imza atmadım; burada da atmayayım.
Cemal başını salladı, hokkanın kapağını yeniden araladı.
— Haklısınız, dedi. Aradaki bağı kesip duyumu ayrı satıra alalım.
Yaprağı yeniden okutturdu. Kendi görmediği teslimi görmüş gibi duracak cümleyi düzelttiler. Sonra Naciye adını ve tarihi yazdı. Cemal aslını kurtarma kayıtlarının arasına koydu, Naciye’ye bir suret verdi. Naciye iki kâğıdı aynı cebe koymadan önce ayırdı: biri İhsan’ın eşyasının teslimiydi, öteki Yusuf’un çıkarıldığı avluda kendi gördükleri. Masadan kalkarken hiçbirini ötekinin yerine bırakmadı.

Cemal de ayağa kalktı, kurtarma kayıtlarının bulunduğu kalın dosyayı kapatıp bağını düğümledi, duvar dibindeki rafın üstüne kaldırdı. Naciye iki eldiveni dizinden alıp avucunda topladı; İhsan’ın eldiven teslim suretiyle delik mezarlık kâğıdı ceketinin sol iç dikişinin arasındaydı, Yusuf’un kurtarılmasına dair temiz suret ise sağ iç cebinde duruyordu.
— Neriman’dan ya da çocuktan bir haber soran olursa bu yaprak burada mı kalır? diye sordu Naciye kapının eşiğinde.
— Burada kalır, dedi Cemal. Kurtarma kayıtları dağılmayacak, tarih ve sokak sırasıyla dosyada duracak. Bugün soran çıkmasa bile bir gün dönüp bakan olursa kimin ne gördüğü, kimin neyi duyduğu birbirine karışmadan bulunur.
— Sağ olasın, dedi Naciye. Sabri ile Hamdi’ye de bir şey söylemem gerekirse yine uğrarım.
— Kapı açık, dedi Cemal.
Naciye başını sallayıp koridora çıktı. Dışarıda akşamüstü ışığı iyice alçalmıştı; avlu duvarlarının koyu gölgesi taşların ortasına kadar uzanıyordu. Köşede kovasını taşa vuran adam gitmiş, yerde yalnız birkaç donmuş buz kırıntısıyla kovanın bıraktığı ıslak halka kalmıştı. Naciye avlu kapısından sokağa adım attığında soğuk rüzgâr yüzüne vurdu. Elindeki iki eldiveni parmaklarının arasında sıkıca tuttu; yürürken göğsünün iki yanında, birbirine karışmayan iki ayrı kâğıdın ince hışırtısını duyarak mahalleye doğru indi.