3804 Sayılı Kanun Görseli
3804 Sayılı Kanun

İki ayrı hesap

2. Sahne 24 dk okuma 9 okunma
Sabri ve Hamdi’nin masadaki iki ayrı tahliye gününü yan yana dinlemesi
Sabri ve Hamdi’nin masadaki iki ayrı tahliye gününü yan yana dinlemesi
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

Sabri, Cemal’in masasının önünde beklerken gazetenin üstüne konmuş boş kâğıda bakıyordu. Kâğıdın ortasında tek bir çizgi vardı. Cemal önce cetveli oraya yatırmış, sonra vazgeçip çekmişti. Cetvelin bıraktığı iz sayfayı ikiye ayırmaya yetmiyordu; Sabri yine de gözünü ondan alamadı. Masanın öteki yanında Rıza, sicil defterini açık tutuyordu. Parmağının altında Sabri’nin adı görünüyordu. Satırın sonundaki numara, adı okuyanın hemen arkasından gelecekti.

Sabri o numarayı ezberlemişti. Adını bir kâğıda kendi eliyle yazdığı gün, numarayı da altına geçirmişti. Sonra yazdığı kâğıt bir zarfa, zarf başka bir deftere, defter bir dolaba girmişti. İnsan kendi adını bir kez bildi mi onu bir daha aramaya gerek kalmaz sanıyordu. Oysa burada ad, yalnız ağızdan çıkınca değil; hangi deftere, hangi satıra, hangi numarayla girdiği anlaşılınca da kendine ait oluyordu.

Cemal gazeteyi iki eliyle düzledi. Kıvrılan kenarın üstünde bir bardak izi kalmıştı. Daire kurumuş, ortasında soluk bir halka bırakmıştı. Kanun başlığıyla bağlı listenin arasına ince bir kâğıt yerleştirdi. Birinci sayfada yazanları az önce Rıza’ya okumuştu; şimdi satırların altına küçük işaretler koyuyordu. Sabri, işaretlerin ne anlama geldiğini sormadı. Hangi adın yanına konduklarını görmek istiyordu.

— Beni de buldunuz mu? dedi.

Cemal başını kaldırmadı.

— Önce dosyaları ayırıyoruz.

— Dosyam burada.

— Buradaki dosyanı biliyorum. Ankara’dan sorulan numarayla bu dosyanın aynı kişiye ait olduğunu da artık biliyoruz. Bu, kanunun ekindeki listeye girdiğin anlamına gelmiyor.

Sabri, masanın kenarına koyduğu elini çekti. Sözün içindeki ayrımı ilk işittiğinde anlamıştı; şimdi yeniden duyunca başka türlü ağırlaştı. Bir kâğıt onun kim olduğunu teyit etmişti. Öteki kâğıt, kimlerin affedileceğini söylüyordu. Birincisinde adı doğru yerini bulmuş, ikincisinde bulamamıştı.

— Listede yok muyum?

Cemal bu defa başını kaldırdı. Gözünün kenarında aynı satıra çok kere bakmış insanlarda beliren bir sertlik vardı. Sertlik Sabri’ye dönük değildi. Cemal, önündeki kâğıtları bir arada tutmak için başparmağını onların kenarına bastırdı.

— Ek listedeki adları tek tek karşılaştırdım. Senin adın yok. Soyadını da Ankara’dan gelen cevapla doğruladık. Bu iki işi birbirine karıştırmayacağız.

Sabri soruyu bir kere daha sormak istedi. “Yok muyum?” diyebilirdi. “O kadar günün hesabı başka yerde mi tutuldu?” diye de sorabilirdi. Fakat iki soru da aynı yere çıkacaktı. Cemal ona daha önce bilmediği bir şey söylememişti. Yalnızca söylentiyi kâğıttan ayırmıştı.

Kapının dışında biri boğazını temizledi. Ayaklar eşiğin önünde durdu. Rıza, içeridekilerin adını çağıracağını söylemiş olmalıydı; gelen kişi beklemeye devam etti. Pencerenin aralığından rüzgâr girdi. Gazetenin en alt köşesi kalktı. Cemal elini uzatmadan önce Sabri’nin parmağı kâğıda bastı. Halkanın olduğu yer yeniden düzleşti.

— Sağ ol, dedi Cemal.

Sabri elini çekti. Kâğıt bu defa yerinde kaldı.

Cemal sicil defterini kendine doğru çevirdi. Önce Sabri’nin satırını gösterdi. İki defter numarası birbirini tutuyordu. İsim kâğıtlarında bazen bir harf eksik, bazen soyadının sonu kat izinin altında kalıyordu. Bu yüzden Ankara’daki dosya sorulmuş, başka bir Sabri’nin kaydıyla karışıp karışmadığı araştırılmıştı. Şimdi dosyanın kime ait olduğu belliydi. Cemal satırın yanına küçük bir işaret koydu ve başka bir sütuna geçti.

— Senin hesabın burada değil, dedi. Şu defterde.

Rıza kapalı duran ince cildi açtı. Kapağın iç tarafına eski bir tarihle iki baş harf yazılmıştı. Sabri yaklaşınca deri kapak parmaklarının altında esnedi. Sayfalar öyle çok açılmıştı ki dikiş ipleri ortada görünüyordu. Cemal hükmün başladığı günü, sonradan kayda eklenen bekleme süresini ve iki yerde yapılan düzeltmeyi gösterdi. Rakamların arasındaki fark ilk bakışta küçük görünüyordu. Cemal bir çizgiyi parmağıyla kapattığında aylar değişiyor, elini çekince eski hesap geri geliyordu.

Sabri, sayıların kendi hayatının içinden geçirilmesine alışkın değildi. Bir memur önüne kâğıt koyduğunda önce hangi sorunun sorulacağını anlamaya çalışırdı. “Ne zaman girdin?” denince günü hatırlardı. “Kaç yıldır buradasın?” denince yaşıyla birlikte evde bıraktığı odanın penceresini düşünürdü. Şimdi Cemal’in kâğıdında yalnız tarihler vardı. Hiçbiri Emine’nin büyüdüğünü göstermiyordu.

— Bu, benim ne zaman çıkacağımı mı söylüyor? diye sordu.

Cemal ince defterdeki iki tarihi yan yana getirdi.

— Olağan müddetin 5 Mayıs’ta tamamlanıyor. Hesabı Rıza’yla yeniden gördük. Hüküm başlangıcı da içeride geçirdiğin günler de aynı. Sana ait dosya Ankara’dan doğrulandı. Bu kâğıtları tamamlayınca 5 Mayıs’ta çıkış belgen hazırlanır.

Sabri tarihi aklında tekrarladı: Beş Mayıs. Rakamın sonuna Cemal’in kalemiyle küçük bir nokta konmuştu. Kâğıdın üstünde tarih, bir kapının açılacağı günü gösteriyordu. Sabri günün kendisini düşündü. Gündüz mü çıkacaktı, akşam mı? Çıkarken kapı kapanacak mıydı? Emine’nin yaşadığı yere ulaşması için kaç yol değiştirmesi gerekecekti? Soruların hiçbiri Cemal’in elindeki defterde yer almıyordu.

— Kanun olmasa da mı? dedi.

— Bu kanun olmasa da. Senin müddetin o gün doluyor.

Sabri başını salladı. Çıkışının enkaz başında gösterdiği gayrete bağlanmaması, kâğıdın soğukluğu kadar açıktı. Bir başkasının adı listede bulunmuş, onunki bulunmamıştı. Kendi cezasının tamamlanacağı günle Resmî Gazete’nin yayımlandığı gün birbirine yakın düşmüştü. Bu yakınlık, insanın aklına sebep aratıyordu. Sabri, o sebebin kâğıt üzerinde olmadığını görüyordu.

— O gece dışarı çıktığımda da sayımı sormuştum, dedi. Beni yazdınız mı diye değil. Yokluğumu nasıl yazdığınızı merak etmiştim.

Cemal’in parmakları defterin kenarında durdu.

— Şimdi kaydı biliyorsun.

— Biliyorum.

— Ankara’nın cevabı da dosyana girecek. Kanun listesi ayrı kalacak.

— Onu da anladım.

Cemal masanın arkasındaki sandalyeyi çekti ama oturmadı. Rıza, gazetenin kenarını düzeltmek için eline bir taş aldı. Taşı kâğıdın üstüne koyduğunda halkanın içindeki iz tamamen kapandı.

— Hamdi’nin hesabı da burada mı? diye sordu Sabri.

Rıza başını kaldırdı.

— Çağırdık. Koridorda.

— Onun adı da listede yok mu?

Cemal, bağlı listede birkaç sayfa çevirdi. Her yaprağın altında numara, üstünde aynı başlık vardı. Sütunlarda babasının adı, adı ve soyadı, suçun türü yazılıydı. Sabri adların tamamını okuyamadı. Bazılarını seçti; bazıları eski yazının kıvrımına, bazıları kâğıdın kenarındaki gölgeye karıştı. Cemal’in parmağı listeyi baştan aşağı takip etti. Bir yerde durdu, sonra devam etti.

— Hamdi Arıkan’ın da adı yok, dedi Cemal. Onun dosyasındaki bakiye müddet daha uzun. Hesabını da ayrıca göstereceğiz.

Sabri ilk defa arkadaşının resmî adını duyuyordu. Hamdi yıllardır aynı koğuşta, aynı masanın karşısında oturmuştu. Kendisini hiç “Hamdi Arıkan” diye tanıtmamıştı. Cezaevi dışında belki babası ona bu adla sesleniyor, belki kız kardeşi mektubun başına bu adı yazıyordu. Burada herkesin ağzında yalnız Hamdi’ydi. Şimdi adı ve soyadı aynı satırda yan yana durunca Sabri, arkadaşının da kendisi gibi bir kâğıdın içinden geçip geldiğini düşündü.

— Ne kadar kalıyor? dedi.

— Önce hesabı kendisine göstereceğim.

— O da bilsin.

— Bilecek.

Sabri Cemal’e daha fazla soru sormadı. Hamdi’nin hesabını kendi duyması gerektiğini düşündü. Bir başkasının cezasına ait günleri öğrenmek, o günlerin taşınmasına yardım etmeyecekti. Yine de Hamdi’nin karşısına çıkınca “Ne kadar kaldı?” diye sorması gerekeceğini biliyordu. Soru, onu kendi gününden uzaklaştırıp arkadaşının günlerine götürecekti.

Kapı açıldı. Hamdi içeri girdiğinde şapkasını çıkarmamıştı; sonra Cemal’in masasına gelince elini başına götürüp şapkayı aldı. Parmakları şapkanın ter bandını yokladı. Avlunun duvar dibinde üstüne yapışan talaşların bir kısmı hâlâ ceketinin omzundaydı. Sabri, eliyle onları göstermeye davrandı. Hamdi’nin yüzü başka yerdeydi. Cemal’in açık tuttuğu defteri gördü.

— Önce senin hesabını mı gösteriyor? diye sordu.

— Seninkini gösterecek, dedi Cemal.

Hamdi başını hafifçe yana eğdi.

— Benimkini mi?

Cemal ince defteri kapattı. Sabri’ye dönerek “Bu hesap senin,” dedi. Hamdi’ye başka bir sayfa açtı. İki kâğıt arasındaki farkı göstermek için gazeteyi yana çekti. Sabri, masanın üzerindeki boş çizginin ne işe yaradığını şimdi anladı. Cemal bir yana kanun ve ek listeyi, öte yana her mahkûmun kendi ceza hesabını koymuştu. Ayrım cetvelin iziyle değil, iki ayrı kaydın diliyle yapılacaktı.

Hamdi sandalyeye oturmadı. Sayfaya yaklaşmak için eğildi, sonra boynunu geriye çekti. Rakamlar birbirine benzemiyordu; bazıları soluk, bazıları yeni yazılmıştı. Cemal önce dosya numarasını, sonra baba adını, ardından Hamdi’nin tam adını okudu. Hamdi, “Mehmet oğlu Hamdi Arıkan,” sözlerini sessizce tekrarladı. Birinin kendisini resmî adının tamamıyla çağırması, onu bulunduğu yerden başka bir yere götürmüştü. Sabri bunu Hamdi’nin şapkasını masanın kenarına bırakışından anladı.

— Buradaki tarih ilk girdiğim gün mü? diye sordu Hamdi.

— Bu, hükmün kesinleştiği tarih. Şu alttaki ise cezanın başladığı.

— Arada ne var?

Cemal dosyadaki sureti çıkardı. İki kâğıdın kenarı aynı yerde yıpranmıştı. Rıza birinin üstüne mürekkep döküldüğünü, o yüzden öteki surete baktıklarını anlattı. Hamdi, “Ben o gün yola çıkmıştım,” dedi. “Köydeki iş bitti sanmıştım. Sonra buraya geldim.”

Köy sözü geçince Sabri, Emine’nin ayağını kâğıda çizdiği mektubu düşündü. Çıkış gününü öğrenmişti. Emine’nin mektubundaki geçici adresi biliyordu; çıkış gününe kadar aynı evde kalıp kalmayacağını ve o adrese hangi yoldan ulaşacağını yeniden sorması gerekecekti. Hamdi de dışarıdaki bir yolu dosyadaki tarihten önce hatırlıyordu. Bu yollar, resmî evrakın boşluklarına sığmıyordu.

Cemal kâğıdı Hamdi’ye çevirdi. Rakamları parmağıyla sırayla gösterdi. Hamdi, cezasının kalan kısmını görünce ilk anda yüzünü değiştirmedi. Sonra gözlerini aynı satırda biraz fazla tuttu. Sabri, arkadaşının ne kadar süre kaldığını anlamak için kâğıda eğildi. Cemal önce Hamdi’nin okuyup bitirmesini bekledi.

— Bu sayımın bittiği gün mü? dedi Hamdi.

— Hayır. Bu, bugüne kadar tuttuğun süre. Şu tarih, müddetinin tamamlanacağı gün.

Hamdi kâğıdın kenarındaki tarihi okudu. Sabri de işitti: 12 Haziran. Bu, Sabri’nin çıkışından beş haftadan biraz fazla sonraydı. Aralarında başka bir bahar, başka bir mektup, belki de iki ayrı yağmur bulunacaktı. Hamdi o tarihin üstüne başparmağını koymadı. Kâğıdı Cemal’e geri uzattı.

— 3804’te yok muyum? diye sordu.

— Resmî ek listede adın yok. Bu hesap senin kendi müddetine göre.

— Sabri de yok.

— Evet.

Hamdi arkadaşının adına bakmadı. Başını çevirip pencerenin aralığından avluya baktı. Dışarıda bir adam, masanın üstündeki tası alıp boşaltıyordu. Tasın içindeki su taşların arasına yayıldı, bir süre orada kaldı, sonra toprağa karıştı.

Avlunun taşları, geçen kıştan beri her gün başka bir iz tutmuştu. Depremden sonra bir duvarın gölgesi kısalmış, öteki duvarın dibi kum ve kireçle dolmuştu. Birkaç taşın arasına tahtalar sıkıştırılmış, geçiş yolu daraltılmıştı. Bir adam buradan sedye taşırken omzunu duvara çarpmıştı. Bir başkası ayağını kaydırmış, su tasını düşürmüştü. Şimdi aynı yerde yıkanan tas, devrildiği günkü gibi ses çıkarmıyordu. Cemal, o küçük sesleri sayım defterine geçirmemişti. Sabri de o günün her ayrıntısını hatırlamıyordu. Hamdi’nin bakışı, yine de onu aynı gecenin içine götürdü.

Önce tavanın tozu yağmıştı. Sonra karyolanın demiri yerde sürünmüş, kapı görünmez olmuştu. Sabri bir yere ulaşmak için dizleriyle taşların üstünde ilerlemişti. Hamdi’nin eli bir an omzuna değmiş, sonra karanlıkta kaybolmuştu. Dışarıda olduklarında ne kadar zaman geçtiğini bilmiyorlardı. Birinin sesi, her ikisini de aynı anda çağırmıştı. Sabri kızının kaldığı evi görmüş; Hamdi ise taşı kaldırmaya yardım etmişti. O sıra kimin ne kadar çalıştığını, kimin hangi saatte döndüğünü hesaplamamışlardı. İki adam bir taşın altına omuz vermiş, sonra başka bir sesin geldiği yere gitmişti.

Şimdi aynı emeğin, kâğıt üzerinde onlara aynı günü vermesi gerektiğini düşünmek kolaydı. Sabri bunu düşündü, hemen ardından bunun doğru olmadığını anladı. Kanun, o gecenin tanığı değildi. Ek liste, o gece kimlerin taş taşıdığını sormuyordu. Birinin yaptığını ötekinin hesabına eklemek mümkün değildi. Hamdi’nin hayatını kendi tarihiyle bir arada tutmak isteyebilirdi; fakat günleri onun yerine tamamlayamazdı.

— Aynı yerde çalıştık, dedi Hamdi.

Cemal cevap vermedi. Kaleminin ucunu kâğıttan kaldırdı. Hamdi, sesinin odada ne kadar yer kapladığını ölçer gibi bir süre sustu.

— Aynı taşın altından aynı ses geldi.

Cemal kalemini masaya bıraktı.

— Biliyorum.

Hamdi, masanın arkasındaki kâğıtlara baktı. “Bilmiyor,” diyecek gibi oldu. Sonra gözünü indirdi. Sabri, arkadaşının bunu söylememesini onu bağışladığı için değil, söylese de hiçbir şeyin değişmeyeceğini anladığı için yaptığını düşündü.

Bu susuşun ardından odada kâğıtların sesi duyuldu. Rıza, ince defteri açarken yaprakları başparmağıyla kaldırdı. Cemal, kanun listesini Hamdi’nin dosyasından ayrı tuttu. Sabri, masadaki iki yığının kenarlarının birbirine değmediğini gördü. Birinin üstünde basılı kanunun sayısı, ötekinin üstünde dosya numarası vardı. Bu küçük aralık, odanın içindeki herkesten daha kesin görünüyordu.

Sabri’nin içinde iki ayrı duygu yan yana duruyordu. Çıkışının günü belli olmuştu; bu haber, aylardır cebinde taşıdığı mektubun yanına konabilecek bir şeydi. Hamdi’nin tarihi daha uzaktı. Onun önünde daha çok sayım, daha fazla gece, aynı kapının açılıp kapanması vardı. Sabri bu sevince tek başına sahip çıkarsa Hamdi’yi geride bırakmış gibi hissedecekti. Sevinmemeye kalkarsa da kızına verdiği sözü kendi eliyle bozmuş olacaktı.

Cemal, “İstersen ikiniz de çıkabilirsiniz,” dememişti. “Biriniz daha yakın,” diye de teselli etmemişti. Yalnızca hesabı göstermişti. Sabri, doğruluğun bazen insanı rahatlatmadığını, yalnızca tutunacağı yeri belirlediğini öğrenmişti. Hamdi de önündeki tarihi kabul ediyordu; ama kabul etmek, o tarihe kadar yapılacak yoklamaların kolaylaşacağı anlamına gelmiyordu.

Hamdi şapkasını elinde çevirdi. Ter bandının iç yüzünde eski bir tamir ipliği vardı. Sabri, o ipliği bir kış akşamı kendisinin diktiğini hatırladı. Dikiş düzgün olmamış, şapkanın içindeki kumaş bir yerde toplanmıştı. Hamdi o gün teşekkür etmemiş, sonraki sabah şapkayı giymişti. Sabri de tamamlandığını böyle anlamıştı.

— Adım yazıyor, dedi Hamdi. Yeter.

— Hangi kâğıtta? diye sordu Sabri.

— Hepsinde aynı yerde olması gerekmiyor. Bir yerde kimin olduğum, bir yerde ne kadar kaldığım yazsın. Bir gün sonra biri bakarsa, birbirine karıştırmasın.

Cemal, bu sözleri dinlerken elindeki temiz kâğıdı çevirdi. Hamdi’nin cümlesini yazmadı; ama tarihlerin yanına dosya numarasını ekledi. Bu numara, adın yerini tutmuyordu. Ad da numaranın bütün görevini görmüyordu. İkisi aynı satırda bulununca kayıt, kimin hakkında olduğunu daha açık söylüyordu.

— Bundan sonra senin adını tam yazacağım, dedi Cemal.

Hamdi başını eğdi.

— Evdekiler de tam adımla yazıyor. Burada kısaltmanız yeter sanmıştım.

— Kısaltma, defterde bir başka adla karışabilir.

— O zaman tam yazın.

Sabri, Hamdi’nin baba adını duyunca kendi babasının sesini hatırlamaya çalıştı. Bu sesi yıllardır duymamıştı. Hatırladığı şey, bir insanın adından önce “oğlu” sözcüğünün gelişiydi. Kendi ismi de bir zamanlar yalnızca bir evin içinde çağrılırken, şimdi sicil numarasına bağlanmıştı. Bu bağ, onu başka Sabri’lerden ayırıyordu; aynı zamanda her kâğıtta yeniden açıklanmasını gerektiriyordu.

Hamdi, başparmağını tarihin üstüne koydu.

— On iki Haziran’a kadar burada olacağım, dedi.

Cemal başını salladı.

— Bu hesaba göre.

— Hesap değişebilir mi?

— Dosyada yeni bir bilgi çıkarsa yeniden bakarız. Şu anki kayıtlar aynı tarihi gösteriyor.

— O halde bana bugünün tarihini değil, neye dayanarak orada olduğumu yazın.

Cemal kalemi aldı.

— Dosya numarası, hükmün başlangıcı ve tamamlanma tarihi.

— Bir de 3804’te olmadığımı.

— Ayrı notta yazılı.

— Ayrı olması iyi.

Hamdi’nin bu son sözü odada kısa bir süre kaldı. Sabri, masanın iki ayrı ucunda duran kâğıtlara baktı. Arkadaşının hakkı olanın kendisine de verilmesini istemek kolaydı. Zor olan, onun kaydını karıştırmadan korumaktı. Cemal tam da bunu yapmaya uğraşıyordu. Hamdi’nin ceza süresi uzundu; fakat adı, başkasının adıyla karışmasın diye tam ve açık yazılacaktı.

— Çıkınca bir yere uğrayacağım, dedi.

Hamdi yüzünü ona döndü.

— Nereye?

— Fırının yanındaki eve. Emine orada kalıyor. Sonra işi soracağım. Naciye’nin dükkânının yanına taş ve tahta taşıyanlar vardı. Bir usta adam arıyordu.

— Sana mı söyledi?

— Bana değil. Ben dışarıda olduğumda soracağım. İş varsa sana yazarım. Yoksa da yok diye yazarım.

Hamdi kâğıdın üstündeki tarihi yeniden okudu.

— On iki Haziran. O güne kadar bir şey bulursan adresi de yaz. Bazen mektuplar geç geliyor.

— Adresini biliyorum.

— Bildiğini sanıyorsun. Yolu geçen yıl değiştirmişler.

— O zaman yeniden sorarım.

— Babam sorulursa ben ona kendim yazarım. İşin adresi yeter.

Sabri “Baban seni bekler,” demek istedi; söylemedi. Hamdi babasının kapısını ondan iyi biliyordu. Bir evin yeri, mektup zarfında yazan köy adından ibaret değildi. Merdivenin hangi basamağının oynadığı, kapının hangi tarafının şiştiği, kimin akşamüstü eşiğe oturduğu da o adrese dahildi.

Cemal küçük bir kâğıt alıp Hamdi’nin çıkış Sabri “Baban seni bekler,” demek istedi; söylemedi. Hamdi babasının kapısını ondan iyi biliyordu. Bir evin yeri, mektup zarfında yazan köy adından ibaret değildi. Merdivenin hangi basamağının oynadığı, kapının hangi tarafının şiştiği, kimin akşamüstü eşiğe oturduğu da o adrese dahildi.

Sabri’nin aklına cebindeki mektup geldi. Emine’nin yazdığı satırlar, kâğıdın katlarında birbirine yaklaşıyor; ayakkabının çizgisi, açıldığında yeniden tek başına kalıyordu. O çizginin yanına kendi çıkış tarihini yazmak istememişti. Kızının kâğıdına cezaevi hesabı eklemek, ona evin yolunu göstermek yerine yeni bir sayı vermek gibi geliyordu. Yine de Hamdi’nin tarihini unutmak istemedi. İki günü, iki ayrı kâğıtta tutmak gerekiyordu.

— Sen çıkınca ilk mektubu kime yazacaksın? diye sordu Hamdi.

— Emine’ye. Önce nerede olduğunu öğreneceğim.

— Yerini biliyorsun.

— En son bildiğim yeri biliyorum. Depremden sonra birkaç kez taşınmış olabilir.

Hamdi, sabah duvar dibinde taşıdığı tahtanın ucundaki kıymığı başparmağıyla yokladı.

— Bir adres eskiyince yol da eskiyor, dedi. Mektup aynı eve gitse bile orada başka biri oturuyor olabilir.

— O zaman fırının yanındaki eve soracağım. Biri tanıyorsa beni ona yönlendirir.

— Ya kimse tanımıyorsa?

— Başka bir yere sorarım.

Hamdi, bu cevaptan memnun olmuş gibi başını salladı. Sabri’nin önüne bir sonuç koymasını değil, arayacağını söylemesini istiyordu. Yıllardır yapılan her konuşmada “olacak” ve “olmayacak” arasında bir yer aramışlardı. Dışarıda o yer daha geniş olabilirdi; yine de orada da sözler, karşılığı bulunmadığında ağırlaşacaktı.

— İş için de böyle, dedi Hamdi. Önce gör. Sonra yaz.

— Öyle yapacağım.

— “Usta seni alacak,” deme.

— Demem.

— “İş hazır,” da deme.

— İş hazır değil.

— O zaman ne söyleyeceksin?

Sabri, Cemal’in masasına baktı. Önündeki kâğıtların hepsi bir şeyin ne olduğunu, hangi tarihte olduğunu ve kime ait bulunduğunu anlatmaya çalışıyordu. Kendi mektubunda bu kadar açık olmak zor olacaktı. Yine de Hamdi’ye söyleyeceklerini küçültmeden yazabilirdi.

— Bir yer duydum, diyeceğim. Usta adam arıyor olabilir. Gidip soracağım. Bulursam adresini yollarım.

Hamdi gülümsedi. Bu kez gülümsemesi kısa ama görünürdü.

— Böyle yaz. İnsan, kesin olmayan habere de hazırlanabilir. Yeter ki kesinmiş gibi beklemesin.

Sabri, onun sözlerini aklında tuttu. Hamdi’nin kendi gününe dair konuşurken kullandığı ölçü, başkasına umut vermek için de geçerliydi. Bir gün, belki Haziran gelmeden, bir ustanın yanına uğrayacaktı. Orada yer açılırsa ilk günün ücretini alıp Hamdi’ye yazmayacaktı; önce işin sürüp sürmeyeceğini görmesi gerekecekti. Bir kere başladığı işi sürdürebilirse, o zaman arkadaşına gelmesini teklif edebilirdi. Hamdi’nin çıkış gününe kadar bu sözlerin çoğu değişebilirdi. Mektup, değişmiş olanı da taşımalıydı.

Rıza kapıdan geri döndü. Kolunun altındaki küçük dosyada bekleyen adamların adları sıralanmıştı. En üsttekine bir işaret konmuş, yanına “teyit” yazılmıştı. Cemal’in kalemiyle Rıza’nın kaleminin çizgileri farklıydı; biri daha ince, öteki bastırılmıştı.

— Şunları sırayla çağıracağım, dedi Rıza. Sabri ile Hamdi’nin kaydı burada kalsın mı?

— Kalsın. İki dosyanın üstünde de tarih açık dursun.

— İkisinin de mi?

— Birinin tarihi ötekini kapatmasın.

Rıza dosyaları masanın iki yanına bıraktı. Sabri, kendisine ait sayfayı gördü. Tarih, adı ve sicil numarası yan yana duruyordu. Öbür sayfada Hamdi’nin tam adı ve 12 Haziran vardı. İki sayfa birbirine değse de birinin kenarı diğerinin üstüne kapanmıyordu.

— Bir suret alabilir miyim? diye sordu Hamdi.

Cemal, onun bu soruyu niçin sorduğunu anlamak için bekledi.

— Tarihin yazılı olduğu kâğıdı. Ezberlemek istemiyorum.

— Bu henüz tahliye belgesi değil. Yalnız hesabın tamamlanacağı günü gösteriyor.

— Biliyorum. Onu da ayrıca yazarsın. Şimdilik bugünün hesabı önümde dursun.

Cemal başını salladı. Rıza temiz bir yaprak getirdi. Cemal, Hamdi’nin sicil numarasını, baba adını ve tarihi kopyaladı; altına “olağan müddet hesabı” diye not düştü. Kâğıt hiçbir yerde tahliye belgesi yerine geçmeyecekti. Hamdi, satırları iki kere okudu. Cemal’i durdurup bir harfi düzeltmesini istemedi. Adı doğruydu.

Hamdi’nin adı kâğıtta bu kez tam duruyordu. Sabri, o satırın önünde ne kadar süre kaldığını fark etmedi. Kâğıdı okuyup bitiren Hamdi geri çekilmedi; elini masaya koyup başparmağıyla kenardaki lifleri yokladı. Cemal, kâğıdın üzerinde tarih dışında yazanları da okumasını bekledi.

— Burada 3804’e dair bir şey yok, dedi Hamdi.

— Yok, dedi Cemal. Kanun listesi başka dosyada. Bu, senin kendi hükmünün hesabı.

— O zaman biri bakınca ikisini de bulabilsin.

Cemal, dosya numarasının yanına bir yönlendirme satırı ekledi. Hamdi, yazdığı her kelimeyi takip etti. “Müddet tamamı” denince başını kaldırdı.

— Bu, benim çıkacağım gün mü?

— Bu dosyada görünen tamamlanma günü.

— Başka bir kâğıt da çıkacak mı?

— O gün belge hazırlanacak. Şimdiki kayıt, hesabın hangi tarihe vardığını gösteriyor.

Hamdi, cevabı kabul etti. İçinden başka bir soru geçmiş olabilir; Sabri onun gözünün kâğıdın boş kalan yerine kayışını gördü. Boşluk, bir günün daha erken yazılabileceği anlamına gelmiyordu. Sadece henüz bu sayfaya başka bilgi eklenmemişti.

Sabri, pencerenin dışındaki taş yığınına baktı. Yığını, her gün biraz küçültüyor, sonra yeni molozla yeniden büyütüyorlardı. Bir taşın yeri değişince boşluğu hemen belli oluyordu. Kâğıtta ise eksik olan, çoğu kez satırın bittiği yerde değil, başka bir defterin içinde saklıydı. Hamdi’nin adını doğru yazmak için birden çok sayfa çevirmişlerdi. Şimdi iki tarih, bir masada yan yana duruyordu; ama aralarındaki haftaları ne Cemal’in kalemi ne Sabri’nin sözü kısaltabilirdi.

Hamdi, kalemi almak için elini uzattı. Cemal imza yerini gösterdi. Hamdi, adını yazmadan önce kalemin ucunu kâğıda değdirip çekti. Mürekkep, ilk dokunuşta küçük bir nokta bıraktı. Onu silmeye çalışmadı. Sonra “Hamdi Arıkan” diye imza attı. Soyadının son harfi, önceki harflere göre yukarı kalktı. Sabri, imzanın o küçük eğriliğinde, arkadaşının kendisini kâğıda sığdırırken gösterdiği dikkati gördü.

— Bu sureti bana verecek misiniz? diye sordu Hamdi.

Cemal, yazdıklarını kontrol etti.

— Bu, tahliye kâğıdı değil. Ama tarih ve hesabın dayanağı sende bulunsun diye bir suret hazırlayabiliriz.

— Ona razıyım.

Sabri, kendi belgesini cebinde taşıyacağını düşündü. Onun üstündeki mühür, eşiği geçmesi için gerekli olacaktı. Hamdi’nin elindeki suret ise yalnız bekleyeceği günü gösteriyordu. Bir kâğıdın kapıyı açması, ötekinin açmaması aralarında söylenmeyen bir fark bırakıyordu.

tarihini temiz bir yazıyla geçirdi. Kâğıdın başına tam adını yazmadı; tarih ve dosya numarası yeterliydi. Hamdi bu kez ona müdahale etmedi. Cemal kâğıdı uzattığında, Hamdi cebinden adresinin yazılı olduğu eski parçayı çıkardı. İki kâğıdı yan yana koydu. Biri nerede yaşayacağını söylüyor, öteki oraya ne zaman gidebileceğini.

Rıza, kapının dışında bekleyen kişinin hâlâ orada olduğunu hatırlattı.

— Başkasını bekletmeyelim, dedi Cemal.

Hamdi ayağa kalktı. Şapkasını aldı ama başına koymadı.

— O zaman çıkınca yazarsın, dedi.

Sabri, “Yazarım,” dedi.

— Bir de acele etme. İlk işini bulmadan söz verme.

— Söz vermiyorum. Soracağım.

— Yolu da yaz. Kâğıtla birlikte.

Hamdi kapıya yöneldi. Sabri de arkasından çıktı. Koridorun duvarında yerinden çıkmış bir çivi boş duruyordu. Daha önce orada bir askı varmış; sökülürken sıvası da kalkmıştı. Hamdi parmağıyla boşluğu yokladı. Sonra elini indirdi.

— Şunu kapatmaları gerekecek, dedi.

Sabri dışarıdaki ışığın duvara vurduğu yeri gördü.

— Ben çıkınca söylerim.

— Söyleme. Bir tahta bulursan çak.

— Bulurum.

Hamdi bu cevabı onaylar gibi başını oynattı. Bir an birbirlerine ne diyeceklerini beklediler. Sonra nöbetçi içeri girdi. Hamdi’nin adını sordu. Bu defa Cemal’in az önce söylediği tam adı kullanmadı; herkesin bildiği adı söyledi.

— Hamdi.

Hamdi döndü. Nöbetçi ondan başka bir kâğıda imza istedi. Hamdi masanın kenarında durup kalemi aldı. Sabri, adının altına attığı imzayı uzaktan izledi. Harflerden biri biraz yukarı çıkmış, öteki satırın altına düşmüştü. Kâğıdın kenarındaki boşluk, imzanın tamamını taşımaya yetti.

Hamdi kalemi bıraktı. Kapı kapanınca Sabri, dışarı çıkacağı günün hemen şimdi gelmeyeceğini hatırladı. Masanın üstündeki sayfa hâlâ açıktı. Cemal bir kalemle iki ayrı hesabı birbirinden ayırmaya çalışıyordu. Sabri o tarihe kadar kalan her günün de kendi adının ardında durduğunu gördü. Bu kez saymaya başlamadı. Günleri birer birer bulup cebine koyamazdı.

Cemal, 5 Mayıs tarihinin yanına “müddet tamamı” yazdı. Hamdi’nin satırına ise 12 Haziranı geçirdi. İki tarih birbirinden uzak değildi; ama aralarında birinin kapıdan çıkıp diğerinin içeride kalacağı kadar mesafe vardı. Rıza gazeteyi kaldırıp dolaba koydu. Defteri kapatırken yaprakların arasında bir kâğıt ucu kaldı. Sabri onu gördü, Cemal’den önce uzanıp dışarı çekti. Kâğıtta geçen kıştan kalma bir not vardı: “Yusuf’un ayağındaki bez değişti.”

Sabri ve Hamdi’nin masadaki iki ayrı tahliye gününü yan yana dinlemesi

Sabri notu Cemal’e verdi. Cemal yazıyı okuyunca kâğıdı notların arasına geri koydu.

— Bu da ayrı bir kayıt mı? dedi Sabri.

— Yardım yerinde yazılmış. Sonra bize geldi.

— Biri kaybolmasın diye mi?

— Biri sorarsa nereden bakacağımızı bilelim diye.

Sabri kapının yanındaki sürgüye baktı. Birkaç gün sonra dışarıda kendi yolunu bulacak, Emine’ye ulaşacak, belki de ustanın yanına uğrayacaktı. Hamdi içeride kalacak, Cemal ise iki defterin arasındaki yolu açık tutacaktı. Üçü de aynı geceyi başka bir şeyle hatırlıyordu: biri çocuğun ayağındaki bezle, biri taşın altından gelen sesle, biri cevapsız kalan sayım satırıyla.

— Ben çıkınca, dedi Sabri, Emine’ye burada başka adlar da sayıldığını anlatacağım.

Cemal kâğıtları birbirine hizaladı.

— Adlarını da?

— Bildiklerimi.

— Bilmediklerini?

— Onları da saklamam.

Cemal bir an durdu. Sonra başını salladı.

— Öyleyse ikisini ayırarak anlat.

Sabri sözü başıyla kabul etti. Dışarıda kalmak, her şeyi artık bildiği anlamına gelmeyecekti. Belki bir gün biri onun adını da bir defterde bulmak isteyecekti. O gün, yazılı olmayan yerleri bir başkasının doldurmasına razı olmak istemedi.

Hamdi koridora dönmüştü. Sabri kapıdan çıkarken onun adını yeniden duymadı. Önündeki masada kendisine ait tarihin altına bir çizgi çekilmişti. Çizgi imza gibi değildi. Sabri’nin elinde olmayan, fakat artık yaklaşan günü gösteriyordu. Mayısın beşinde o çizginin öte tarafına geçecekti. Hamdi, Haziranın on ikisine kadar bu tarafta kalacaktı.

Bu hesap ikisinin de anlayacağı kadar açıktı. Yine de Sabri kapı eşiğini geçince arkasına dönüp bir kez daha Cemal’in masasına baktı. Boş kâğıt hâlâ ikiye bölünmüş duruyordu. Cetvelin soluk izi, bardağın yuvarlak halkasıyla kesişmişti. Birbirini kesen iki çizgi, hiçbir adın yerine geçmiyordu.

Rıza kapıda beliren sıradaki kişiyi içeri aldı. Adam adını söyledi; Cemal, o adı bir an bekletti ve doğru yazılışını yeniden sordu. Sabri, koridorda durup cevabı dinledi. Kimse onunla Hamdi’nin konuşmasını duymamıştı; şimdi her ad, kendi sırasıyla odaya giriyordu. Cemal birini diğerinin önüne geçirmiyor, fakat hiçbirini de bir başkasının hesabına katmıyordu.

Hamdi, şapkasını başına geçirdi. Sabri’nin cebindeki mektup kâğıdı, gömleğin içinden koluna değiyordu. Çıkış günü yakındı. Dışarıdaki yolu bulduğunda mektup da bir yere ulaşacaktı. Hamdi’nin elinde ise kendi tarihini gösteren suret vardı. Bu ikisini birbirine karıştırmadan taşıyabileceklerini düşündü.

— Adresi bulamazsam? dedi Sabri.

— Yeniden sorarsın, dedi Hamdi.

— Ya iş olmazsa?

— Onu da yazarsın.

Sabri, cevabın sadeliğine başını eğdi. Söz, önceden bulunmuş bir çıkış yolu değildi; yalnızca ne olursa olsun haber vereceklerinin işaretiydi.

Sabri, odanın içinde geride kalan gazeteye bir kez daha baktı. Başlıktaki sayı, az önceki konuşmanın hiçbirini içine almıyordu. Yine de her cümlenin sınırı o kâğıttan geçiyordu: kimin adı ekli listede vardı, kimin dosyası kendi süresini dolduruyordu, hangi tarih henüz bekliyordu. Bu ayrımları dışarıda da koruması gerekecekti. Hamdi’ye mektup yazarken, önce kendi gününü; ardından onun gününü, ayrı satırlara koyacaktı.

Cemal, Sabri’nin bakışını gördü. Bu kez başını kaldırıp ona “Yazdıklarını ayır,” demedi; Sabri zaten anlamıştı. Rıza yeni adı sordu. Cemal kalemini kaldırdı, adamın söylediğini tekrar etti ve ancak doğru işittiğinden emin olunca satıra geçti.

Rıza, bu kez adın yanına baba adını da yazdı. Sabri koridordaki tahtalara baktı; biri, kapının eşiğine tam oturmadığı için kenardan dışarı taşıyordu. Hamdi ayağıyla onu içeri itti. Tahta yerinde kaldı. Sabri, iki tarihin birbirine karışmamasını da böyle küçük ama gerekli bir düzeltmeye benzetti.

Sabri bunun üzerine bir şey söylemedi. Yalnızca Hamdi’nin tarihini aklında bir kez daha tekrarladı: on iki Haziran.

Cemal yeni satırın başına küçük bir işaret koydu. Rıza, bir sonraki dosyayı masaya bıraktı.

Sabri kapıya yürüdü. Bu kez eşiğe varmadan önce durmadı.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.