Başka cezaevleri
Yolcu, sözünü bitirdiğini sanıp kapı kanadının önünden çekildi. Omzundan kaymaya yüz tutan eski çuvalı bir eliyle yakalayıp ensesine doğru çekti, sonra Cemal’in önüne bıraktığı kâğıtlara bir daha bakmadan duvar açıklığına doğru yürümeye başladı. Hamdi, az önce duyduğu cümleyi kaçırmamak için hemen arkasından gidecekken, kapı kanadının biraz berisinde duran iki adam arasına girdi.
Hamdi’nin hemen yanındaki, yakasını çenesine kadar çekmiş adam başını ateşe doğru çevirip, “Öteki hapishaneleri de açmışlar,” dedi.
Onun bir adım ötesinde duran, ellerini ceplerine gömmüş bir başkası hemen sordu: “Hepsini mi?”
“Öyle diyorlar işte,” dedi ilk adam, yolcunun uzaklaşan sırtını başıyla işaret ederek. “Başka kazalardakiler de dışarıdaymış.”
Hamdi adımını kesti. İnce ceketinin omuzlarına konan kar taneleri hemen erimiyordu; boynundan içeri soğuk bir esinti indi. İki adamın konuşması birkaç saniye içinde ateşin etrafına doğru yürümeye başlamıştı. Oradan biri başını kaldırıp ne olduğunu sordu, yakası kalkık adam aynı cümleyi bu kez biraz daha yüksek sesle tekrarladı.
Yolcunun söylediği sözde hepsi geçmemişti. Hatta kapıların açıldığından bile söz etmemişti. Hamdi, biraz önce kapı kanadının yanında duyduğunu kendi kendine tane tane tekrarladı. Ağılda birileri konuşmuştu. Başka kazalardan gelenler orada ayakta laflarken, başka hapishanelerden de yardıma çıkanlar olduğunu söylemişlerdi. Yolcu, bir kapının açıldığını görüp görmediğini söylememişti. Kimlerin çıktığını, kimin çıkardığını, hangi kazadan söz edildiğini de söylememişti.
Ateşin yanından bir başka ses yükseldi: “Bize bir haber gelmedi ama.”
“Yollar kapalı ya, haber nasıl gelsin,” dedi yakası kalkık adam. “Baksana, ağılda konuşuluyormuş. Başka kazalarda da herkes dışarıdaymış.”
“Kimi bırakmışlar acaba?” diye sordu elleri ceplerindeki adam, sesini biraz daha alçaltarak. “Yalnız hafif cezalıları mı, yoksa hepsini birden mi?”
“Ne bileyim,” dedi öteki, omuzlarını silkip ateşe bir adım daha yaklaşırken. “Duvarlar yıkılmışsa kim kimi seçip ayıracak? Baksana bizim şuraya, demirlerin yarısı eğilmiş.”
Hamdi bu sözün birazdan bütün avluyu dolaşıp tanınmaz bir hâle geleceğini biliyordu. Birinin ağzından yardıma çıkanlar varmış diye düşen söz, üç adım ötede bütün kapıları açmışlar oluyor, dört adım ötede kimin bırakılıp kimin tutulduğunun hesabına dönüyordu. Öğleden sonranın ışığı şimdiden ağırlaşmaya, gökyüzü kurşuni bir örtü gibi avlunun üstüne inmeye başlamıştı. Ateşin dumanı rüzgârla yere yatıp ayak bileklerinin çevresinde dağılıyordu. Hamdi ateşin yanındakilere bir şey söylemedi; onlarla konuşmaya kalksa sözü düzeltmeye gücü yetmeyecekti. Başını duvar açıklığına çevirdiğinde yolcunun henüz sokağa çıkmadığını, köşedeki taş yığınının önünde eğildiğini gördü.
Hızlı adımlarla ezilmiş karın üstünden yürüdü. Ayaklarının altında yer yer buz tutmuş kırıntılar gıcırdıyordu. Karşıdan iki kişi ellerinde kısa bir kalasla avluya girerken Hamdi yana çekilip yol verdi; kalasın ucundan sarkan buzlu toz omzuna değip geçti. Bir taşın üstüne oturup ayakkabısının bağını çözen bir adamın yanından dolandı, duvar dibine yığılmış kırık kerestelerin arasından geçti. Paltosu olmadığı için yürürken kollarını gövdesine yakın tutuyor, ellerini ceketinin sığ ceplerinden çıkarmıyordu. Göğsünden giren rüzgâr gömleğinin altında soğuk bir serinlik bırakıyordu.
Adamı avlunun ağzında yakaladı.
Yolcu, yıkık avlu duvarının sokağa açılan köşesinde durmuştu. Bir elini duvardan kopup kenara yuvarlanmış iri bir taşın üstüne hafifçe yaslamıştı. Yolcu bir ayağını ötekinin arkasına götürmüş, paçasına yapışan karı çizmeye sürterek temizliyordu. Pantolonunun kalın yün kumaşı dizinin altından beri donmuş karla sertleşmişti; paçayı çizmenin koncuna her sürtüşünde yere mat, sıkışmış kar topakları dökülüyordu.
Hamdi yaklaşıp bir adım ötesinde durdu. Karın üstündeki ayak sesini duyan yolcu başını çevirdi; yüzünde önce bir duraksama, sonra az önceki kapı kanadının yanından bu adamı hatırladığını gösteren kısa bir bakış belirdi. Hamdi soru sorunca ayağını indirdi.
“Orada yardım edenleri sen gördün mü?”
Yolcu bir an kaşlarını kaldırdı, sorunun nereye gittiğini anlamaya çalışır gibi gözlerini kıstı. “Ağılda mı?”
“Cezaevinden çıkanları.”
Yolcu, taş üstündeki elini çekip çuvalın sarkan ucunu düzeltti. Sonra bakışını Hamdi’nin omzunun üstünden avluya doğru çevirdi: yarısı çökmüş koğuş duvarına, eğrilmiş pencere demirlerine, ateşin başında toplanmış adamlara. Sanki biraz önce kapı kanadının önünde neden o sözü söylediğini şimdi yeniden tartıyordu.
“Çuval taşıyan üç adam gördüm,” dedi. “Bir de arabasının yanında bekleyen biri vardı. Sözü o söyledi. Onun arabasına binmiş bir adam, başka kazada mahpusların da çalıştığını anlatmış.”
Hamdi gözünü yolcunun yüzünden ayırmadı. “O çuval taşıyanlar mahpus değil miydi?”
“Yok,” dedi yolcu, başını hafifçe iki yana sallayarak. “Onlar o civarın köylüsüydü, saman çuvalı taşıyorlardı ağıla. Bir tanesiyle iki laf ettim zaten, yakındaki köydenmiş. Arabasının yanında duran adam da hayvanının koşumunu çözüyordu. Bizim orada dumanın başında ısınırken lafı açtı. Dün akşam mı ne, yol üstünde birini arabasına almış. O yolcu anlatmış, başka kazada hapishaneden çıkanlar yıkılan evlerde çalışıyor diye.”
“Arabacı kendi gözüyle görmüş mü?”
“Öyle demedi. Yolda aldığı adam söylemiş. Arabacı da orada ağılın önünde bekleyenlere aktarıyordu. Hayvanın başlığını çözüp elini üfledi, o arada laf açıldı. Herkes başka yerden haber beklediği için kimse sözünü kesmedi. Ben de duyduğumu söyledim işte.”
“O sözü dinleyenlerden bir şey soran olmadı mı? Kaç kişiymiş, başlarında kim varmış?”
Yolcu başını hafifçe salladı. “Bir ihtiyar, başlarında asker var mıymış diye sordu. Arabacı ona da bilmiyorum dedi. Zaten arabasına binen adam yalnız enkazda çalışanları görmüş, akşam olmadan da yol ayrımında inmiş gitmiş.”
Rüzgâr duvar açıklığından içeri sertçe esti; ikisinin arasına ince bir kar savruntusu doldu. Hamdi boynunu biraz daha yakasının içine çekti. Avlunun içinden, ateşin başından gelen konuşma uğultusu buraya kadar ancak boğuk bir ses olarak ulaşıyordu. Az önce yakası kalkık adamın söylediği hepsini açmışlar sözüyle, şimdi karşısındaki adamın anlattığı üç elden geçmiş o duyum arasında koca bir boşluk vardı.
“Hangi kaza olduğunu söyledi mi arabacı?” diye sordu Hamdi.
“Bir isim söyledi ama rüzgârdan mı, benim yorgunluğumdan mı, aklımda tutamadım,” dedi yolcu. “Zaten kendisi de yol boyunca çok yerden geçmiş, sözü bir yerden ötekine atlıyordu. Tek aklımda kalan, başka kazada da mahpusların yardıma çıktığı.”
Hamdi bir an sustu. Karın sesi duvar taşlarının arasında ince bir hışırtı gibi duyuluyordu. Çizmelerinin ucuna kadar biriken beyaz tabakaya baktı, sonra yeniden yolcunun yüzüne döndü. Asıl sormak istediği şey, az önce kapı kanadının yanında aklında yoktu; ama şimdi, sözün bütün kenarları dökülüp ortada yalnız o çıplak haber kalınca soru kendiliğinden ağzından çıktı.
“Akşam dönüyorlar mıymış?”
Yolcu, Hamdi’nin ilk sorusuna karşılık veremediği için canı sıkılmış gibi, bir an paçasıyla yeniden uğraştı. Sonra, “Ben akşam orada değildim,” dedi. “Arabacıyı da bir daha görmedim.”

Bir süre ikisi de konuşmadı. Yolcu öteki ayağını hafifçe kaldırıp çizmesinin kenarına vurdu; donmuş bir kar parçası kopup düştü. Hamdi’ye yeniden baktığında, sorunun neden bu kadar ağırlık taşıdığını tam seçememiş ama artık burada daha fazla söyleyecek bir şeyi kalmadığını belli eden bir hâli vardı.
“Duyduğum o kadar,” dedi yolcu. “Fazlasını bilsem söylerdim. Hava iyice soğudu, benim daha aşağı mahalleye inmem lazım.”
“Sağ olasın,” dedi Hamdi. “Yolun açık olsun.”
Yolcu başını hafifçe eğip omuzundaki çuvalı sırtına doğru topladı, sonra yıkık duvarın açıklığından sokağa adım attı. İlk birkaç adımda ayağı gevşek karda kayar gibi oldu, dengesini bulup karşıya doğru yürümeye başladı. Kar taneleri sıklaştığı için sırtı kısa sürede sokağın kurşuni ışığına karıştı.
Hamdi hemen avluya dönmedi. Yıkık duvarın rüzgârı biraz kesen çıkıntısında, yolcunun az önce elini dayadığı taşın yanında bir an durdu.
Dönüşü niye merak ettiğini ancak adama sorunca düşünmeye başlamıştı.
Avluda deminden beri konuşulanlar, kapının açılmasına takılıp kalmıştı. Öteki hapishaneleri de açmışlar. Hepsini mi? Sanki mesele yalnız sürgünün çekilmesi, kilidin düşmesi, dışarıya atılan ilk adımmış gibi. Oysa Hamdi, üç gündür yıkılmış evlerin arasında, soğuk taşların başında bunu görmüştü: yardıma çıkmak için bir kapının açılması yeterdi. Biri kapıyı açar, ya da duvar kendiliğinden yarılır, insan ayağının altındaki taşa basıp sokağa çıkar. Ötede biri sesleniyorsa taş kaldırır, bir çocuğun omzuna paltosunu örter, bir kadının taş arkasına düşmüş bohçasını çıkarıp düz taşın üstüne bırakır. Gündüz işin sırası bellidir; elin bir tahtayı tutar, ayağın öteki sokağa yürür.
Akşam bir adamın döneceği yerin neresi olduğunu ise kapıyı açan mı söylerdi, adam mı bilirdi?
Güneş henüz batmamıştı ama bulutun alçaklığı yüzünden öğleden sonra şimdiden akşamın rengini almaya başlamıştı. Avlunun ortasındaki ateş, gündüzün bu donuk ışığında bile artık iyice seçiliyordu; dumanı alçaktan sürünüyor, duvarın kırık taşlarının üstünden sokağa taşıyordu. Hamdi gözünü o ateşe dikti. Akşam olup da karanlık indiği zaman, elindeki işi bırakan adam ayaklarını nereye çevirecekti? Gündüz taş kaldırdığı avluda mı kalacaktı, kendi evinin çökmüş eşiğinde mi duracaktı, yoksa yürüyüp yeniden bu yarısı yıkık duvarın içine, Cemal’in kırık kapı kanadının önüne mi gelecekti?
Kendi koğuşunun kapısından o gece çıktığında Rıza’nın nerede olduğunu bilmiyordu. Tavanın üstünden inen boğucu tozda, göz gözü görmeyen o gürültünün içinde kimse kimseye bir emir vermemişti. Duvarların sarsıntısı daha dinmeden kapı çerçevesi yana eğilmiş, tahtalar gıcırdamış, koğuşun içinde ayak sesleri birbirine karışmıştı. Sabri’yle birbirlerinin elini bırakmadan eşiği geçmişlerdi. Ayağının koğuşun taş zemininden koridorun daha soğuk döşemesine bastığını hatırlıyordu; bir de Sabri’nin avucunun kendi avucunda ne kadar sıkı kaldığını. Ne tarafa yürüyeceklerini bile önce bir sesten anlamışlardı. Avluya çıktıklarında ise karanlıkta omuzları kireçli, elleri titreyen adamlar birbirini yalnızca sesinden seçebiliyordu.
Şimdi bir başkası o geceden söz etse — yoldan geçen bir arabacı, ya da başka bir kazada ateş başında ısınan bir yolcu — belki iki kelimeyle “Kapıları açmışlar,” derdi.
Hamdi, bu cümlenin ne kadar düz, ne kadar kuru kaldığını düşündü. Kapının karanlıkta nereye düştüğünü elleriyle ararken ne hissettiğini böyle bir cümleden hatırlayamazdı. Yıkılan duvarın içinden nefes nefese avluya çıkmak, sabah ışığıyla birlikte mahalle sokaklarına dağılıp taşın altından bir çocuğu çıkarmak başka bir şeydi; ertesi gece, ondan sonraki gece, üstünde kuru tek bir parça kalmamışken kendi ayağıyla dönüp yeniden aynı avluda adının okunmasını beklemek bambaşka bir şeydi. Gündüz herkes aynı taşın ucundan tutuyordu, ama akşam çöküp soğuk arttığında, bir adamın nereye döneceğini kapı değil, kendi adımı belirliyordu. Başka kazada yardıma çıkanlar da akşam dönüyorlar mıydı, yoksa bir kere sokağa çıktıktan sonra herkes kendi başına mı kalıyordu? Yolcu bunu bilmiyordu. Arabacı da bilmiyordu. Belki orada çalışanların kendileri bile akşam olmadan bilmiyordu.
Rüzgâr ince ceketinin önünden içeri işleyince Hamdi omuzlarını hafifçe silkti. Parmakları ceplerinin içinde üşümüştü; sağ elinin uçlarına cebin dibinde duran kısa kurşun kalemin köşeli tahtasıyla biraz ekmek kırıntısı ve bir parça ip değdi. Kalemi elinin içinde bir an çevirdi, sonra bırakıp adımlarını yeniden avlunun içine çevirdi.
Ateşin yanından geçerken, az önce konuşan iki adamın şimdi bir üçüncüsüyle alçak sesle tartıştığını gördü. Yakası kalkık adam bu kez elini göğsüne vurarak bir şey anlatıyor, öteki başını sallıyordu. Hamdi onların yanında durmadı. Gözü doğrudan iki taşın üstüne konmuş kırık kapı kanadına gitti.
Avluya döndüğünde Rıza’yı kapı kanadının önünde buldu.
Rıza, kırık menteşenin bulunduğu köşeye yakın duruyordu. Omuzlarında kireçle karışık kar izi vardı; sabah bir evin duvar dibinden döndüğünden beri üstünü tam silkeleyememişti. Elini kapı kanadının kuru ucuna dayamış, avluya yeni dönenlerden aldığı isimleri Cemal’e söylüyordu. Bu defa acele etmiyor, her ismi yanındaki adamdan ayırarak veriyordu.
Hamdi yaklaşırken, Cemal’in başını kâğıttan kaldırmadan kalemi kâğıdın kenarına götürdüğünü gördü. Kapı kanadının iki ayrı ucunda iki kâğıt taşların altında duruyordu; biri daha geniş, saman sarısı bir depo yaprağıydı, öteki kenarı elle yırtılmış küçük bir kâğıt. Cemal onların ortasına, günlük sayım yaprağını sermişti. Rıza’nın sesi soğuk havada tane tane duyuluyordu.
“İki kişi arka sokaktan döndü,” dedi Rıza. “İkisinin de adı dünkü yaprakta var. Önce küçük olan geldi, beş dakika sonra öteki.”
“Birlikte mi gitmişlerdi?” diye sordu Cemal.
“Birlikte çıkmışlar, ama dönerken biri fırın köşesinde ekmek sırasına bakmış, biraz geride kalmış. İkisini de ayrı ayrı gördüm, ikisi de şimdi ateşin yanında.”
“Aynı satıra mı yazmıştık?”
“Aynı satırdaydı,” dedi Rıza, işaret parmağını kâğıda değdirmeden satırın üstünde tutarak. “İkisinin adını ayrı yaz da geçen günkü gibi karışmasın. Küçük olan önde, öteki bir adım geride girdi kapıdan.”
Cemal, iki adın karşısına ayrı ayrı küçük notlar düştü. Kurşun kalemi her durdurduğunda parmaklarını hafifçe açıp kapıyordu; eli soğuktan morarmıştı. Hamdi kapı kanadının öteki köşesinde durdu, sözlerini bölmeden bekledi. Rıza bir an soluklanıp arkasına, duvar dibinde omuzlarını birleştirip oturan iki yorgun adama baktı; sonra yeniden Cemal’e döndü.
“Bir de taş su teknesine gidenler döndü,” dedi Rıza. Sesi bu kez biraz alçaldı.
Cemal kalemini kâğıdın üstünde tuttu. “İkisi de mi?”
“İkisi de döndü. Şurada, duvar dibinde soluklanıyorlar. Ayakları iyice ıslanmış, yürümekte zorlandılar. Sokağa kadar girmişler, evi bulmuşlar.”
Hamdi bu adı duyunca başını hafifçe eğip duvar dibindeki iki adama göz attı. Biri çenesini dizine dayamış nefesini topluyor, öteki ellerini ceketinin kollarına sokmuş karın yağışına bakıyordu. Taş su teknesi sözünü dünkü konuşmalardan hatırlıyordu Hamdi; Bekir’in fırının arkasında Salih’ten ayrıldığı yerdi. Cemal’in yüzünde bir değişiklik olmadı, ama kalemini yeniden kâğıda indirmeden önce Rıza’ya baktı.
“Salih orada mıymış?”
Rıza başını iki yana salladı. “Yokmuş. Taş tekne devrik hâlde kapının yanında duruyormuş. Evin içine de seslenmişler, kimse çıkmamış. Evin arkasındaki sokağa da bakmışlar, orada da kimse onu görmemiş.”
Cemal, giden iki adamın adlarının yanına döndüklerini yazdı. Sonra bir alt satıra, Salih’in adının karşısına geçti. Kalemin ucu kâğıdın lifinde hafifçe cızırdadı. Tam o sırada rüzgâr yaprağın köşesini kaldırmaya kalkıştı; Cemal sol avucunu kâğıdın ucuna bastırıp yazıyı kapattı.
Hamdi, Cemal’in elinin kenarından yalnız bulunamadı sözünü okuyabildi.
O tek kelime soğukta gözüne batınca Hamdi, kelimenin önünü görmek için biraz yana, kapı kanadının köşesine doğru eğildi.
“Salih dönmedi mi?” diye sordu.
Cemal elini kâğıttan kaldırmadan, yalnızca başını çevirip Hamdi’ye baktı. “Henüz sesini duymadık,” dedi. “Bunlar yalnız gittikleri yerde bulamamışlar.”
“Arka sokakta soracak kimse yok muymuş?”
Rıza araya girdi. “İki komşu varmış çadırın yanında ateş yakan, onlara tarif etmişler. Biri dün sabahtan beri o teknenin yanına kimsenin uğramadığını söylemiş. Öteki de tanımadığını söylemiş. Gidenler daha ileriye, aşağı çarşıya kadar yürümüşler ama iz yok.”
Hamdi gözünü yeniden kâğıda indirdi. Cemal elini biraz çekince satırların tamamı göründü. Hamdi, Bekir’in adının Salih’inkinden bir satır yukarıda olduğunu fark etti. İki adın sağında, ilk gün yanlışlıkla ikisine birden düşmüş gibi duran o eski artı işareti hâlâ yerindeydi; yanında Cemal’in sonradan eklediği Bekir döndü yazısı seçiliyordu. Bekir gelirken Cemal’e nerede ayrıldıklarını söylemişti: fırının arkasında, devrik taş su teknesinin bulunduğu evin önünde.
Hamdi başını çevirip avlunun öbür yanına, ateşin etrafına baktı. Bekir’i biraz önce ateşin yanında, dizine açtığı bezi kuruturken görmüştü. Şimdi de aynı yerdeydi; sırtı hafifçe eğik, bezin köşesini sıcak dumanın uzağında ama ateşin ısısını alacak mesafede tutuyordu. Kumaşın kenarından ince, belli belirsiz bir buhar yükseliyordu. Bekir başını ateşten kaldırmadan bekliyordu; birazdan biri onun adını okusa, nereden cevap vereceği belliydi.
Salih’in yerinde ise yalnız taş su teknesi vardı. Oraya gidenler geri dönmüş, tekneyi yerinde bulmuşlardı. Taş olduğu yerde duruyordu; insanın nerede olduğu ise kâğıdın üstünde açık bir satır gibi kalmıştı. Cemal, Salih’in satırının ucuna başka bir çizgi çekmedi; rüzgârda kıvrılmak isteyen köşenin üstüne küçük, yassı bir taş koydu. Hamdi taşın hemen kenarında duran o tek kelimeye bir daha baktı. Birinin adını kâğıtta görmekle onu ateşin başında dizinde bez kuruturken görmek arasında, insanın gözünü kolayca ayıramadığı bir fark vardı.
Rıza, elini kapı kanadının kenarından çekip duvar dibinde soluklanan iki adama doğru baktı. “Bir de aşağı fırının köşesindeki yaralıyı sorayım onlara,” dedi. “Belki oradan geçerken görmüşlerdir.”
Rıza uzaklaşınca kapı kanadının önünde yalnız ikisi kaldılar. Kar, Cemal’in omzuna ve kâğıtların kenarlarına sessizce iniyordu. Cemal elinin tersiyle tahtanın ucundaki ince karı süpürdü, sonra üstüne ufak bir taş koyduğu dünkü yaprakların arasından başka bir kâğıt çekti. Yaprağın kenarları nemden yumuşamıştı; Cemal onu yırtmamak için iki parmağıyla ucundan tutup yavaşça düzleştirdi.
Hamdi biraz daha yaklaşınca kendi adıyla Sabri’nin adını yan yana gördü. Fırının arkasına gittikleri kâğıdın üstündeydi. İki adın hemen karşısında, ocağın başından çıkarken Hamdi’nin söylediği yer yazılıydı.
Hamdi kaşlarını hafifçe kaldırıp satıra baktı. “Bunu sana kim getirdi?”
“Ocağın yanından biri indi öğleye doğru,” dedi Cemal, gözünü satırdan ayırmadan. “Fırının arkasına gittiğinizi söyledi, ben de açtığım yere ekledim.”
Hamdi başını salladı. Ocağın yanındaki adam haberi buraya getirmiş olmalıydı. Sabri’yle fırının arkasına çıkmadan önce ateşin kenarında duran o adama nereye gittiklerini söylemişlerdi; adam hangisinin döneceğini sormuş, Hamdi de ikisinin birden döneceğini söylemişti. Adam sözü unutmamış, Cemal’in önüne kadar indirmişti.
Cemal kurşun kalemi parmaklarının arasında çevirdi. Soğuktan parmak eklemleri kızarmış, tırnak dipleri morarmıştı. Başını kaldırıp Hamdi’nin yüzüne baktı.
“Sen ne zaman döndün?” diye sordu.
“Öğleye varmadan,” dedi Hamdi. “Önce ateşin yanında biraz soluklandım, sonra şu yolcunun sözünü duyunca beriye geldim.”
Cemal başıyla hafifçe onayladı, kalemin ucunu Hamdi’nin adının karşısına getirdi ama hemen yazmadı. Gözünü yeniden kaldırdı.
“Sabri?”
Hamdi, O da döndü demeye hazırdı.
Söz dilinin ucuna kadar gelmişti. Çünkü yola birlikte çıkmış, Şerife’nin eşiğinden de birlikte ayrılmışlardı. Fırının arkasındaki o yarık duvarın dibinde, pencerenin altındaki taşın arkasından küçük bohçayı Sabri çıkarmış, iskemlede oturan kadının yanındaki düz taşa bırakmıştı. Kadın adını söylediğinde ikisi de oradaydı. Sonra Sabri kadının ayağının altından sarkan perde ipini çözüp pencerenin üstüne koymuş, sokağın başında dönüp o iki pencereli eve bir daha bakmış, Şerife’nin eşiği, fırının arkasında, iskemlede oturuyor demişti.
Fırının önüne kadar yanında yürümüştü Hamdi. Çatısı çöken fırının önünde ekmek bekleyen kalabalığın hizasına geldiklerinde rüzgâr biraz sertleşmişti. Sabri orada durmuş, kendisine su dağıtılan yere, yukarıdaki ocağa uğrayacağını söylemişti. Hamdi ise doğruca avluya dönmüştü.
Ama şimdi, Cemal’in kalemi kâğıdın bir parmak üstünde beklerken Hamdi durdu.
Sabri’nin suyun başına vardığını görmemişti. Fırının köşesini dönüp yukarı sokağa çıktığını bile ancak birkaç adım izlemiş, sonra kendi yoluna dönmüştü. Gözünün önünde, bir yaprak ötede duran Bekir’in adıyla altındaki Salih’in adı vardı. Bekir de Salih’le fırının arkasında ayrılmış, Salih’in avluya döneceğini söylediğini anlatmıştı. Sonra o sokağa gidenler yalnız devrik taş su teknesini bulmuşlardı.
Hamdi boğazını temizledi. Bildiğinin sınırından bir adım öteye geçmeden konuştu.
“Fırının önünde ayrıldık,” dedi. “O yukarıdaki ocağa döneceğini söyledi. Ben buraya geldim.”
Cemal bir süre yazmadı. Kalem parmaklarının arasında kıpırdamadan durdu. Kar tanelerinden biri tam Sabri’nin adının kenarına kondu; Cemal nefesini verip taneyi kâğıttan uzaklaştırdı.
“Yanında kimse var mıydı?” diye sordu.
Hamdi fırının önünü yeniden gözünün önüne getirdi: yarı yıkık duvarın dibinde sıralanan insanlar, koltuğunda boş çuval tutan yaşlı bir adam, ayakların altında çamurlanmış kar, Sabri’nin bir ayağındaki bezle ağır ağır basışı. Fırının köşesinde bekleyenlerden kimse Sabri’ye seslenmemiş, yanına da takılmamıştı.
“Ben ayrılırken yoktu,” dedi Hamdi. “Elinde Şerife’nin yerini söylediği bir kâğıt da yoktu. Adını burada söyleyecekti.”
Cemal, bu ismi ilk kez duyduğunu belli eden kısa bir duraksamayla başını kaldırdı. “Şerife dediğin, fırının arkasında bulduğunuz kadın mı?”
“Evet. Pencereden çıkardığımız kadın; bohçasını götürdük. Sabri gelip adını da yerini de burada sana yazdıracaktı. Kâğıt yazmadık, aklımızda tuttuk.”
Cemal bir an daha bekledi, sonra başını kâğıda eğdi. Önce Hamdi’nin dönüş saatini, öğleye varmadan diye yazdı. Altına, Sabri’nin adının karşısına geçip ayrıldıkları yeri ve Sabri’nin söylediği yönü ekledi. Harfleri daraltmadan, ama kâğıdın nemli lifini yırtmamak için bastırmadan yazıyordu.
Hamdi, kalemin bir satırı daha ağır ağır doldurmasına baktı.
Az önce avlunun ağzında, başka kazada yardıma çıkanların akşam nerede kaldığını öğrenememişti. O söz üç elden geçip rüzgârda dağılmıştı. Kendi yanında yürüyen, ilk gece elini bırakmadan karanlık koğuşun eşiğinden birlikte çıktığı adam için ise ancak fırının önüne kadar konuşabiliyordu. Ocağa varmıştır, birazdan gelir demek ne kadar kolay olursa olsun, dilini tutmuştu. Kâğıda düşen satır, bildiğinden fazlasını taşımıyordu.
“Gelince adını kapatırız,” dedi Cemal, yaprağın üstüne küçük düz taşı yeniden koyarak. “Akşam sayımına daha var.”
“Uğrar herhâlde,” dedi Hamdi. “Bir bakayım yukarıya çıkan var mı.”
Cemal başıyla kısa bir selam verip elini kanadın öteki ucundaki kâğıttan çekti; az öteden başka biri yaklaşıyordu. Hamdi kapı kanadının önünden ayrıldı.
Avlunun içine doğru birkaç adım atınca soğuğu yeniden sırtında hissetti. Paltosuz omuzları ince ceketin içinde iyice kasılmıştı. Ateşin yanından geçerken Rıza’yla göz göze geldiler; Rıza iki adamla konuşmayı bitirmiş, yerdeki bir tahtayı ayağıyla kenara itiyordu. Bekir hâlâ aynı taşın üstünde oturuyor, dizindeki bezin son nemini ateşe doğru tutuyordu. Salih’in adı bu ateşin başında artık kimsenin ağzında değildi; ama onun yokluğu, Bekir’in dizindeki bezin kuru kalan ucunda bile kendini belli ediyordu.
Hamdi avlu çıkışına yakın bir yerde, elinde kulpu eğilmiş boş bir teneke bakraçla yürüyen bir adam gördü. Adam kaba bir gocuk giymiş, başına yün bir başlık geçirmişti; adımları aceleciydi, duvar açıklığından çıkıp yukarı yola, ocağın bulunduğu tarafa doğru yöneliyordu.
Hamdi hızlı adımlarla yetişip kapı açıklığına varmadan onu durdurdu.
“Yukarıdaki ocağa mı gidiyorsun?”
Adam adımını kesti, bakracı öbür eline aldı. “Oraya çıkıyorum. Sıcak su kaynatıyorlarmış, yaralıya biraz alayım dedim. Vakit geçmeden dönmem lazım.”
“Sabri’yi görürsen Cemal’e uğrasın, de,” dedi Hamdi.
Adam bir an duraksadı. Kaşlarını hafifçe çatıp avlunun içine, sonra yeniden Hamdi’nin yüzüne baktı. “Sabri hangisi? Ben adıyla tanımam. Ocağın başı şimdi kalabalıktır, ateşin etrafında yirmi otuz kişi vardır, kime sorayım?”
Hamdi bir an durdu.
Sokağın başında, fırının önünde, ocağın kenarında yüzlerce adam birbirine karışmıştı. Kimse kimsenin adını bilmiyor, herkes birbirini ya tuttuğu tahtadan ya da giydiği eskimiş ceketten tanıyordu. Son gördüğü yeri söylemekle onu bulduracak şeyi söylemek ayrı işti. Fırının önünde ayrıldık demek bu adama bir yüz göstermezdi. Aynı koğuştanız demek yabancı bir kulağa hiçbir şey anlatmazdı. Önce boyunu, tozlu ceketini söyleyecek oldu; ama bu karın altında herkesin ceketi tozlu, herkesin omuzu kireçliydi.
Hamdi gözünün önüne ocağın başındaki düzlüğü getirdi. Tek bir dilim ekmeği bölüştükleri taşın kenarını, Sabri’nin o soğukta ayağından çıkardığı çorabı silkeleyip kara suyunu damlatışını hatırladı. Kendi koğuş gecesinde uzattığı o tek çoraptı; ıslandığından topuğun olduğu yerde ikiye katlanmıştı. Hamdi kurutmasını söylediğinde Sabri, Dönünce alırım, demiş ve çorabı ateşten biraz uzağa çektiği düz taşın üstüne sermişti. Sonra ayağına koyu bir bez dolamış, bütün sokak boyunca karın içinde o bezle yürümüştü. O iki işareti kalabalığın içinde bile gözden kaçırmak zordu.
“Bir ayağına bez sarmıştı,” dedi. “Islak çorabını ateşin uzağındaki taşa bırakmıştı. Oraya dönerse adıyla seslen.”
Adam bu iki işareti aklında tutmak ister gibi gözlerini hafifçe kıstı. “Ateşin hemen kenarında mı, biraz uzağında mı?”
“Ateşin uzağında, ayrı bir düz taş,” dedi Hamdi. “Kuruması için sermişti ama yanmasın diye yakına koymadı. O taşın başına uğrayan, bir ayağı bezli bir adam görürsen Sabri diye seslen. Cemal seni sordu, bir uğrasın diyor, de.”
Adam başını ağır ağır salladı. “Bir ayağı bezli. Ateşin uzağındaki taşta ıslak çorap. Ocağın başına varınca önce o taşa bakarım. Oradaysa söylerim.”
“Eksik olma,” dedi Hamdi.
Adam bakracını yeniden kaldırıp yıkık duvarın açıklığından dışarı çıktı, karın içinde yukarı doğru kıvrılan sokağa girdi. Ayaklarının altında kar ezildikçe çıkardığı boğuk ses birkaç adım sonra rüzgâra karıştı.
Hamdi, adamın sırtı sokağın dönemecinde kaybolana kadar yıkık duvarın ağzında durdu.
Gökyüzü artık büsbütün ağırlaşmıştı; kar taneleri öğle saatindeki gibi iri değil, daha sık ve ince yağıyordu. Karşıdaki damların kenarlarında beyaz çizgiler kalınlaşmıştı. Hamdi arkasındaki avluya bir kez daha baktı: ateşin çevresinde çömelmiş sırtlar, kapı kanadının başında eğilmiş duran Cemal, rüzgârda kıpırdamayan küçük taşların altındaki kâğıtlar.
Birine haber yollamıştı, ama haberin varıp varmayacağını bilmiyordu. Adam ocağa çıktığında Sabri’yi taşın başında bulamayabilirdi; çorap orada duruyor olsa bile Sabri su dağıtılan yerden başka bir sokağa geçmiş, ya da birinin çağırdığı bir kapıya yetişmek için yeniden yola düşmüş olabilirdi. Hamdi ellerini yeniden ince ceketinin ceplerine soktu. Parmakları cebin dibindeki kısa kurşun kaleme, bir de bölüştükleri ekmeğin kırıntısına değdi. Yıkık duvarın eşiğinde, yukarı yola bakan o dar açıklığın önünde bir nefes daha durdu; ayakları avludan çok, yukarıdaki ocağa doğru bakıyordu.