Uzak haber
30 Aralık günü avludaki kâğıtlar artık ilk gecenin yapraklarına sığmıyordu. Kapı kanadının üstü, soğukta kenarları kıvrılan eski defterle ince şeritlere bölünmüş yeni kâğıtların arasında daralmıştı. Kırık menteşenin yanındaki köşede ilk gece ıslanan zarf duruyordu; kururken dalgalanmış yüzeyi, üstüne konulan yassı taşın altında bile tam düzleşmemişti. Onun berisinde, iki gün boyunca çarşıdan, fırın önünden ve yıkılmış dükkân raflarından toplanıp getirilen çeşitli boyda kâğıtlar vardı: kimisi bakkal kesesinden yırtılmış esmer bir parçaydı, kimisi çizgili okul yaprağı, kimisi de ince ambalaj kâğıdı.
Cemal yeni gelen haberin tarihini başa koydu; iki gün önce işitilmiş bir söz bugün gelmişse ikisini ayırmak için altına yer bıraktı. Kurşun kalemi avucunda ısıtmak için bir an sıktı, sonra 30 Aralık yazısının altına ince bir çizgi çekti. Parmak uçları soğuktan sertleşmişti; kalemi bastırdığında kâğıdın nemli yüzeyi hafifçe yol veriyordu. Bir önceki günün yaprağı hemen dirseğinin altındaydı. İki günün kâğıtlarını aynı taşın altına sıkıştırmamıştı; dün duyulan bir adın bugün yeniden söylenmiş gibi görünmesini istemiyordu.
Sabahın alçak, kurşuni ışığı avlunun yarısını örtüyor, yıkılmış duvarın açıklığından içeri savrulan ince taneler kapı kanadının kuru kalmış kenarına kadar ulaşıyordu. Tahtanın üstüne konanlar hemen erimiyordu; soğuk odunun damarlarında beyaz bir toz gibi tutunuyor, Cemal’in bileği sürtününce ince bir ıslaklığa dönüyordu. Cemal kolunu kâğıdın üstüne biraz daha eğdi. Avlunun öbür ucundaki ateşten yükselen duman rüzgârla alçalıyor, bazen duvar dibinde bekleyenlerin yüzüne vuruyordu.
Kapı kanadının çevresinde sabah saatinden beri eksilmeyen küçük bir kalabalık vardı. Kimisi bir yakınının adını sorup cevapsız dönmeye razı olamadığı için kenarda duruyor, kimisi sokaktan getirdiği tek bir sözü Cemal’in sırasına vermek için bekliyordu. Ayakların altında ezilmiş kar yer yer buz tutmuştu; bekleyenler ağırlıklarını bir ayaktan ötekine verdikçe donmuş karın ince gıcırtısı duyuluyordu. Cemal, bir önceki adamın söylediği sokak adını bitirip üstüne ufak bir kiremit parçası koydu. Başını kaldırdığında, duvar açıklığından içeri giren yeni bir adamın doğrudan kapı kanadına doğru yürüdüğünü gördü.
Adam ateşin yanında durmadı, ellerini ovmadı, çevresindekilere de bir şey sormadı. Sırtındaki kalın yün ceketin omuzları kardan koyulaşmış, yaka kenarında eriyip yeniden donmuş ince buz parçaları birikmişti. Dizlerine kadar çıkan çamurlu kar paçalarını sertleştirmişti; yürürken kumaş kaskatı kıvrılıyor, her adımda bileğine sürtünüyordu. Kapı kanadının önüne gelince bir an nefesini topladı. Soluğu soğuk havada beyaz bir buhar hâlinde kâğıtların üstüne uzandı, sonra dağıldı.
“Burada mı yazıyorlar?” diye sordu. Sesi uzun süre rüzgârda yürümüş birinin sesi gibi kısıktı.
“Burada,” dedi Cemal. Kalemi bırakmadan boş kâğıdın köşesini düzeltti. “Nereden geliyorsun?”
Adam hemen cevap vermedi. Önce ceketinin üstten iki düğmesini çözmeye çalıştı. Parmakları kızarmış ve şişmişti; düğmeyi ilikten kurtaramayınca çenesini yakasına eğip iki eliyle birden uğraştı. İkinci düğme açıldığında ceketinin içinden kaba dokuma bir yelek, onun altından da yakası kapalı bir gömlek göründü. Kâğıdı getiren adam onu gömleğinin içinden çıkardı. Dışarıda kar yeniden başlamıştı. Adamın omuzları ıslanmış, gömleğinin altında kalan kâğıt kuru kalmıştı.
Cemal, adam kâğıdı kapı kanadına bırakmadan önce elinin kenarıyla tahtadaki ince karı süpürdü. Nemli ahşabın kuru kâğıda değmesini istemedi; elini uzatıp doğrudan adamın parmaklarından aldı. Kâğıt dörde katlanmıştı, kat yerleri göğsün sıcaklığıyla yumuşamış, ama köşeleri hâlâ diri kalmıştı. Avluda üç gündür Cemal’in eline geçen kâğıtların neredeyse hepsi rutubetten kabarmış ya da cepte buruşmuştu. Bu yaprağın kuruluğu bile kapalı bir göğsün içinde taşındığını belli ediyordu.
Cemal katları dikkatle açtı. Rüzgâr kâğıdın bir ucunu kaldırınca sol elinin parmaklarını köşeye bastırdı. Üst köşesinde iri harflerle Refahiye yazıldığını gördü. Altında başka bir elden çıkmış gibi duran, daha ince ve eğik üç isim vardı. İlk ismin karşısında kısa bir çizgi, üçüncünün altında yarım kalmış bir köy adı seçiliyordu. Ortadaki ismin yanına bekliyor yazılmış, nerede beklediği belirtilmemişti.
Cemal bir süre kâğıttan başını kaldırmadı. Üç satırı üstten aşağıya, sonra yeniden ortadaki isme dönerek okudu. Kalabalıktan iki kişi, Refahiye sözünü başaşağı da olsa seçmiş olacak ki biraz daha sokuldular. Omuzları yaklaşınca kâğıdın üstüne gölge düştü.
“Bir adım geri durun,” dedi Cemal, sesini yükseltmeden. “Önüm kapandı.”
Yanındakiler yarım adım çekildi. Cemal gözünü kâğıdı getiren adamın yüzüne çevirdi. Adamın sakal uçlarında eriyen kar damlaları parlıyordu; elini ceketinin yakasına götürmüş, açık kalan düğmeyi yeniden iliklemeye uğraşıyordu.
“Bunu sana kim verdi?” diye sordu Cemal.
“Kazadan gelen arabacı. Yol ayrımında. Burada okunsun dedi.”
“Ne zaman karşılaştın onunla?”
“Kuşluktan biraz sonra. Kar yeni atıştırıyordu.” Adam başını duvar açıklığının dışına, batı yönüne doğru çevirdi. “Yolun açıldığı yerde durmuştu. İki beygirin ikisi de soluyordu. Biri kaymış, koşumu yana dönmüştü.”
“Arabacı kâğıdı nereden almış?”
“Refahiye’den geliyorum dedi. Başka bir şey anlatacak hâli yoktu, dizine kadar kara batmış tekerin altına taş sürüyordu.”
“Yazılırken orada mıymış?”
“Onu sormadım. Arabasının tekeri kara oturmuştu. Kâğıdı verince ben yürüdüm.”
Cemal adamın cevabını dinlerken kâğıdı parmaklarının arasında yokladı. Sıradan defter yaprağına benzemiyordu; biraz daha kalın, saman sarısına çalan, kenarı düzgün kesilmiş bir yapraktı. Kâğıdın altı depo hesabı için önceden çizilmişti. Soluk mor cetvel çizgileri sütun sütun aşağı iniyor, en altta silinmeye yüz tutmuş eski rakamların başları seçiliyordu. Cemal isimleri okuyabilmek için onu kapı kanadının üstünde yan çevirdi. Işık kâğıda başka bir açıdan vurunca, o ana kadar kıvrımın gölgesinde kalan ince bir satır ortaya çıktı.
Refahiye yazısının hemen aşağısında, eğrilen ince çizginin üzerinde küçük harflerle hanın önü yazıyordu. Harfler sütunun dışına taşmamak için sıkıştırılmış, sondaki ünlünün noktaları neredeyse üstteki büyük kelimenin altına değmişti. Yazıyı yazanın, kâğıdı yola çıkarmadan önce adresi sonradan eklediği belliydi. Hangi han olduğunu anlamak için başlığı adamla birlikte bir daha okudu.
“Bak şuraya,” dedi Cemal, tırnağını çizginin hemen altına koyarak. “İki kelime daha var.”
Adam eğilip baktı. Gözlerini kısarak harfleri sökmeye çalıştı. “Hanın önü mü yazıyor?”
“Evet. Refahiye’nin içindeki han mı?”
Adam omuzlarını kaldırdı. “Arabacı oradan geliyordu. Kâğıdı nerede aldığını söylemedi.”
“Yol üstünde başka han var mı, uğradın mı?”
“Yol üstündeki hanın damı çökmüş diyorlardı, ben oraya kadar çıkmadım,” dedi adam. “Yol ayrımından döndüm. Arabacının yanında bir genç daha vardı, o da tekeri tutuyordu. Arabacı kâğıdı koynundan çıkardı, Erzincan’da toplanılan bir yer varsa ver de isimleri okusunlar dedi. Ben de ıslanmasın diye gömleğin içine koydum.”
Cemal parmağını yazının üzerinde tuttu. Adamın yolda geçen zamanı anlatışı inandırıcıydı. Islak omuzlarını, soğuktan düğme tutamayan parmaklarını, paçasından taşlara sızan erimiş karı görüyordu. Fakat onun yürüdüğü yolu bilmek, kâğıdın ondan önce nerede olduğunu söylemeye yetmiyordu. İsimleri yazan adam hâlâ o hanın önünde miydi, yoksa yaprak iki gün önce yazılıp bir elden ötekine mi geçmişti?
Cemal başkasının getirdiği yaprağın üstüne kendi yazısını karıştırmak istemedi; kendi boş kâğıdını sola çekip tepesine 30 Aralık — Refahiye’den gelen kâğıt yazdı, sonra adama adını sordu. Adam önce şaşırdı, ardından kendi adını ve arabacının adını bilmediğini söyledi. Cemal, adamın adını ve kâğıdı yol ayrımında arabacıdan aldığını satırın yanına kaydetti. Kalemin ucu soğuk kâğıtta hafifçe cızırdadı. Kar taneleri daha iri düşmeye başlamıştı; Cemal kuru depo kâğıdının üstüne konan iki taneyi çabucak üfledi.
“İsimleri okusana,” dedi arkadan biri. “Belki bizimkilerden vardır.”
“Üç isim var,” dedi Cemal, başını kaldırmadan. Önce ilk ismi, altında yarım kalmış köy adıyla üçüncü ismi yüksek sesle okudu. Avluda kimse kıpırdamadı; o iki ad soğuk havada bir an asılı kalıp söndü. Cemal ortadaki satıra geçti. “Ortadaki Mehmet. Yanında bekliyor yazıyor.”
Söz ağzından çıkar çıkmaz, avlunun girişine yakın duran kalabalığın içinde bir hareket oldu. Kapının önünde bekleyen biri kalabalığın arasından seslendi. “Ben de aynı yoldan geldim. Bir Mehmet Usta’yı yol ağzındaki ağıla almışlar. Ayağında bir şey varmış.”
Sesi duyulunca birkaç baş birden kapı yönüne döndü. Konuşan adam uzun boylu, zayıf biriydi; omzuna eski bir çuvalı rüzgâra karşı atkı gibi atmış, ellerini koltuk altlarına sokmuştu. Yüzü ayazdan kızarmıştı, çenesinin altında biriken kar tanelerini elinin tersiyle siliyordu. Avlunun eşiğinde kalabalığın arasına tam girmemiş, duvarın yıkık kenarına yakın duruyordu.
Cemal kalemini kâğıdın üstünde durdurdu. Yaprağın ortasındaki ismin Mehmet olduğunu, Cemal’den önce başkaları da görmüştü. Kâğıdı yan çevirdiğinde kapı kanadının köşesine eğilen iki kişi harfleri çoktan okumuş, birbirlerine fısıldamışlardı. Şimdi yol ağzından gelen sözle kâğıttaki isim avludakilerin ağzında bir anda birleşti.
“Mehmet bulundu,” dedi Cemal’in solunda duran gençten biri, sesini yükselterek.
Onun arkasındaki, omzunda boş bir kova taşıyan adam başını ateşin olduğu tarafa çevirip aynı sözü yineledi. “Mehmet bulundu! Yol ağzına götürmüşler.”
Avluda arka arkaya iki kez “Mehmet bulundu,” dendi. İkinci ses ilkinden daha gür çıktı. Ateşin başından birkaç kişi doğrulup bu tarafa baktı.
“Sağ mıymış?” diye sordu biri.
“Ayağında bir şey varmış, ama sağmış, bekliyormuş,” diye karşılık verdi bir başkası, kâğıttaki bekliyor kelimesiyle yolcunun söylediği ayak yarasını hiç duraksamadan aynı cümleye ekleyerek.
“Üç gündür soruyorlardı,” dedi yaşlıca bir ses.
Cemal kâğıdın köşesine bastırdığı parmaklarını kaldırmadı. İki ayrı ağızdan çıkmış iki ayrı söz gözünün önünde birkaç saniye içinde tek bir habere dönüşmüştü. Kâğıtta ayak yarası yoktu. Yolcunun sözünde Refahiye yoktu.
Kalabalığın kenarından bir adam, bu haberi karşı sokağa götürmek üzere başındaki bezi sıkılaştırdı. Kulağını ve alnını saran kalın, koyu renkli bez kar yüzünden ağırlaşmıştı; adam gevşeyen ucunu ensesinden dolaştırıp çenesinin altına doğru çekti, yıpranmış ceketinin yakasını kaldırdı.
“Kardeşi sabah da sormuştu,” dedi. “Evde bekliyorlar.”
“Git söyle hemen,” dedi yanındaki adam, sırtına hafifçe dokunarak. “Bari soğukta boşa beklemesinler.”
Başındaki bezi sıkılaştıran adam kapı açıklığına doğru bir adım attı. Ayakları donmuş karda kaymasın diye kısa ama hızlı bir hamleyle yürümeye davranıyordu. Birkaç adım sonra avludan çıkıp karşı sokağa sapacaktı.
Cemal onu kolundan tutmadı. Bağırmadı da. Kâğıdı kapı kanadının üzerinden iki eliyle kaldırıp, rüzgârda kıvrılmasın diye kenarlarından gererek adamın önüne çevirdi.
“Dur bir dakika,” dedi Cemal.
Adam adımını kesti, şaşırarak kâğıda baktı. “Okumadın mı az önce? Mehmet yazmıyor mu?”
“Hangisinin kardeşi?”
“Bizim Mehmet. Semerci.” Adam başıyla duvar açıklığının ötesini, karşı sokağın bulunduğu yönü gösterdi. “Köşeden girince soldaki küçük dükkân. Sabah kardeşi buraya kadar geldi, ayağı üşüdüğünden fazla duramadı, bana tembihledi. Bir haber çıkarsa koş söyle dedi.”
Cemal kâğıdı indirmedi. Sağ elini kenardan çekip işaret parmağıyla ortadaki ismin yanındaki satırı gösterdi. Kenarda küçük bir Ali oğlu vardı. Meslek yazılmamıştı. Satırın geri kalanında ne bir dükkân adı ne de bir mahalle vardı.
“Burada Ali oğlu yazıyor,” dedi Cemal. “Meslek yazmamışlar.”
Karşı sokaktaki semerciyi Cemal de tanıyordu. Dükkânın önünde sapı kırık bir tokmağı hep aynı çiviye asardı. O sokaktan ne zaman geçse, güneşli günlerde kapının önüne çıkarılan tahta tabureyi, eğri çiviye asılı o kırık saplı tokmağı, eşikte biriken kuru saz kırıntılarını görürdü. Semerci az konuşan, elleri kalın deriden sertleşmiş, kısa boylu bir adamdı; geçerken başıyla selam verir, elindeki bizle dikişi bırakmadan işine dönerdi. Babasının adını ise hiç sormamıştı.
Komşu kaşlarını çatıp kâğıda yaklaştı. Gözünü ince yazıya dikti. “Semerci Mehmet’in babası…” dedi, cümlenin devamı gelmedi. Bir an avlunun öbür yanına bakıp hatırlamaya çalıştı. “Bizim mahalleye sonradan mı gelmişti, rahmetli miydi, bilmem ki… Herkes Semerci Mehmet derdi. Babasının adını hiç duymadım.”
“Burada Ali oğlu yazıyor,” diye yineledi Cemal. “Başka da bir işaret yok.”
Kalabalıktan biri araya girdi. “Ali’dir belki de. Hem bak, adam ağılda gördüm diyor.”
“Gördüm demedi,” dedi Cemal, gözünü komşunun yüzünden ayırmadan. “Ağıla almışlar dedi.”
Komşu bir an duraksadı. Başındaki bezin ucu çenesinin altından yeniden gevşemişti. Kâğıda bir daha baktı, sonra omzunun üstünden kapı ağzında duran yolcuya göz attı. Yürümek için öne aldığı ayağını geri çekmemişti.
“Ailesine ne diyeceksin?” dedi Cemal.
Adam, sorunun cevabını kafasında çoktan kurmuş gibi çabucak söyledi. “Mehmet’i ağıla götürmüşler, diyeceğim.”
Cemal kâğıdın üst köşesini, Refahiye yazısının altındaki o sıkışık küçük satırı parmağıyla gösterdi.
“Bu kâğıtta ağıl yok,” dedi. “Hanın önü yazıyor.”
İnce kâğıt rüzgârda hafifçe hışırdadı. Kar tanelerinden biri tam hanın önü kelimesinin yanına düştü; Cemal parmağının ucuyla taneyi kâğıda bastırmadan yana itti. Az önce arkadan “Git söyle hemen,” diyen adam artık konuşmuyordu. Komşu, elindeki kesinliğin bir ucundan söküldüğünü fark etmiş gibi kâğıda bu defa daha uzun baktı. Refahiye, hanın önü, Ali oğlu Mehmet, bekliyor. Hiçbir yerinde ne ağıl ne ayak yarası ne de semerci geçiyordu.
Adam başını çevirip yol ağzından söz edeni aradı. Kalabalık hafifçe aralandı. Cemal de kâğıdı kapı kanadının üstüne bırakıp köşesine düz taşı koydu ve yüzünü kapı ağzında bekleyen yolcuya döndü.
Yolcu, kalabalığın yüzlerinin kendisine döndüğünü görünce koltuk altlarına soktuğu ellerini çıkarmadan yarım adım geri çekildi. Sırtını yıkık duvarın köşesine dayamadı ama oraya yakın durdu. Omzundaki eski çuvalın ucu kayıp dirseğine inmişti; soğuktan kızarmış bileğiyle kumaşı yukarı çekti.
“Sen nereye kadar gittin?” diye sordu Cemal.
“Ağılın önünden geçtim,” dedi yolcu. Sesi az önce kalabalığın arasından seslendiği zamanki kadar yüksek değildi. “İçeriye bakmadım. Kapıda duran biri, Mehmet Usta’yı buraya getirdiler dedi.”
“Ağıl yolun neresinde?”
“Şehirden çıkınca ilk yol ayrımını geçiyorsun. Eski su arkının biraz ötesinde, yolun üst yanında.”
Cemal bir adım kapı kanadından yana kaydı. Kalabalıktan birkaç kişi rüzgârı kesmek ister gibi sırtlarını yana döndüler; kar taneleri şimdi yatay savruluyor, konuşanların yüzüne ince ince vuruyordu.
“İçeriye hiç bakmadın mı?” diye yeniden sordu Cemal.
“Bakmadım,” dedi yolcu, başını iki yana sallayarak. “Kapı yarı aralıktı. İçeriden duman kokusu geliyordu, birkaç kişinin sesi vardı ama ortalık karanlıktı. Ben soğukta durmayayım diye eşiğe kadar yanaşmadım.”
“Kapıda duran adam içeride miymiş, dışarıda mı?”
“Dışarıda, kapının yanında bir taşa oturmuştu. Elinde teneke bir ibrik vardı, kar dolduruyordu. Beni yoldan yürürken görünce doğruldu, nereye gittiğimi sordu.”
“Onu getirenleri tanıyor muydu?”
Yolcu kaşlarını hafifçe kaldırdı. “Sormadım. Ben de bizim tarafa gidiyorum dedim. Haberi söyle diye seslendi.”
“Kime söyleyeceksin dedi mi?”
“Demedi. Şehirde soran olursa Mehmet Usta’yı buraya getirdiler, ayağında bir şey varmış de, dedi. O kadar.”
Komşu, iki adım öne çıkıp yolcunun karşısında durdu. Başındaki koyu bezin iki ucu şimdi gevşemiş, çenesinin altından göğsüne doğru sarkıyordu. Adam bezin ucunu bir elinde sıkmıştı.
“Ayağına ne olmuş dedi?” diye sordu komşu. Sesi sabırsızdı, ama biraz önceki aceleci sevinci çekilmişti. “Kırık mıymış, taş mı düşmüş?”
“Bilemem,” dedi yolcu. “Kapıdaki adam yürüyemiyormuş, iki kişi kolundan tutup indirmiş, bez sarmışlar dedi. Kendisi de sarmış değil, başkalarından duymuş gibi konuşuyordu. Zaten ben dururken içeriden biri onu çağırdı, ibriği alıp eşikten girdi. Başka da konuşmadık.”
“Usta dediğin, ne ustasıymış?” diye sordu Cemal.
Yolcu omuzlarını kaldırdı; çuval bir kez daha omzundan kaydı. “Yalnız Mehmet Usta dedi. Semerci midir, duvarcı mıdır, demirci midir söylemedi. Ben de üstüne varmadım. Kar yeniden tutmadan şehre yetişeyim dedim.”
“Yaşını, boyunu, üstünde ne olduğunu da söylemedi mi?”
“Hayır.” Yolcu ellerini çuvalın altından çıkarıp avuçlarını birbirine bastırdı. “Zaten ben adamı görmedim ki tarif edeyim. Kapıda ne işittiysem onu söylüyorum.”
Cemal, kapı kanadının üstündeki kuru depo kâğıdını eline aldı, sonra kâğıdı getiren adama baktı. Adam ateşin tarafına gitmemiş, kalabalığın kenarında durup konuşulanları dinliyordu.
“Sen arabacıyla konuştuğunda, ağıldan söz etti mi?” diye sordu Cemal.
Adam başını iki yana salladı. “Hayır. Ağıl falan demedi. Tekeri kara saplanmıştı, Refahiye’den geliyorum, şu kâğıdı Erzincan’da okusunlar dedi. Başka yer anmadı.”
Cemal çevresinde toplananların yüzlerine baktı. Hiçbiri az önceki gibi öne eğilmiyordu.
“İki ayrı söz var,” dedi. “Kâğıtta Refahiye, altında hanın önü ve Ali oğlu Mehmet yazıyor. Yolcunun dediği yerde ise ne kâğıt var ne baba adı, içeriye bakan da olmamış.”
Bu kez avludakiler bir süre sustu. Karın ince sesi, duvarın dışından geçen bir küreğin taşa sürtünüşü ve ateşin başında çatırdayan yaş odun çıtırtısı duyuldu. Az önce omzundaki boş kovayla “Mehmet bulundu!” diye bağıran adam, bakışlarını kaçırıp ateşin tarafına uzaklaştı. Yanındaki genç de yakasını kaldırıp geri çekildi.
Karşı sokağa gidecek olan adam, başına sardığı bezin gevşeyen ucunu çekti. Kumaşı önce ensesine götürür gibi yaptı, sonra vazgeçip elinde büktü. Omuzları düşmüştü; karın altında öne uzanmış ayağını geri çekti. Cemal onun haberi götürmekten vazgeçeceğini sandı.
Adam başını kapı kanadına çevirdi, ama gözü kâğıtlarda değildi. Sesi yalnız Cemal’e duyurmak ister gibi alçaldı.
“Ben şimdi kızına ne diyeyim? Sabah geleceğim dedim.”
Cemal yazılı kâğıdı yeniden masaya koydu; rüzgâr kıvırmasın diye düz taşı Refahiye yazısının yanına bastırdı.
Adı okuduklarından beri, birinin evde başkalarının ağzından gelecek tek cümleyi beklediğini düşünmemişti. Kendi önünde saatlerdir kâğıtlar, çizgiler, tarihler vardı. Ama bu avlunun dışında, kâğıt görmeden, yalnızca kapıdan girecek bir komşunun yüzüne bakarak bekleyenler vardı.
Karşısındaki adam o eve varınca çalacağı kapıyı biliyordu. Kapıyı açan kızın ilk sorusunu da biliyordu. Cemal’in masada ayırmaya uğraştığı iki yer, orada bir an için tek yer olacaktı. Adamın ağzından bulundu sözü bir kez çıksa, kız gerisini işitmeyecekti; hiç gitmese, sabah verdiği sözün üstüne kara basıp geri dönse, kız akşama kadar gözünü sokaktan ayıramayacaktı.
Cemal kalemini tuttuğu elini kâğıttan çekip komşunun yüzüne baktı.
“Yol ağzındaki ağıla bir Mehmet Usta getirilmiş, de,” dedi. “Semerciyi gören çıkmadan bulundu deme. İstersen beraber gidip sorarsınız.”
Komşu hemen karşılık vermedi. Gözleri bir an Cemal’in ağzında kaldı, sonra yere, donmuş karın üstündeki ayak izlerine indi. Adam bu cümleyi sessizce tekrar eder gibi dudaklarını oynattı. Sonra kâğıdın ortasındaki isimden vazgeçip Cemal’e baktı.
“Peki o kâğıttaki?” diye sordu, başıyla kapı kanadının üstündeki depo yaprağını göstererek. “Onu hiç söylemeyeyim mi?”
“Babasının adını sor,” dedi Cemal. “Semerci Mehmet’in babası Ali miymiş, kardeşi bilir. Ali değilse o kâğıt hiç onların değildir. Ali ise bile, burada hanın önü yazıyor, Refahiye yazıyor. İkisini tek haber diye anlatma. Önce ağılı söyle. İsterlerse sonra buraya gelsinler, bu kâğıda da kendi gözleriyle baksınlar.”
Adam bir an düşündü. “Kardeşi bilir babalarının adını,” dedi, kendi kendine konuşur gibi. “Ama kızına hemen kâğıt var dersem aklı karışır. Ben önce ağıldaki haberi söyleyeyim. Beraber çıkıp bakarız.”
Başındaki bezi iki eliyle yeniden kulaklarının üstüne çekti, düğümü çenesinin yanında sıkılaştırdı. Bu kez hareketi aceleci değildi; soğukta yola çıkmaya hazırlanan birinin ağır, kararlı hareketiydi. Sonra durup yeniden Cemal’e baktı.
“Kızına ağılı nasıl anlatacağım?”
Cemal başını kapı ağzında duran yolcuya çevirdi. Haberi getiren yolcudan yeri bir daha tarif etmesini istediler.
“Yol ayrımını geçince su arkı var dedin,” dedi komşu, iki adım yaklaşarak. “Orada yolun sağında eski bir taş ağıl vardır. Oraya mı koymuşlar?”
Yolcu gözlerini kısarak yolu gözünün önüne getirmeye çalıştı. “Yolun sağında, yarısı çökmüş yüksekçe bir taş duvar var. Kapısı geniş, ahşap direkleri hâlâ ayakta.”
“Evet, orası,” dedi komşu. “İlk ağıl o.”
“Oraya gidersen bulamazsın,” dedi yolcu.
Cemal elini tahtaya yasladı. “Neden?”
Adam, duvarın gerisinde ikinci bir ağıl daha bulunduğunu ancak o zaman söyledi. Elini çuvalın altından çıkarıp avucuyla havada bir kıvrım çizdi.
“İlkinin kapısı yola bakıyor ama önü kar yığınıyla dolmuş. Bir araba yanaşmış, içeri giremeyince karı çiğneyip dönmüş. Teker izleri kapının ağzında kalmış. Taş duvarın sol tarafından, yıkılmış kerpiç köşeyi dolanıp arkaya geçiyorsun. Yirmi otuz adım geride, sırtı tepeye yaslı ikinci bir ağıl daha var. Alçak, tahta kanatlı bir kapısı var. Ben haberi işte o ikinci kapının önünde aldım.”
Komşu, o ayrıntıyı duymasaydı ilk ağıla varıp boş döneceğini anlamış gibi bir an sustu. “İlk kapının önündeki araba izini görünce sola mı sapacağız?”
“Sola,” dedi yolcu. “Çökmüş duvarın dibinden dar bir ayak izi açılmış. Kar biraz örttüyse de belli olur. Oradan dönünce duman kokusunu alırsın; içeride sac soba mı yakmışlar, ateş mi yakmışlar, damın kenarından ince bir duman çıkıyordu. Üst eşiğinde eğrilmiş bir direk var.”
“Yoldan yürüyerek ne kadar çeker?”
“Kar böyle yağarsa yarım saati geçer. Kızla gidecekseniz gündüz gözüyle çıkın, hava erkenden kararır.”
Karşı sokağa gidecek kişi bu kez tarifin sonuna kadar bekledi. Yolcu sözünü bitirince tek kelime daha sormadı, yalnız başını ağır ağır salladı. Ceketinin açık kalan düğmesini ilikledi. Cemal’e döndüğünde yüzündeki telaş büsbütün çekilmişti.
Ayrılırken “İkinci kapı,” dedi.
“İkinci kapı,” diye onayladı yolcu.
Cemal onun yüzünü dönüp sokağa girdiğini gördü. Adam yıkık duvar açıklığından çıkarken ayağı gevşek bir taşın üstünden kaydı, dengesini toplayıp karşı sokağın ağzına doğru yürüdü. Kar, onun koyu sırtını birkaç adım içinde incelen bir perde gibi sarmaya başladı. Avluda kimse arkasından Mehmet bulundu diye seslenmedi. Kapı kanadının etrafında kalan birkaç kişi de dağıldı; kâğıdı getiren adam ellerini ceplerine sokup ateşin yanına yürüdü.
Yolcu, söyleyecek başka şeyi olduğunu hatırlayıp gitmedi.
Önce gidecekmiş gibi omzundaki çuvalı düzeltti, iki adım duvar açıklığına doğru attı. Sonra durdu. Ayağının ucunu bir taşa vurup çizmesinin kenarına yapışmış kar topağını düşürdü. Başını kaldırıp avlunun içine bir kez daha baktı: yarı yıkık koğuş duvarına, yamulmuş pencere demirlerine, ateşin çevresinde çömelmiş insanların omuzlarına, kırık kapı kanadının üstüne dizilmiş küçük taşlara.
Geri dönüp kapı kanadına bir adım daha yaklaştı. Sesi biraz alçaldı ama çevrede duranların duyabileceği kadar açıktı.
“Şeyi de söyleyeyim dedim,” dedi yolcu, bakışını Cemal’le yanında duranlar arasında gezdirerek. “O ikinci ağılda beklerken başka kazalardan gelenler de vardı. Ayakta konuşuyorlardı. Yalnız burası değilmiş. Başka kazalardaki hapishanelerden de yardıma çıkanlar olmuş, onu duydum.”
Söz avlunun soğuk havasında bir an asılı kaldı. Yakında duran iki adam birbirine baktı.
“Hangi kazadanmış?” diye mırıldandı arkadaki adamlardan biri, sesi rüzgârda yarım kaldı.
Yolcu başını hafifçe salladı. “Adını seçemedim. Başka kazalardan da çıkmışlar, yıkılan yerlerde çalışıyorlarmış diye konuşuyorlardı. Buranın hâlini görünce aklıma geldi, söyleyeyim dedim.”
Yanlarında duran Hamdi, başını kaldırıp adamın yüzüne baktı.
Cemal onu gözünün ucuyla hemen seçti. Hamdi kapı kanadının biraz berisinde, ateşten yana düşen taşların yanında duruyordu. Üzerinde paltosu yoktu; ince ceketin yakasını boynuna kadar kaldırmış, iki elini kollarının ucundan içeri çekmişti. Soğuktan omuzları öne kapanmış dururken, yolcunun son sözüyle sırtı doğruldu. Bakışı ne Cemal’in kâğıtlarına ne de duvar açıklığına gitti; doğrudan yolcunun yüzünde kaldı. Bir şey söylemedi, ama yüzünde o sözü bırakmayacak bir dikkat toplanmıştı.
Cemal o söze sıra gelmeden önce boş bir kâğıt çekti.
Başka kazalardaki hapishaneler sözü birazdan avluda dolaşmaya başlayacaktı. Ama şu an önünde, sıcağı sıcağına yazması gereken başka bir şey vardı. Sol elinin altında kuru kalsın diye ağır bir taşın altına sıkıştırdığı küçük tomarın içinden kenarı elle yırtılmış bir yaprak çekti. Tahtanın öteki ucundaki karı elinin tersiyle süpürüp kâğıdı oraya koydu.
“Adını söylemeden gitme,” dedi Cemal, başını kaldırıp yolcuya bakarak.
Yolcu şaşkınlıkla gözlerini kırptı. “Benim adımı ne yapacaksın? Ben yalnız kapının önünden geçip geldim.”
“Sözün kimden geldiğini yazmazsam, bir saat sonra kimse kimin söylediğini hatırlamaz,” dedi Cemal. Kalemin ucunu kâğıdın üstünde hazır tuttu. “Gördün diye yazmayacağım. Kapıda işittiğini yazacağım.”
Yolcu bir an kapı kanadındaki öteki kâğıtlara, üzerlerindeki küçük yassı taşlara baktı. Sonra başını salladı, önce kendi adını, ardından geldiği köyü söyledi. Cemal, adın doğru duyulup duyulmadığını anlamak için sessizce bir kez tekrarladı; yolcu başıyla onayladı.
Cemal kâğıdın üst köşesine 30 Aralık yazdı. Parmakları iyice soğumuştu; kurşun kalemi sıkıca tutabilmek için başparmağını tahta gövdenin çatlak yerine oturttu. Kâğıdın ortasına tane tane yazdı:
Yol ağzındaki ikinci ağıl. Bir Mehmet Usta getirildiği kapıda söylenmiş.
Altına yolcunun adını yazdı, yanına köyünü küçük harflerle ekledi. Kalemi bırakmadan önce bir nefes bekledi. Biraz önce komşunun başındaki bezi sıkılaştırıp sokağa fırlamak üzere olduğu an gözünün önüne geldi. Kâğıdı okuyan biri, yolcunun içeriye girip adamı kendi gözüyle gördüğünü sanmamalıydı. Kalemi yeniden kâğıda bastırdı:
Kendisi içeride görmemiş.
Yazdıklarını üstten aşağıya bir kez daha okudu. Ne semerci vardı bu kâğıtta, ne Ali oğlu, ne de bulundu. Kurşun kalemin izi kuru kâğıtta koyu ve net duruyordu. Kar yeniden hızlanmıştı; kâğıdın boş köşesine düşen bir taneyi Cemal çabucak üfledi.
Yolcu, Cemal kalemi bırakınca başıyla kısa bir selam verdi. Çuvalın sarkan ucunu omzuna aldı, kapı kanadının önünden çekilmek üzere yana döndü. Cemal başını hafifçe kaldırdığında Hamdi’nin gözlerinin hâlâ yolcuda olduğunu gördü; Hamdi bir adım atmaya hazırlanır gibi ağırlığını öne vermişti.
Cemal, yeni yazdığı kâğıdın üstüne küçük, yassı bir taş koydu. Taşın kenarı ikinci ağıl sözünün ucunu örtünce onu bir parmak sola çekti. Sonra tahtanın öbür yanında duran, gömleğin içinden kuru çıkmış depo kâğıdına baktı. İki yaprak aynı tahtanın üstünde, aynı kurşuni kış ışığının altındaydı.
Refahiye yazılı kâğıdı bunun üstüne koymadı. İkisini kapı kanadının ayrı uçlarına serdi. Aileden biri gelip haber sorduğunda, önce gözünü hangi kâğıda çevireceğini bilmek istiyordu.
