Artçı
29 Aralık öğleden sonra, gökyüzünün kurşuni ışığı okul duvarlarının üstünden ağır ağır çekilirken avludaki soğuk yeniden keskinleşmişti. Dışarıdaki yemek sırasından aldığı sıcak çorba tasını iki avucunun arasında tutarak okulun açık iki kanatlı kapısından içeri giren Naciye, kapı yanındaki kâğıt masasının önünde bir an yavaşladı. Masadaki görevli, üst üste konmuş kâğıtların köşesini küçük bir taşla bastırmış, iki satır arasına bir ad ekliyordu.
“Bana bir haber bırakan oldu mu?” diye sordu Naciye, tası göğsüne yakın tutarak. “Fırın tarafından gelen bir komşu uğrayacaktı belki.”
Görevli başını kaldırıp bir an düşündü, sonra iki yana salladı. “Öğleden beri kimse seni sormadı,” dedi. “Yalnız biraz önce bir adam Yusuf diye sordu, soyadını söyleyince öbür sıradaki çocuğa gönderdik. Senin getirdiğin çocuk pencerelerin altında hâlâ.”
Naciye başıyla teşekkür edip su sırasının gerisindeki pencerelerin altına doğru küçük, ölçülü adımlarla yürüdü. Dışarıdaki sıranın sonuna geçip yeniden beklerken soğuyan parmakları, şimdi sıcak tenekenin kenarında hafifçe sızlıyordu. Çorba dökülmesin diye tasın ağzına örttüğü temiz bez, soğuk havada buhardan yumuşayıp nemlenmişti. Yürürken etek cebindeki ıslak eldiven bacağına hafifçe vuruyor, ama Naciye elini tasın sıcak kenarından ayırmıyordu.
Avluda sabahki kadar hareket yoktu. Duvar dibine dizilmiş uzun tahta sıralarda çocuklar kalın battaniyelerin, yama tutmuş yorgan parçalarının ve büyüklerinden kalma koyu paltoların içine büzülmüş oturuyordu. Pencerelerin altında, dün Yusuf’u yatırdıkları köşede bir kadın elindeki küçük teneke maşrapayı boşaltıp kenara koyuyordu. Naciye yanına yaklaşınca kadın başını kaldırdı.
“Bir soran oldu mu?” diye sordu Naciye alçak sesle.
Kadın, sıranın ucunda koyu paltonun içinde oturan çocuğa göz ucuyla bakıp başını iki yana salladı. “Kimse gelmedi,” dedi. “Az önce çorba dağıttıklarında bir küçük kâse içirdim, yarısını bıraktı. Yerinden hiç kalkmadı, hep pencerelere doğru bakıyor.”
“İyi etmişsin,” dedi Naciye. “Ben yanında biraz dururum.”
Kadın başıyla selam verip elindeki maşrapayla su sırasına doğru uzaklaştı. Pencerelerin altındaki uzun tahta sırada Yusuf, sırtını duvarın kuru köşesine vermiş oturuyordu. Üstünde hâlâ Hamdi’nin koyu renk paltosu vardı; geniş yakası çocuğun çenesine kadar yükselmiş, ayaklarının ucundan koyu astar bezlerinin kıvrımları belli belirsiz görünüyordu. Yanındaki sırada battaniyeye sarılı iki küçük çocuk başlarını yaşlı bir kadının dizine dayamış uyukluyordu. Avlunun ortasındaki birkaç taşın üstünde yarım bırakılmış boş taslarla bir bakır su kabı, biraz ileride de külleri hâlâ tüten küçük bir ocak duruyordu.
Naciye tası Yusuf’un yanına, tahta sıranın boş kenarına koyarken üstündeki temiz bezi kaldırdı. Okulun kapısına kadar çorba dökülmesin diye tuttuğu örtü, sıcak tenekenin buharıyla artık tasın kenarına yapışmıştı. Bez çekilince teneke hafifçe kımıldadı; Naciye öbür eliyle kabı sabitleyip bezin bir ucunu ayırdı, ötekini olduğu yerde, kenara sarkmış hâlde bıraktı. Açılan aralıktan ince, sıcak bir buhar yükseldi; bulgur ve tuz kokusu avludaki is kokusunun içine hemen karıştı.
Yusuf o kokuyu duyunca hafifçe doğrulup paltosunun içinden baktı. Gözleri önce buharı tüten tasa, sonra Naciye’nin soğuktan kızarmış ellerine gitti.
“Ben içtim,” dedi.
Sesi alçaktı ama dün buradaki sırada yatarken çıkardığı sesten daha açıktı.
“Ben daha içmedim,” dedi Naciye. “İstersen burada içerim.”
Yusuf paltosunun uzun eteğini dizlerine doğru biraz çekip başıyla yanındaki boşluğu gösterdi. Naciye sıranın ucuna oturdu. Tahta soğuktu; eteğinin ıslak cebi tahtaya değince bacağından yukarı ince bir ürperti yürüdü. Tasa eğilip baktı; çorbanın üstü hâlâ kaynar denecek kadar sıcaktı, dudak değecek gibi değildi. İki elini bir an tenekenin dışına yaklaştırıp ısının avucuna geçmesini bekledi, sonra geri çekti.
Yusuf, buharın ince ince yükseldiği tasa bakıp başını yana eğdi. “Kaşık vermediler mi?” diye sordu.
“Kenarından içilir,” dedi Naciye. “Biraz soğusun yeter. Zaten kaşık olsa da bu soğukta demiri elinde buz keser.”
Yusuf başını hafifçe salladı; temiz bezin sarkan köşesine parmağının ucuyla dokunup hemen çekti. Naciye tasın kenarından tahtaya buhar damlamasın diye bezin açık ucunu kabın öte yanına doğru katladı.
Tas soğuyana kadar elinde bir iş olsun diye Yusuf’a dönüp mintanı istedi. Dün öğleden sonra buraya bıraktığından beri kumaşa bir daha bakmamıştı; ilk geceden kalma yırtık öylece duruyorsa çocuk giymeye kalktığında sökük iyice yürürdü.
“Mintanın yanında mı?” dedi. “Ver de şu koluna bir bakayım.”
Yusuf, Hamdi’nin paltosunun önünü hafifçe araladı. Mavi kumaşı paltosunun altından, göğsüne yakın bir yerden çıkardı; soğukta kaybolmasın diye içine saklamış olmalıydı. Naciye mintanı alırken çocuğun küçük parmakları bir an kumaşın eteğinde oyalandı, sonra bıraktı.
Mintanın kolu yine içeride kalmıştı. İlk gece duvarın arasından çekip aldığında da, dün okul kapısındaki görevliye gösterdiğinde de aynı kol içeri kaçmış duruyordu. Naciye sol bileğini kol açıklığına sokup parmaklarıyla manşeti yakaladı, kumaşı yavaşça dışarı çekip kolu düzeltti. Mavi pazen soğuktan sertleşmiş, üstündeki kurumuş kireç izleri el değdikçe ince bir toz gibi dökülmeye başlamıştı. Naciye kolu dizine yatırıp iki avucuyla gerdi, dikiş çizgisini gün ışığına çevirdi.
Yusuf gözlerini paltosunun uzun kolundan kaldırıp Naciye’nin elindeki kumaşa baktı. “Bu palto o gece ışığı tutan amcanın mı?” diye sordu.
“Evet,” dedi Naciye, kumaşı düzeltmeyi bırakmadan. “Sen üşüme diye verdi. Ayağındaki bezleri de bunun astarından ayırdı. Şimdi üstünde kalsın, onu sonra görürüz.”
Yusuf başka bir şey sormadı; başını biraz eğip Naciye’nin parmaklarının mintanın kol altındaki dikiş boyunca yürümesini izledi. İlk gece, Yusuf’u buldukları o dar duvarın arasından mintanı çektiği yerde bir dikiş açılmıştı. Karanlıkta taşların arasından sarkan ıslak mavi kolu tutup kendine çektiği anı yeniden hatırladı; kumaş bir tahta kıymığına takılıp hafifçe gerilmiş, o kısacık çekişte kol altındaki ek yerinden iplik bırakmıştı. Kumaş yırtılmamıştı ama dikişin aralığından iç astarın soluk kenarı görünüyordu. Naciye başparmağıyla kumaşı boydan boya yoklayınca, yıllar önce Neriman bu mintanı dükkâna getirdiğinde kendi eliyle attığı iri ilmek geldi eline. Neriman o gün mintanı masanın üstüne koymadan önce kollarını özenle düzeltmiş, iki kış daha giysin diye kol altını sağlamlaştırmasını istemişti. Çocuklar koşarken, duvar kenarlarına tırmanırken kol altından çabuk söker diye Naciye o gün iki kat iplikle tutturduğu, düğümü içe saklanmış sağlam bir başlangıç ilmeği atmıştı. Kol ağzındaki açık renk onarım dikişi de yerindeydi. O iri ilmek sağlamdı; karın, taşların ve gece karanlığında çekilmenin yükünü taşımış, yerinden oynamamıştı. Yalnız yanındakilerden ikisi sökülmüş, dikişin devamı iki parmak kadar aralanmıştı.
Terzi gözüyle açılan yeri hemen ölçtü. İki üç sıkı ilmek atsa kol eskisi gibi kapanırdı; kumaş çekmez, çocuğun koltuk altında pot yapmazdı. Kolu dizinde çevirip bu kez yaka kenarına baktı. Üstten birinci düğmenin yeri boştu; orada yalnız kopmuş ipliğin üç küçük tüyü kalmıştı.
Yusuf, sıranın ucunda ayaklarını hafifçe oynattı. Sol ayağındaki koyu astar bezinin bir kenarı paltosunun uzun eteğinden dışarı taşmış, ucu biraz gevşemişti. Naciye mintanı dizinde bırakıp eğildi, gevşeyen astar ucunu çocuğun bileğine doğru yeniden katlayıp sıkıştırdı.
“Üşüyor mu ayakların?” diye sordu.
Yusuf başını iki yana salladı. Gözleri ayaklarında değil, Naciye’nin dizine yaydığı mavi kumaşın yaka ucundaydı.
“Düğme takmayacak mısın?” diye sordu Yusuf.
“Yanımda düğme yok,” dedi Naciye. Sesi sakin, bahanesizdi. “Şimdi kolun söküğünü kapatayım, daha fazla açılmasın. Düğmeyi sonra buluruz.”
Yusuf, paltosunun geniş kolundan sağ elini çıkardı. Paltonun kolu çocuğun kolundan neredeyse bir karış uzun olduğu için eli kumaşın ağzında güçlükle belirdi. Küçük işaret parmağını uzatıp Naciye’nin dizindeki mintanın üstünde, düğmenin boş yerine koydu. Parmağı kopmuş iplik ucuna hafifçe bastırdı.
“Annem pencerenin yanına koymuştu,” dedi. “Akşam dikecekti.”
Naciye çocuğun parmağına baktı, elini kumaşın üstünden çekmesini beklemeden ceketinin sol yakasını hafifçe kaldırdı. İğneyi, sokağa çıktığı günden beri kaybetmemek için hep sakladığı yerden, ceketinin iç yakasından çıkardı. İnce, ucu parlak bir dikiş iğnesiydi; soğuk metal parmak uçlarına hemen dokundu. Öbür cebinden, okula gelirken kenarına bir miktar koyu renk iplik sardığı katlı mendilini aldı. İpliği çözmek için mintanı dizine iyice yaydı; mendili kucağının kenarına koyup ipliğin ucunu aradı.
Yusuf, Naciye’nin kızarmış parmaklarının mendil kenarındaki ince ipliği tutmaya çalışmasını izledi. “Elin titriyor,” dedi alçak sesle.
“Soğuktan,” dedi Naciye, başını kaldırmadan. “Az sonra ısınır. Çorbanın buharı buraya kadar geliyor bak.”
İpliği mendilin kenarından açarken başını kaldırıp çocuğa düğmeyi orada ne zaman gördüğünü sormak istedi. Ama soruyu hemen kurmadı; bazen bir çocuğa aceleyle sorulan zaman sorusu, aklındaki resmi dağıtıveriyordu.
Yusuf, paltosunun yakasını sol eliyle sıkmış, öbür elini ise Naciye’nin dizindeki mavi kumaşın üstünde yavaş yavaş gezdiriyordu. Bir karış ileri gidip duruyor, sonra yeniden yaka kenarına dönüyordu; düğmenin pencerenin hangi yanında, sağında mı solunda mı durduğunu arar gibi parmağını ileri geri götürdü. Kaşlarının arasında, bir şeyi tam hatırlamaya çalışan büyüklerinki gibi küçük, dik bir çizgi belirmişti.
“Annen pencerenin yanında mıydı?” dedi Naciye, sesini çocuğun alçak tonuna indirerek.
“Ben yatarken oradaydı,” dedi Yusuf. Durdu, gözlerini avlunun karşısındaki boş taşlara dikti. “Sonra kalktım, ocakta bir şey vardı.”
“Neydi?”
Yusuf cevap vermeden önce kaşlarını biraz daha çattı. Alt dudağını içeri çekip düşündü; sanki o geceki odanın seslerini karanlığın içinden tek tek ayırmaya çalışıyordu.
“Belki tencere,” dedi sonunda. “Kapağı ses ediyordu.”
“Su mu kaynıyordu ocakta?” diye sordu Naciye, çok yumuşak.
Yusuf başını hafifçe salladı, sonra emin olamayınca durdu. “Bilmem. Yalnız kapağı vuruyordu. Tık tık diye. Sonra lamba sallandı.”
“Sen yataktan indin mi?”
“İnmedim,” dedi Yusuf. Paltosunun yakasını tutan sol eli biraz daha sıkılaştı. “Anneme bakayım dedim, pencerenin orası karanlıktı. Sonra çok gürültü oldu. Mintanım sandalyedeydi, giyemedim.”
Gözleri bir an okulun yüksek pencerelerine kaydı, sonra yeniden dizindeki büyük palto koluna döndü. “Bizim pencere alçaktı,” dedi, sanki kendi kendine anlatıyormuş gibi. “Ayak ucuma kalkınca elim yetişiyordu.”
Naciye başını sallayıp dinledi, başka bir soru sormadı. Çocuğun kurduğu o daracık oda görüntüsünü gereksiz sorularla dağıtmak istemedi; zaten Yusuf’un anlattığı, duvarın altında kalmadan hemen önceki son iki üç dakikaydı. Yatağın yanındaki sandalye, sandalyenin üstündeki katlı mavi mintan, alçak pencere kenarı ve karanlıkta sallanan lamba... Çocuğun elinde o geceden kalan bütün düzen buydu. Naciye mendilden bir karış kadar iplik ölçüp kopardı, ucunu hafifçe ıslatıp iki parmağı arasında büktü. İğneyi okul avlusunun soluk ışığına doğru kaldırdı.
Parmakları soğuktan iyice ağırlaştığı için ipliğin ucu ilk denemede iğnenin deliğine girmedi, yana bükülüp kaldı. Naciye ipliği yeniden parmak ucuyla düzeltip ikinci kez denedi.
İpliği iğnenin deliğinden geçirirken Naciye’nin aklına, kuyulu evin önünde Hatice’nin Neriman’a verdiği iğne geldi. Dün su sırasının sonunda Hatice’nin söyledikleri hâlâ kulağındaydı: Başörtüsünün iğnesi düşmüş, benimkini istedi. Verdikten sonra da Yusuf’u o civarda görüp görmediğimi sordu. Başörtüsünü bir daha takamadı, iğneyi elinde tutuyordu.
Naciye bugün kuyunun oraya ikinci kez gittiğinde de kadını görememişti. İki kanatlı kapının açık kanadı hâlâ içerideki kırık köşeli taşa dayanıyordu; taşın etrafındaki kar çiğnenmemişti, eşikte kimse yoktu. Hatice’nin verdiği o iğneyi de yerde aramamıştı. Şimdi kendi elindeki dikiş iğnesinin ucundan ipliği geçirirken, bir başka kadının soğukta avucunda tuttuğu o ince iğneyi düşünmeden edemedi.
Eteğinin cebindeki ıslak eldiven, sıranın soğuk tahtasına değdiği yerden bacağına yeniden serinliğini geçiriyordu. Bugün iki ayrı izin ucunda yürümüştü Naciye: biri kuyulu evin önündeki o taşa dayalı boş kapı, öteki de biraz önce okul yolunda gördüğü katır yularının içe kıvrılmış düğümü ve fırının berisindeki devrilmiş su teknesi. İki izin de arkası henüz açık değildi; ikisi de yalnız yarım kalmış birer tariften ibaretti. Kendi kardeşi için bile bir duvarın adını kesin bir haber gibi ağzına almayan Naciye, şimdi bu çocuğun önüne yarım bir iz koyamazdı.
Bir an Yusuf’a dönüp, annesinin dün sabah kuyulu evin kapısında bir komşuya seslendiğini, kendisini sorduğunu söylemek istedi. Çocuk, annesinin sesini karanlık odada tencere kapağının yanına bırakmıştı; dışarıda, gün ışığında hâlâ yürüyüp onu aradığını duysa belki omzundaki o gerginlik biraz çözülürdü.
Cümleyi dilinin ucunda tuttu, söylemedi.
Kadının kuyulu evden çıkıp nereden nereye gittiğini bilmiyordu. Kireççinin avlusuna götürülen koyu şallı kadının Neriman olup olmadığı da hâlâ belli değildi. Eğer şimdi Yusuf’a “Anneni dün sabah kuyulu evin kapısında görmüşler,” dese, çocuk hemen “Şimdi orada mı?” diye soracaktı. Naciye buna “Hayır, bugün gittim, yoktu,” demek zorunda kalacaktı. Boş kalmış bir kapıyı çocuğun aklına yeni bir bekleyiş gibi koymak istemedi.
Çocuk, kendisinin son gördüğü yeri bulmaya çalışıyordu; pencerenin yanını, düğmeyi, tencere kapağının sesini. Elinde kendi gözüyle gördüğü, kendi kulağıyla duyduğu o küçük parçalar vardı. Naciye onun adına, kendisinin bile gözüyle görmediği bir sonrakini söylemek için acele etmeyecekti. İpliği iğnenin gözünden nihayet geçirip iki ucunu eşitledi, ucuna küçük, sağlam bir düğüm attı.
Kucağındaki mavi mintanın sökülen kol dikişini iki parmağıyla birbirine yaklaştırdı. Sağlam duran o eski iri ilmeğin hemen yanından iğneyi batırmak üzere elini indirdi. İpliğin ucundaki düğümü parmak ucuyla son kez yokladı, dikişin ilk yerini gözüyle tutturdu. Avluda, yemek kazanının bulunduğu karşı uçtan gelen alçak konuşmaların ve ara sıra duyulan tahta kırma seslerinin arasında birkaç saniyelik durgun bir sessizlik açıldı.
Okul avlusunun ortasındaki taslardan biri devrildi.
Taşın üstünden kayıp donmuş zemine inen teneke, soğuk havada tiz ve boş bir sesle iki kez yuvarlandı. Naciye önce bir ayağın çarptığını sandı. Başını dikişten kaldırıp avlunun ortasına baktı; biraz önce su taşıyanlardan biri geçerken eteğini ya da çizmesini değdirmiştir diye gözleriyle etrafı aradı. Ama taşın iki adım çevresinde kimse yoktu. Devrilen tasın yanındaki bakır kabın içindeki su, rüzgâr çıkmadığı hâlde kenarlarına doğru ince halkalar yapıyordu.
Sonra oturduğu sıranın taşı kaşıyan sesi geldi.
Sıranın ağır tahta ayakları, altındaki donmuş taş döşemenin üstünde kısa, sert bir sürtünmeyle yana kaydı. O kuru gıcırtı tahtadan dizlerine, oradan da omurgasına kadar bir anda yürüdü. Önündeki su, tasın üstünde ileri geri vurdu; sıcak çorba tenekenin bir kenarından ötekine çalkalanıp üstünde kalan bez ucunu koyuca ıslattı. Sırtlarını verdikleri okul duvarının yukarısındaki kırık pencere çerçeveleri hafifçe titredi, pervazdan dökülen ince harç tozları saçak altındaki taşlara çıtırdayarak indi.
Naciye nefesini tuttu. Sağ elindeki çelik iğne parmaklarının arasında duruyordu; ayağa fırlasa iğne ya elinden düşüp kaybolacak ya da çocuğun yanına savrulacaktı. İğneyi nereye bırakacağını düşünmeye fırsat bulamadan mintanın yaka kenarına sapladı. Parmağıyla ucunun kumaştan çıkıp çıkmadığını yoklayamadan ayağa kalktı. Kalkarken dizindeki mavi kumaş kenardan sıyrılıp yere kaydı, ama Naciye başını aşağı indirmedi.
Ayağa kalkarken eliyle Yusuf’un omzunu aradı. Çocuğu pencere altından, duvarın dibinden bir adım olsun uzağa çekmek için uzandı. Parmakları koyu yün kumaşı sıkıca kavradı ama avucunun içinde omuz kemiği değil, yalnızca katlanıp yumuşayan boş bir kumaş kaldı.
Omuz yerine Hamdi’nin paltosunun boş kolunu tuttu.
Büyük paltonun kolu çocuğun bedeninden bir karış dışarıda sarkıyordu; Naciye’nin eli soğuk, boş yünü sıktıkça göğsünde bir anlık korkunç bir boşluk açıldı. Çocuk yerinden mi kaydı, sıranın altına mı düştü diye kolunu çekmeye davrandığı anda, paltonun içinden küçük bir kıpırtı geldi. Çocuk eli kımıldayınca Naciye yüzünü ona çevirdi.
Yusuf sıranın üstünde olduğu yerde büzülmüş, bir yumruğuyla paltonun yakasını göğsüne bastırmış, öbür eliyle de tahtanın kenarına tutunmuştu. Çığlık atmamış, ağlamamıştı; gözleri ne okulun duvarındaydı ne de avlu kapısında, yalnız Naciye’nin boş palto kolunu sıkan eline bakıyordu.
Birisi avlunun karşısında, “Kapının önünü boş bırakın,” diye seslendi.
Ses sert ama telaşsızdı. Kapı yanındaki kâğıt masasının başında duran görevli, üstteki yaprakları avucuyla bastırıp iki adım dışarıya, açık avluya doğru çekildi. Açık iki kanattan biri menteşesinde hafifçe sallanınca kapıya en yakın duran genç bir adam elini uzatıp kanadı tuttu ki rüzgârla ya da sarsıntıyla kapanıp çıkışı kesmesin. Duvar diplerinde oturan birkaç kadın çocukları kollarının altına alıp sıralardan birer adım öne çıktı. Yan sıradaki yaşlı kadın, dizinde uyuklayan iki küçük çocuğu uyandırmadan battaniyenin uçlarını göğsünde topladı; çocuklardan biri uykusunun arasında ince bir ses çıkarınca kadın elini usulca çocuğun kulağına bastırıp susmasını bekledi. Ocağın yakınında üst üste yığılı kuru tahtalardan ikisi kayıp kuru bir takırtıyla yere düştü.
Sıranın yanından geçen kadın, kucağındaki örtüyü her iki koluna birden dolamıştı. Başını hafifçe öne eğmiş, ayaklarının altına bakarak avlunun açık ortasına doğru hızlı ama düzenli adımlarla yürüyordu. Ne bağırıyor ne de elindekini yere atıyordu. Naciye, kadın aceleyle koşmadığı için bir an sarsıntının bittiğini sandı. Tuttuğu nefesin yarısını yavaşça bıraktı, boş palto kolunu sıkan parmaklarını azıcık gevşetti.
Tam o sırada ayaklarının altındaki donmuş taş bir kez daha hafifçe oynadı.
Taşın üstündeki tas bir kere daha kımıldadı. Bu ikinci kıpırtı ilkinden daha kısaydı ama tenekenin tahta üstünde çıkardığı kuru ses, bütün avluda yankılanmış gibi duyuldu. Naciye’nin önündeki tasın kenarından sıcak çorba biraz daha taşarak koyu bir çizgi hâlinde sıranın tahtasına indi. Ocağın yanında duranlar da oldukları yerde beklediler; kimse kepçeyi bırakıp koşmadı, kimse arkasına dönüp bağırmadı. Avludaki yirmi otuz kişinin birden nefesini tutup ayak tabanlarının altındaki zemini dinlediği o iki saniye boyunca, soğuk hava Naciye’nin açık bileklerini bıçak gibi kesti. Herkes üçüncü bir itişin gelip gelmeyeceğini bekliyordu.
İki gece önceki o uzun uğultu gelmedi. Okul duvarının yukarısındaki kırık çerçeve sustu; pervazdan dökülen ince toz havada asılı kalıp yavaşça yere indi. Kapının önündeki boşlukta bir iki saniye kimse adım atmadı.
Ardından, az önce suyu dökülen tası bir adam ayağıyla kenara çekti.
Teneke donmuş taşın üstünde kısa, pürüzlü bir sesle sürüklenip duvar dibine dayandı. Bir süre o teneke sesinden başka bir şey duyulmadı. Avlunun üstündeki kurşuni gökyüzü kıpırtısızdı; dışarıdaki sokaktan da ne bir yıkılma gürültüsü ne de yeni bir bağırış geldi.
Naciye parmaklarını Hamdi’nin paltosunun boş kolundan nihayet çekti. Kaba yünü sıkmaktan avucunun içi kızarmış, tırnakları kendi etine iz bırakmıştı. Elini biraz daha içeri, çocuğun sahici omzuna koydu; kalın kumaşın altında küçük, sert omuz kemiğini hissedince içi bir nebze yerine oturdu. Yusuf omzuna konan elin altında kıpırdamadı, yalnızca başını aşağı doğru çevirdi.
Yusuf, Naciye’nin dizinden yere kayan mintana baktı.
Mavi pazen, sıranın hemen önündeki soğuk taşların üstünde katlanmış bir hâlde yatıyordu. Kolu yine yarı yarıya bükülmüş, koyu renk ipliğin uzun ucu taşın üstünde kıvrılarak kalmıştı.
“İğneyi batırdın,” dedi.
Çocuğun sesi ne korkulu ne de sitemliydi; yalnız gözünün önünde olan bir yanlışı düzeltmek ister gibi açık ve sakindi.
Naciye eğilip mintanı yerden aldı. Eteğine bulaşan kuru kireç tozunu iki kez hafifçe silkeledi. Yaka kenarına bakınca kendi elinin telaşını orada gördü: iğnenin yarısı kumaşın içindeydi. İnce çelik, tam yakanın kalın katından eğri bir açıyla geçip gitmiş, iplik de arkasından kumaşı hafifçe bükmüştü.
Naciye kendi parmaklarına baktı. Günlerdir dikiş tutan parmakları, dikmeyecekleri bir yere açtıkları deliği düşünmeden, hâlâ kumaşın iki ucunu bir arada sıkıyordu. Yıllarca tezgâh başında bir yakanın kıvrımını yarım milim bile kaydırmadan tutan, kumaşın dokusunu incitmemek için ince iğneyle kalın iğneyi tek bakışta ayıran elleri, ilk sarsıntıda bütün ölçüsünü unutmuştu. Sanki sarsıntı başladığı anda bile eli bildiği eski alışkanlıktan kopamamış, iki kumaş parçasını birbirine denk getirmeye çalışırken yanlış yeri delip geçmişti.
Elini gevşetti. İğnenin başından tutup kumaştan yavaşça çıkardı. Çıkan delik küçüktü ama Naciye başparmağıyla mavi pazenin üstünü usulca ovup açılan dokuyu birbirine yaklaştırdı. İpliği çekip çıkarmadı; koyu ip hâlâ iğnenin deliğinde duruyordu.
Avlunun öbür yanında, kapı kanadını tutan genç adam elini çekince tahta menteşesinde hafifçe gıcırdadı. Yorganın altındaki çocuklardan biri kısa kısa öksürdü, yaşlı kadın sırtını sıvazladı. Bir bakır kovadan kazana su boşaltılırken çıkan boğuk şırıltı, az önceki sessizliği usulca örttü.
İğneyi tam eski yerine, ceketinin iç yakasına takacaktı ki Yusuf başını kaldırdı. Gözleri Naciye’nin yakasına giden elinde değil, doğrudan yüzündeydi.
“Bir daha olur mu?” diye sordu.
Naciye’nin eli ceketinin yakasına bir karış kala durdu. Parmaklarının ucundaki ince iğne, ikindiye dönen soluk gün ışığında hafifçe parladı.
Naciye çocuğun yüzüne baktı. Yusuf’un gözlerinde ağlamaya yakın bir titreme yoktu; yalnızca iki gecedir her şeyi yerinden oynatan bu gücün yeniden gelip gelmeyeceğini gerçekten bilmek isteyen bir çocuğun yalın sorusu vardı. Soruyu duyduğu anda Naciye’nin kulakları istemsizce arkaya, avlunun içine döndü. Kendisinin de birinden aynı cevabı duymak için avlunun sesini dinlediğini o anda fark etti.
Bakışlarını bir an çocuğun başının üstünden geçirip karşıya çevirdi. Karşıdaki adam az önce kenara çektiği tası yerden kaldırmıştı; içine bakıyor, dökülen suyun taşta bıraktığı koyu izi gözden geçiriyordu. Sıranın yanından geçen kadın, kollarına doladığı örtüyü çözüp yeniden düzgünce katlamıştı, omuzlarına alıp eski yerine doğru yürüyordu. Ocağın başındakiler ateşe iki parça yeni tahta sürüyor, kepçeyi tutan adam kazanın kapağını aralıyordu. Kapı yanındaki görevli de elini kâğıtların üstünden çekmiş, masanın kenarına yeniden yerleşmişti.
Herkes yarım bıraktığı küçük işe dönmüştü ama hiçbiri göğe ya da yere güvenerek yürümüyordu. Yusuf’un sorusuna onların hareketlerinden bir cevap çıkaramadı. Bir büyük gibi başını okşayıp Olmaz, bitti artık demek kolaydı; ama bir saat sonra yer yeniden kımıldarsa, çocuk o yalanı bir daha unutmazdı. Az önce kuyulu ev için söylemediği yarım sözü, şimdi yerin altındaki bilinmezlik için de söyleyemezdi.
Gözlerini yeniden Yusuf’a indirdi.
“Bilmiyorum,” dedi. Biraz bekledi. “Bu geçti. Ben yanındayım.”

Yusuf ona bakmayı sürdürdü. Gözlerini kaçırmadı, başını paltosunun içine gömmedi. Naciye’nin sesi ne yükselmiş ne de teselli etmek için yumuşamıştı; söylediği şey, tam da bildiği kadardı.
Naciye dizlerinin yorgunluğunu o anda hissetti ve yeniden yanına oturdu. Tahta sıra artık kıpırdamıyordu; ayakları taşın üstünde yeniden yerini bulmuştu. İğneyi ceketinin yakasına geri takmadı, mintanın sökülen koluna da yeniden eğilmedi. Dizinin yanında duran katlı mendili alıp iğneyi mendilin kıvrımına geçirip yanına bıraktı. İpliğin kalan ucunu sarmadı; koyu renk iplik mendilin kenarından tahtanın üstüne ince, kıvrık bir çizgi gibi uzanıp kaldı.
Sağ eliyle sıranın üstündeki teneke tası yokladı. Tasın dibi hâlâ ılıktı. Sarsıntıda çorba biraz dökülmüş, tahtanın kenarına kadar inmişti; koyu ıslak şerit sıranın ucunda bir damla hâlinde asılı duruyordu. Kabın içindeki sıvı artık hiç dalgalanmıyor, soğumaya yüz tutmuş yüzeyi karanlık, düz bir ayna gibi duruyordu. Temiz bezin kenarı çorbadan sararmış, soğuk havada hemen ılıklığını yitirmişti. Naciye bezin kuru kalan ucuyla tasın ıslanan dış kenarını hafifçe sildi, sonra tası kaymayacak biçimde düz tahtanın üstüne, ikisinin tam önüne bıraktı.
Naciye tası önlerine koyduğunda, Yusuf bir an tasa, sonra mendilin yanına bırakılmış iğneye baktı. Avlunun yüksek duvarlarından düşen gölge artık pencerelerin altına kadar yürümüş, tahta sıranın kenarına dökülen çorba şeridi ayazda matlaşıp soğumuştu. Naciye’nin dikişe dönmediğini görünce Yusuf dizlerini sıranın tahtasına biraz daha rahat bıraktı, ardından paltosunun içinden iki elini de çıkardı. Paltonun geniş kolları geriye doğru toplandı; çocuğun soğuktan hafifçe pembeleşmiş küçük elleri dizinin üstünde, mavi mintanın hemen yanında açıkta kaldı. İlk geceden beri yakaya kilitli duran o küçük yumruk, ilk kez bütünüyle çözülmüştü.
Yusuf başını eğip yaka ucundaki o boş düğme yerine bir kez daha baktı, sonra gözlerini Naciye’nin yüzüne kaldırdı.
“Annem düğmeyi pencereye koymadı,” dedi. “Ben koydum. Sabah veririm diye.”
Sözcükler avlunun sakinleşen uğultusunun içinde usulca asılı kaldı. Çocuğun az önce parmağını ileri geri götürerek aradığı şeyin, annesinin bıraktığı değil kendi koyduğu küçük bir emanet olduğu şimdi anlaşılıyordu; gece yatmadan önce kopmuş ya da düşmüş düğmeyi pencere kenarına kendisi bırakmış, sabah uyanınca annesine uzatmayı beklemiş, sonra o sabah hiç gelmemişti. Bir tırnak ucu kadar küçük, gün ışığında bile yere düşse kolayca kaybolacak bir düğme, iki gecedir çocuğun aklında bütün bir sabahın ölçüsü gibi durmuştu.
Naciye hiçbir şey sormadı. Ne düğmenin rengini ne de pencerenin hangi tarafında kaldığını kurcaladı. İliksiz yaka da, kol altındaki sökülen iki ilmek de, mendilin üstünde sarmadan bıraktığı iplik de önlerinde öylece duruyordu. Kapı tarafından iki yeni adım sesi girdi avluya, uzaktan bir kadın başka bir çocuğu adıyla çağırdı. Ilık çorbanın üstünden incecik, son bir buhar teli yükselip ikindi ayazında kayboldu.
Naciye başını önündeki kumaşa eğmedi. Yusuf başka bir söz bulana kadar yüzüne bakarak bekledi.