Pencere eşiği
29 Aralık günü kuşluk vaktini geçerken fırının önündeki yokuş, sabah yürüyenlerin ayak izleriyle koyu şeritlere bölünmüştü. Sabri, yokuşun bitiminde çatısı çöken fırının köşesini dönerken ayağına doladığı bezin alt ucundan soğuğun yavaş yavaş içeri yürüdüğünü hissetti. Ocak başından çıkarken iki kat sardığı bez, ilk elli adımda karı emmiş, şimdi her basışında topuğunun altında hafifçe kayıyordu. Öteki ayağını buz tutmamış kuru taş parçalarının üstüne basmaya çalışarak ilerledi. İki adım gerisinden gelen Hamdi’nin nefesini duyuyordu; paltosuz ince ceketinin içinde ayazı göğüsleyen adamın adımları, Sabri’nin temposuna uyup ne öne geçiyor ne de geride kalıyordu.
Fırının önünde bu sabah ekmek bekleyen yoktu. İki gün önce bez torbalarıyla taşların karşısında dikilen yaşlı adamın durduğu köşede şimdi yalnızca yıkılmış saçaktan dökülen kırık kiremitler ve buz tutmuş küller vardı. Sabri, fırının köşesinden aşağı sapan dar sokağın ağzını göz ucuyla gördü; eğri direğin gerisinden kendi mahallesine, yere yatmış pirinç halkalı kapıya inen yol oradan başlıyordu. Adımını yavaşlatmadı. Aşağıya doğru bir an bile başını uzatmadan, fırının arka duvarını sıyırarak sağdaki çıkmaza benzer dar geçide döndü. Cebindeki katlı kâğıt, yürürken göğsüne hafifçe sürtünüyor, ama Sabri elini gömleğine götürmüyordu.
Fırının arkasına açılan dar sokağa girdiklerinde Sabri, bir önceki gün burada nasıl durduklarını yeniden gözünün önüne getirdi. 28 Aralık öğleden sonra, sokağın bu ucundaki kerpiç evin yarık duvarından yaşlı bir kadını pencerenin dışına alırlarken Sabri, pencerenin hemen altındaki kaygan taşın üstünde sağlam bir basacak yer aramıştı. Toprağa yarı gömülü büyük bir eşik taşıydı o; üstü ince sıva tozuyla örtülü olduğu için çoraplı ayağı iki kez kaymış, sonunda taşın kırık çıkıntısına topuğunu dayayıp yerini sabitlemişti.
Samanlı kerpiç tozu o gün ikisinin de genzine dolmuş, göz kapaklarının kıyısında açık renk çizgiler bırakmıştı. Hamdi içeriden, alçalmış tavan kirişinin altında eğilerek kadının omzunu destekliyordu. Sabri ise dışarıdan, kadının ayağı kırık cam parçalarına ve harç döküntülerine değmesin diye önüne açılan kalın örtüyü tutuyordu. Pencere boşluğu dardı; ahşap kanat sökülüp içeri devrilmiş, kasanın bir köşesi yerinden oynamıştı. Kadın önce eğilip cam kırıklarını elinin kenarıyla süpürmeye kalkmış, Sabri örtüyü pervazın hemen altına kadar yaklaştırınca ağırlığını ona bırakmaya razı olmuştu. Gövdesini yana döndürmeden o dar aralıktan geçemeyince, pervazın içinden aşağı sarkan bir perde ipi bileğine dolanmıştı. Sabri dışarıdan yükü tutarken ipin gerildiğini görmüş, ilk anda koparıp geçmeyi düşünmüştü.
“Dur, onu koparma,” demişti kadın, sesi tozdan boğuklaşmış ama acele etmeden.
İpi koparmak yerine durmuşlardı. Hamdi içeriden kadının ağırlığını bir an daha omzunda tutmuş, Sabri de örtünün bir ucunu dizine sıkıştırıp serbest kalan eliyle kadının bileğini geriye doğru çekmiş, iki tur sarılan o ince pamuklu ipi yavaşça çözmüşlerdi. Kadın dışarıya, açtıkları örtünün üstüne inince ne duvarın geri kalanına bakmış ne de soğuktan yakınmıştı. Dizlerini kardan kurtarır kurtarmaz elini boş kucağına indirip bohçasını sormuştu. Sabri’nin aklında kalan, kadının dışarı alınır alınmaz bohçasını sormasıydı. O sırada sokağın öbür ucundan iki kişi daha yardım çağırmış, hava da kararmaya yüz tuttuğu için pencerenin altına eğilip arayamamışlardı. Bugün onun için dönüyorlardı.
Dar sokakta gece boyunca yeni bir göçük olmamıştı ama rüzgâr, yıkık damlardan ince kuru karı duvar diplerine süpürmüştü. Fırının arkasına vardıklarında Sabri, dün kadını çıkardıkları pencereyi önce içeriden tanıdı. Sokağa bakan iki evin de duvarları yarılmış, pencereleri boş gözler gibi dışarı açılmıştı; ilk bakışta ikisi de birbirine benziyordu. Sabri adımlarını yavaşlatıp kerpiç duvarın çatlak ağzından içeri göz attı.
Duvarın yarılmış yerinden, pencerenin iç tarafına çakılmış iki çivi görünüyordu.
Paslanmaya yüz tutmuş, başları düz iki demir çiviydi bunlar; ahşap kasaya bir karış arayla çakılmış, biri hafifçe aşağı eğilmişti. Sabri’nin gözü, yıllarca kapı kanadıyla pencere çerçevesi düzeltmiş bir ustanın alışkanlığıyla hemen tahtanın suyuna gitti. Çerçeve köşesinden kopmamış, yalnız harç dağılınca yan dikme hafifçe yana yatmıştı; eski dövme çivilerse kuruyup sertleşmiş çam ağacını bırakmamıştı. Dün perdeyi tutan ip o çivilerin birinden aşağı sarkmıştı. Kadını kaldırırken ip bileğine dolanıp gerildiğinde, Sabri o sırada ipin nereye bağlı olduğunu görmemişti; yalnızca boşluktan sarkan o beyazımsı şeridi çözmeye bakmıştı. Şimdi gündüz ışığında, duvarın yarığından sızan aydınlıkta her iki çivi de sağlamdı. Yerlerinden oynamamış, kasanın tahtasını bırakmamışlardı. Perdenin kendisinin nereye düştüğü ise belli değildi; içeride devrilmiş bir sedir ucu, kırık sıva parçaları ve koyu bir gölgeden başka bir şey seçilmiyordu.
Sabri durup yukarıya, yarık duvarın üst sırasındaki taşlara baktı. Gece ayazı harcı iyice çatlatmış olabilirdi. Ayağının ucuyla duvar dibine yuvarlanmış bir kerpiç parçasını hafifçe yoklayıp gevşek olup olmadığına baktı; taş yerinden kımıldamadı. Hamdi de yanına gelip başını kaldırdı, bir süre üstteki eğri kirişi ve üstüne binmiş kerpiçleri süzdü.
“Üst taraf dün bıraktığımız gibi duruyor,” dedi Hamdi alçak sesle. “Yine de fazla yaslanma. Ben buradan bakarım, bir kımıldama olursa söylerim.”
“İçeri girmeyeceğim,” dedi Sabri. “Önce dışarıdaki taşların dibine bakayım.”
“Şurada olmalı,” dedi Hamdi, eliyle pencerenin tam altındaki iki iri duvar taşının arasındaki gölgeli boşluğu göstererek. “Dün sen örtüyü açtığında kadının eli şu kenara doğru kaymıştı.”
Sabri yarım adım yaklaşıp dizini hafifçe büktü. Beze sarılı ayağını donmuş harç parçalarının arasına sağlamca yerleştirdi; bezin altından sivri bir taş ucu tabanına battı ama yerini değiştirmedi. Pencerenin altındaki taşın arkasından koyu renkli, küçük bir kumaş ucu görünüyordu. Karın ve kireç tozunun altında kalmış, yalnız üç parmak kadar bir köşesi dışarı çıkmıştı.
Sabri eğilip taşın önündeki kuru tozu ve ince kar kabuğunu eliyle itti. Soğuk kireç tırnaklarının arasına doldu; parmak eklemleri buz tutmuş harca değince hafifçe sızladı. Kumaşın ucunu iki parmağıyla tuttuğu anda çekmedi; taşın altında sıkışıp sıkışmadığını anlamak için önce hafifçe yokladı. Kumaş kımıldadı. Taş, üstüne binmemiş, yalnızca yanına devrilip bohçayı sokağın gözünden saklamıştı. Sabri taşın soğuk yanına avucunu dayayıp boşluğu bir karış daha açtı; yukarıdaki yarıktan ince bir sıva kırıntısı omzuna düştü, Hamdi gözlerini kirişten ayırmadan yarım adım öne uzandı ama başka bir şey dökülmedi.
Küçük bir bohçaydı bu. İki avuca rahatça sığacak büyüklükte, koyu zeminli, desenleri solmuş bir basma beze sarılıp dört köşesinden çapraz düğümlenmişti. Sabri bohçayı taşın arkasından çıkarınca soğuğu hemen parmaklarına geçti. Düğümün bir kenarı gece boyunca eriyip yeniden donan karı içine çekmiş, koyulaşıp ağırlaşmıştı; üstte kalan köşesi ise taşın gölgesinde kaldığından kuru kalmıştı.
Sabri bohçayı yerden kaldırınca içinde sert bir şey yer değiştirdi. Kumaşın içinde yuvarlanan hafif ama katı bir ağırlıktı bu; iki sert nesne birbirine çarpınca dikiş makarasına benzer kuru, kısa bir ses çıktı. Sabri bir an elini oynatmadan bekledi, sonra bohçayı sallamadan, düğümü hiç açmadan yalnızca kuru kalan köşesinden tuttu. Islanan kenarı göğsünden biraz uzağa aldı ki damlamasın, üstündeki kireç tozunu parmağının ucuyla usulca silkeledi.
“Buldun mu?” diye sordu Hamdi, gözlerini hâlâ üstteki duvardan tamamen ayırmadan.
“Buradaymış,” dedi Sabri. “Taş üstüne düşmemiş, yalnız önüne yuvarlanmış. İçi pek ıslanmamış gibi.”
“İyi. Fazla durmayalım duvarın dibinde.”
İkisi birlikte yıkıntının köşesini dönüp pencere eşiğinin öbür yanına geçtiler. Sokağın bu tarafında rüzgâr biraz kesiliyordu; komşu evin ayakta kalan bahçe duvarı ince bir kuytu yapmıştı.
Kadın, pencere eşiğinin öbür yanında, sırtına iki minder konmuş alçak bir iskemlede oturuyordu. İskemlenin dört ayağı da düz taşların üstüne oturtulmuştu ama bir ayağının altına sallanmasın diye ince bir kiremit parçası sıkıştırılmıştı. Minderlerin kılıfları tozlu, dikiş yerleri soluktu; biri kadının belini, öteki sırtını duvarın soğuğundan ayırıyordu. Yanı başında karın içine yarı gömülü ters dönmüş bir bakır leğenle kırık bir bahçe kapısı direği duruyordu; birkaç sokak öteden taş kaldıranların ve tahta çekenlerin boğuk sesleri aralıklarla buraya kadar ulaşıyordu.
Sabri onu önce yüzünden değil, dün orada bıraktıkları örtüden tanıdı. Kalın, koyu boz renkli yün bir örtüydü; dün kadını pencereden alırken altına serdikleri, sonra da üşümesin diye omuzlarına sardıkları kumaştı. Şimdi örtü kadının dizlerinden aşağı inmiş, uçları ayaklarının önünde, donmuş karın üstüne değecek kadar sarkmıştı. Kadın ellerini örtünün kenarına sokmuş, başını hafifçe öne eğmiş, sokağın aşağı ucuna değil de kendi yıkılmış penceresinin yan duvarına doğru bakıyordu.
Hamdi önden bir adım yaklaşınca ezilen karın sesi duyuldu. Kadın başını çevirdi. İkisini görünce hemen ayağa kalkmak için bir elini örtüden çıkarıp iskemlenin ön ucuna dayandı. Omuzları ince, bileği zayıftı; iskemlenin kenarına bastırınca tahta hafifçe gıcırdadı.
“Kalkma, teyze,” dedi Hamdi, elini hafifçe kaldırarak. “Soğukta yerinden oynama.”
Kadın tam doğrulmadan durdu, ama eli iskemlenin ucunda kaldı. “Gece çok ayaz oldu,” dedi, sesi çatallanmadan. “Yukarıda ateş yanıyor diyorlardı. Fırından duman çıkmadı.”
“Fırın çökmüş,” dedi Hamdi. “Yukarıda, yolun başında ocak var. Sıcak suyla çorba veriyorlar. İstersen seni oraya kadar götürebiliriz.”
Kadın başını hafifçe sallamakla yetindi; gözleri Hamdi’nin sözünde oyalanmadan bir adım geride duran Sabri’nin sağ eline indi.
“Getirdiniz mi?” dedi.
Sesi ince ama toktu; dün pencere aralığında ip için uyardığı zamanki gibi ne telaşlı ne de ağlamaklıydı.
Sabri bir adım öne çıkıp elindeki bohçayı gösterdi. Kuru köşesinden tuttuğu için ıslak düğüm aşağı doğru hafifçe eğilmişti. Basmanın koyu zemini üstündeki küçük çiçek desenleri yıllarca yıkanmaktan solup birbirine karışmış, altta kalan kat yeriyse ayazda ince bir kabuk gibi sertleşmişti. Kadın bakmak için öne eğildi, başörtüsünün kenarını eliyle geriye itti; bohçaya hemen uzanmadı, elini dizinin üstünde tutarak baktı. Önce dört köşenin birleştiği düğüme, sonra Sabri’nin parmaklarının tuttuğu kuru kalan köşeye dikkatle baktı. Kendi elinin bağladığı bir düğümü uzaktan tanımaya çalışır gibi gözleri kumaşın kıvrımlarında kısa bir süre gezindi.
“Onu aşağıdan mı aldın?” diye sordu.
“Taşın arkasındaydı,” dedi Sabri. “Pencerenin tam altında.”
Kadın başını hafifçe yana eğdi. “Ben pencerenin içinde kaldı sandım,” dedi. “Sedirin ucuna koymuştum sanıyordum. Çıkarırken elimden gitmiş.”
“İçeriye düşmemiş,” dedi Sabri. “Dışarıdaki büyük taşın arkasında kalmış. Üstüne taş binmemiş, yalnız bir yanı karı çekmiş.”
“Açtınız mı?”
“Açmadık,” dedi Sabri. “Düğümü olduğu gibi duruyor. Yalnız kaldırırken içinde bir şey oynadı, kırılacak bir şey değil gibiydi.”
Kadın başını bir kere salladı; rahatlamış mıydı, yoksa yalnızca düğümün açılmadığını doğrulamak mı istemişti, yüzündeki çizgilerden anlaşılmıyordu. Sabri bir adım daha yaklaşıp elini uzattı, bohçayı kadının kucağına doğru tuttu.
Kadın elini kaldırıp bohçayı almadı.
Bohçayı almak yerine, başını yavaşça yukarı kaldırıp gözlerini Sabri’nin yüzüne dikti. İhtiyar gözlerinin akı soğuktan hafifçe kızarmış, kirpiklerinin ucunda uykusuzluğun ince yorgunluğu toplanmıştı; yine de bakışı bulanık değildi. Sabri’nin alnındaki kireç çizgisine, çökük yanaklarına, iki günlük sakalının kararmış çizgisine, sonra yeniden gözlerinin içine baktı. Daha önce aynı yüzü görmüş mü, bu sokaktan geçerken ya da çarşıda bir iş başında ona rastlamış mı emin olmak ister gibi bir süre baktı.
Sabri elini indirmedi. Bohça aralarında havada duruyordu. Rüzgâr ince bir esintiyle bohçanın kuru ucunu oynattı. Hamdi iki adım geride sessizce bekliyor, göz ucuyla sokağın üst ucunu kolluyordu.
“Beni omzumdan tutan sen miydin?” diye sordu kadın.
Sabri başını hafifçe iki yana salladı. “Pencerenin dışındaki bendim,” dedi. “Örtüyü tutan. Öbür tarafta da biri vardı.”
Kadın gözlerini Hamdi’ye çevirmedi. Bakışı Sabri’nin yüzünde kaldı; sanki dün pencereden çıkarken ilk gördüğü şey içeride omzunu tutan eller değil de dışarıdaki soğuk havada önünde açılan örtünün arkasındaki bu yüzmüş gibi duruyordu. Bir an sustu, sonra dudaklarını araladı.
“Adın ne?” dedi.
Sabri’nin avucunda bohçanın kuru ucu ısınmıştı. Parmağının bastığı yerde basma kumaşın ince dokusu yumuşamış, soğuktan uyuşmuş avucuna belli belirsiz bir sıcaklık dönmüştü.
Soru öylece ortada durdu. Sabri hemen karşılık veremedi; dilinin ucu bir an tutulmuş gibi, yıllardır bildiği iki heceyi ağzının içinde tarttı. Cezaevinde akşam sayımında birisi defterden ya da kâğıttan adını okur, o da sırası geldiğinde yalnızca orada olduğunu söylerdi. Sesi yalnız bir satırın karşısına işaret koydurmaya yarardı; kimse o adı duyunca yüzüne dönüp bakmaz, kimin oğlu ya da hangi işin adamı olduğunu sormazdı. İki gecedir dışarıda da adı yalnız Cemal’in kapı kanadı üstündeki ıslak yapraklarında dolaşmıştı: dar geçitte bekleyen Sabri, İsmail’i tutan Sabri, fırın tarafına giden Sabri.
Kendi adını bu sokakta, yüz yüze durduğu birine en son ne zaman kendisinin söylediğini hatırlamadı. İlk sabah kendi kapısının önünde duran kadına kızının adını bırakmıştı; yukarıdaki ocakta eline sıcak su veren ere de kendi adını değil Emine’nin adını söylemişti. Kendi adı, cezaevinin kapısından çıktığından beri sanki yalnız başkalarının çağıracağı, kendisinin ise ortaya koymayacağı bir söz gibi duruyordu.
Eskiden böyle değildi. Cezaevine girmeden önce kapıya işe çağırmaya gelenler, bir pencere kasasını onartmak, çatlamış bir kapı kanadını düzeltmek ya da menteşe çaktırmak isteyenler onu başka birine tarif etmek için, “Sabri usta,” derlerdi. Kimi zaman komşu sokaktan biri elinde dili takılan bir ahşap kapakla avlu kapısını çalar, eşikten içeri seslenirdi; Emine basamakta oturup keskinin altından kıvrıla kıvrıla dökülen sarı çam talaşlarını izler, Sabri de adını işinin içinde, hiç ağırlık duymadan taşırdı. Çarşıdan geçerken bir dükkânın önünden seslenen olursa yine aynı iki sözle çağrılırdı. İkinci kelime, adamın elini ve işini adının önüne koyar, görenin aklında başka bir soru bırakmazdı.
Yarın aynı insanlar, cezaevinin duvarı yıkıldıktan sonra onun bu sokaklarda dolaştığını duyarsa arkadan hangi sözü ekleyeceklerini bilmiyordu. Kimsenin ona yeniden usta demeyeceğini kestirmek zor değildi. Bir kapının önünde durup yardım etse bile, biri arkasından fısıldayarak hapisten çıktığını söylediği anda bütün o eski tanışıklık başka bir renge dönebilirdi. Fırının önünden geçerken yüzünü çevirmeyen adamın yarın gözünü kaçırmayacağının hiçbir garantisi yoktu. Koğuşun sayım defterine bir kez yazılan ad, sokağa çıktığında da o defterin gölgesini peşinde sürüklüyordu.
Sabri gözlerini yeniden önündeki kadına kaldırdı. Kadının yüzünde onu acele ettirecek, sıkıştıracak ya da adının arkasına başka bir söz arayan bir şey bulamadı. Ne sırtındaki tozlu giysiye bakıyordu ne de ayağındaki bez sargının niçin orada olduğunu soruyordu. Elleri örtünün üstünde sakin duruyor, başörtüsünün altından görünen ak saç telleri ayazda kıpırdamıyordu. Kadın hâlâ cevabı bekliyordu.
“Sabri,” dedi.
Arkasına hiçbir şey eklemedi; ne bir unvan ne de nereden geldiğine dair bir söz. İki hece soğuk havada düz ve çıplak çıktı.
Kadın başını ağır ağır salladı. “Ben de Şerife.”
Sesi, dün pencerenin önünde perde ipi için beklemelerini söylediği zamankinden daha açıktı. Boğazındaki o tozlu boğukluk gitmiş, yerine sakin, yerini bilen bir ton gelmişti. Adını söyledikten sonra bir an Sabri’nin elindeki bohçaya baktı, sonra işaret parmağıyla dört köşenin toplandığı düğümü gösterdi.
“Şu köşeyi ben iki kere içeri katlamıştım,” dedi. “Islanan yerin altında kalmış. Buraya koy, dizime değmesin.”
Başını hafifçe yana çevirip iskemlenin sol yanında, duvar dibine yakın duran genişçe düz taşı işaret etti. Üstünde kar birikmemiş, yalnızca ince bir ayaz kırağısı kalmıştı. Islak düğümü kucağına alsa soğuk hemen dizlerine, oradan da bütün bacaklarına yürüyecekti.
Sabri bohçayı iskemlenin yanındaki düz taşa bıraktı. Şerife elini uzatınca taşla arasındaki mesafenin bir karış fazla olduğunu gördü. Bohçayı yaklaştırdı. Kadın bu kez eliyle kuru kalan kenarı bulup çevirdi. Düğümü açmadı. Sabri içinde ne olduğunu sormaya hazırlanırken kadın, “İçerde iki makara var. Bir de kız kardeşimin bıraktığı anahtar. Elimdeyken ikisi de aynı sesi çıkarıyor,” dedi.

Sabri, taşın arkasından bohçayı kaldırdığı anda duyduğu o kuru, kısa tıkırtıyı hatırladı. Tahta makarayla demir anahtar, kalın basma kumaşın içinde birbirine değdiğinde dışarıdan tek bir ses gibi geliyordu; içini bilmeyen kişi neyin tahta neyin demir olduğunu ayıramazdı.
“Kız kardeşin bu mahallede mi?” diye sordu Sabri, sesini alçaltarak.
“Aşağı çarşı tarafındaydı,” dedi Şerife, gözlerini bohçanın kuru köşesinden ayırmadan. “Geçen güz köye gitti, sandığının anahtarını bana bıraktı. Dönünce alırım demişti. İki makara da benim, kalın tireyle siyah iplik sarılı. Gece yer sarsılınca yataktan kalktım, elim ilk ona gitti. Paltomu bile almadım, bohçayı kaptım.”
“Kapı açılmadı mı?”
“Eşik kapandı. Pencereye yürüdüm. Siz gelene kadar o pervazın dibinde bekledim. Dışarı alırken elimden nasıl kaydı, bilemedim. Sabaha kadar taşların arasında ezildi sandım.”
“Ezilmemiş,” dedi Sabri. “Taş üstüne değil, önüne devrilmiş.”
Şerife parmaklarının ucuyla bohçanın kuru yanına hafifçe bastırdı; içindeki anahtarla makaraların yerini düğümü çözmeden, yalnız dışarıdan dokunarak yokladı. Sonra elini taşın üstünde bıraktı. İkisi de başka bir şey söylemedi; soğukta nefesleri ince iki çizgi hâlinde dağıldı.
Hamdi iki adım geride, sokağın başına bakıp kırık duvarların ötesini dinliyordu. Yukarıdaki yoldan uzak bir tekerlek gıcırtısı, ardından birinin adını çağıran kesik bir ses geldi, sonra yeniden sessizlik çöktü. Hamdi yüzünü pencere eşiğine çevirdi.
“İçeriden getirmemizi istediğin başka bir şey var mı?” diye sordu. “Bir hırka, bir kap, ayakkabı... Duvarın üst tarafı şimdilik duruyor, yetişebileceğimiz bir yerdeyse bakalım.”
Şerife başını yavaşça pencere açıklığına çevirdi. Yarılmış kerpiç duvarın ardında kalan karanlık odaya birkaç saniye baktı. İçeride devrilen tavan tahtalarının altında ne kaldığını ne Sabri ne Hamdi görebiliyordu; Şerife de görmeye çalışıyor gibi değildi. Başını geri çevirip sırtına dayadığı iki minderden birini eliyle çekti, belinin boşluğuna yerleştirdi.
“Yok,” dedi. “İçeriye girmeyin. Duvarın ne yapacağı belli olmaz. Ben burada biraz daha oturacağım. Komşunun oğlu annesine bakıp gelecekti. Beni önce başka yerde aramasın.”
“Seni burada bıraktığını biliyor mu?” diye sordu Hamdi.
“Biliyor,” dedi Şerife. “Sabah erkenden geçti buradan. Bu iki minderi o getirdi, iskemleyi de taşların üstüne o oturttu. Annesi yukarı sokaktaymış, gidip hâlini görüp hemen döneceğim dedi. Şimdi ocağa gitsem, delikanlı dönüp eşiği boş bulacak. Nereye gittiğimi kime soracak?”
Sabri hiçbir şey söylemedi ama kadının kurduğu cümle, kendi içinde çok iyi bildiği bir yere değip geçti. İki gün önce, ilk sabah kendi kapısının önünde, yere yatmış pirinç halkalı tahtanın yanında bıraktığı kadını düşündü. Birini arayan kişinin geleceği tek yer, bildiği o eski eşikti; insan oradan ayrıldığında, ardından gelen kişiye yalnız boş taşları bırakmış oluyordu.
“Yine de bu duvara fazla yakın oturma,” dedi Hamdi, yarılmış pencere köşesini göstererek. “İskemlenin arkası sağlam görünüyor ama ön taraftan bir taş daha düşerse sıçrar.”
“Komşunun duvarı bu arkamdaki,” dedi Şerife. “Taşı kalın. Hem ben pencerenin tam önüne değil, berisine oturdum.”
Sabri gözlerini aşağı indirdi. Kadının dizlerinden kaymış olan koyu boz örtünün alt kenarı, ayaklarının hemen önünde donmuş kara değiyordu. Eğildi, örtünün iki ucundan tutup yerden kaldırdı. Kumaşın kenarına yapışmış ince, kuru kar tanelerini elinin tersiyle yavaşça silkeledi, sonra örtüyü kadının dizlerinin üstüne doğru çekip iki yandan bacaklarını saracak biçimde örttü. Kumaş ağırdı; soğuğu kesmese de rüzgârın doğrudan değmesini önlüyordu.
Şerife bir elini kumaşın üstünde tuttu, öteki eli bohçanın yanında, düz taşın kenarında kaldı. Sabri dizlerini doğrultup kalkmaya davrandığı sırada kadın başını hafifçe eğdi.
“Sabri, şu ipi ayağımın altından al,” dedi.
Adının bir cümlenin başında böyle düz, gündelik bir biçimde söylenmesi Sabri’yi yarım saniye durdurdu. Ne bir sayım çağrısı ne de eski bir iş tarifi vardı o seste; yalnız bir eşikte, bir insandan ötekine uzatılan küçük bir ricaydı.
Sabri aşağıya, iskemlenin dibine baktı. Dün Şerife’nin bileğinden çözdükleri o soluk pamuklu perde ipi, pencere pervazından aşağı sarkmış, altındaki taşın üzerinden kıvrılarak ilerlemiş, sonra iskemlenin ön ayağına bir tur dolanmıştı. Kalan ucu da Şerife’nin ayakkabısının hemen önünde, karla karışık harç tozunun üstünde uzanıyordu. Kadın yerinden kalkmaya davransa ya da komşunun oğlu gelip iskemleyi çekse ip doğrudan ayağına takılacaktı.
Sabri yeniden eğildi. Beze sarılı ayağını taşın kuru köşesine bastırıp dizini büktü. İpin altından geçtiği ön ayağın dibinde, iskemle sallanmasın diye konmuş o ince kiremit parçası duruyordu. Kiremidi yerinden oynatmamaya dikkat ederek ipin tahta ayağa dolanan kısmını parmaklarıyla gevşetti; ıslak pamuklu şerit karda hafifçe yapışmıştı. Önce kıvrımı ayaktan kurtardı, ardından taşların üzerinden pencereye uzanan boşta kalan ucunu tutup kendine doğru hafifçe çekti. Niyeti ipi yalnızca ayağın önünden kurtarıp pencerenin dibine almaktı.
İp bir anda gevşeyip bütün boyuyla avucuna geldi.
Sabri’nin içi bir an burkuldu; koptuğunu sandı. Dün kadının, Dur, onu koparma, dediği hâlâ kulağındaydı. Çürümüş pamuklu ipi ayazda fazla çekip elinde bıraktığını düşündü. Avucunu açmadan başını pencereye doğru kaldırdı.
Yukarıda, yarık duvarın iç yüzünde çakılı iki çivi hâlâ yerindeydi. İp kopmamıştı; çividen çözülmüş öteki uç, pencere kasasının öbür tarafında yavaşça sallanıyordu. Demek dün bileğinden çözerken ilmek zaten gevşemiş, bugün de hafifçe çekince çivinin başından sıyrılıp aşağı inmişti.
“Kopmadı,” dedi Sabri, başını Şerife’ye çevirerek. “Çividen çözülmüş.”
Şerife başını kaldırıp sallanan uca değil, Sabri’nin avucundaki toplanmış ipe baktı.
“Pencerenin üstüne bırak yeter,” dedi Şerife. “Yere düşmesin.”
Sabri ayağa kalktı, elindeki ince ipi germeden, düğüm atmadan birkaç gevşek halka hâlinde topladı. Uçlarındaki kireç tozunu iki parmağının arasında sıyırdı. Pencerenin önüne yaklaşıp kırık cam parçası olmayan kuru bir köşe seçti ve ipi ahşap eşiğin üstüne koydu. Rüzgâr uçurmasın diye bir ucunu kasanın çıkıntılı kenarına hafifçe dayadı. İp orada, karın ve çamurun üstüne düşmeden, göz önünde duruyordu.
Geri çekilmeden önce bir kez daha Şerife’ye döndü. Kadının bohçaya eli değiyor mu, uzanırken iskemleden kayma tehlikesi var mı diye baktı. Taş artık dizinin hemen yanındaydı. Şerife başını hafifçe eğmiş, parmaklarıyla düğümün üstünü yokluyor, kıvrılan bir yerini düzeltmeye çalışıyordu. Yüzünde telaş yoktu; soğukta uyuşmuş parmakları ağır ağır, bildiği bir işi yaparmış gibi kumaşın katını düzeltiyordu.
İkisi de başka bir şey söylemedi. Sabri, kadının yanına bırakacak başka bir eşyası ya da verecek yeni bir haberi olmadığını biliyordu. Komşu duvarın gölgesinde, dizinde koyu örtüsü, yanında bohçası ve pencere eşiğine toplanmış soluk perde ipiyle Şerife yerini almıştı. Hamdi sokağa doğru yarım adım çekilip başıyla çıkışı işaret etti. Birlikte pencere eşiğinden ayrılıp dar sokakta fırının köşesine doğru yürümeye başladılar.
Yıkılmış bahçe duvarlarının arasından geçerken sokağın sessizliği arkalarından ağır ağır kapandı. İki sokak öteden birinin kova ya da ip isteyen boğuk sesi geldi, sonra soğuk havada eriyip gitti. Sabri’nin ayağındaki bez artık iyice ağırlaşmıştı; topuğun altında kıvrılan ıslak kat, her adımda donmuş çamura değdikçe soğuğu kemiklerine kadar iletiyordu. Yine de adımlarını bozmadı. Hamdi yanında yürürken ceketinin açık önünü dirseğiyle göğsüne bastırmış, bir eliyle de iç cebindeki ekmeği düşürmemek için yokluyordu.
Sokağın başına, çatısı çökmüş fırının arka köşesine vardıklarında Hamdi duraksadı. Başını geriye çevirip az önce çıktıkları dar aralığa baktı. İki tarafı kerpiç yığınlarıyla daralmış sokakta, gündüz ayazının soluk ışığı yarık duvarların içini belli belirsiz aydınlatıyordu.
“Dönünce burayı nasıl yazdıracağız?” diye sordu Hamdi. “Fırının arkasındaki pencere mi?”
Sabri, Cemal’in cezaevi avlusundaki kapı kanadı üstünde tuttuğu kâğıtları düşündü. İki gündür avludan çıkan herkesin gittiği yer, gördüğü kişi, bıraktığı eşya o kâğıtlara tek tek işleniyordu; bir tarif eksik ya da muğlak kalırsa ertesi gün oraya gidecek adam elinde kâğıtla boş duvarların önünde dönüp duruyordu.
Sabri durup Hamdi’nin baktığı tarafa bir daha baktı. Sokağın bu başından bakınca iki bitişik evin yarık cephesi yan yana görünüyordu. Yola bakan iki evin de açık kalan bir penceresi vardı. İkisinin de altında taş yığınları, ikisinin de pervazında kırık ahşap parçaları duruyordu. Kâğıda yalnız fırının arkasındaki pencere yazılsa, yarın sıcak yemek ya da örtü getirecek biri, komşunun oğlu dönmezse kadını aramaya çıkacak bir başka kişi hangi pencereye bakacağını bilemezdi.
“Şerife’nin eşiği,” dedi Sabri. “Fırının arkasında. İskemlede oturuyor.”
Hamdi bir an sessiz kaldı, sanki iki kelimeyi Cemal’in kaleminden çıkacağı biçimde aklından geçirdi. Sonra başını salladı.
“Şerife’nin eşiği,” diye tekrarladı. “İki pencereden berideki, köşeyi dönünce hemen solda. İskemlede oturuyor, yanında da bohçası var. Böyle deyince kimse şaşırmaz.”
“Öyle,” dedi Sabri.
Fırının önündeki geniş yola çıktıklarında ayaz yeniden yüzlerine vurdu. Yukarıdaki ocağın dumanı, evlerin kırık çatılarının üstünden ince bir şerit hâlinde göğe doğru dağılıyordu. Sabri, fırının köşesinden aşağı sapan o tanıdık yokuşa göz ucuyla bile gitmeden adımlarını düz ve sakin tuttu. Kendi kapısının pirinç halkasını da, ocağın taşında kurumaya bıraktığı tek çorabı da bir an geride bırakmış gibiydi.
Bu kez dönüp bakmadan yürüdü. Cemal’e rastlarsa önce kadının adını söyleyecekti.