Katırın ipi
29 Aralık günü kuşluk vakti geçerken gökyüzü hâlâ kurşuni bir örtü gibi alçaktı; ne kar yağıyor ne de güneş buza kesmiş çatıları ısıtacak kadar yüzünü gösteriyordu. Kuyulu evin önünde Neriman’ı bulamayınca Naciye bir süre eşik taşının iki adım gerisinde durup bekledi. Dün sabah Hatice’nin tarif ettiği yer burasıydı; Naciye bu kapıyı zaten eskiden bilirdi, bir keresinde kolu dar gelen koyu bir elbiseyi provaya getirmişti. İki kanatlı ahşap kapının sol kanadı dışarıya doğru yarı aralıktı. Kullanılmayan öteki kanat ise yerinden oynamamış, yalnız üst pervazından sıva dökülüp kapının üst kenarına beyaz bir toz şeridi bırakmıştı.
Naciye eğilip açık duran kapı kanadının içeriden hangi taşa dayandığına baktı. Koyu renk, köşesi kırık bir bahçe taşı kanadın alt köşesini tutuyordu; eskiden de aynı taş orada dururdu, kapı rüzgârda çarpıp kapanmasın diye ev halkı onu ayağıyla itip sabitlerdi. Taşın etrafındaki kar çiğnenmemişti, yalnız kapı aralığından içeriye ince bir buz dili uzanmıştı. Naciye bu taşı, okulda bıraktığı Yusuf’a vereceği yol tarifinin içine katmayı düşündü. Çocuk annesini sorduğunda ya da bir gün evin yerini anlatmak gerektiğinde, iki kanatlı kapının ardındaki kırık köşeli taşı söylemek kolay görünmüştü bir an. Sonra durdu ve çocuğa o evden söz etmesi için bir neden olmadığını hatırladı. Neriman’ın burada kaldığını kendisi görmemişti; Hatice dün sabah kapının dışında konuşmuş, döndüğünde de kimseyi bulamamıştı. Boş bir eşiği bir çocuğun aklına yerleştirmenin kimseye yararı yoktu.
Gözleri bir an kapı önündeki ezilmiş kara indi. Hatice, başörtüsünün iğnesini Neriman’a verdiğini, Neriman’ın başörtüsünü bir daha takamayıp iğneyi elinde tutarak beklediğini söylemişti. Naciye Hatice’nin verdiği iğneyi yerde aramadı. Eğilip karın içini eliyle eşelese bile incecik bir toplu iğneyi buzlu çamurun içinde seçemezdi; bulsa da o iğnenin ne zaman düştüğünü bilemezdi. Neriman yanında götürmüş olabilirdi. Avlunun içinden ses gelip gelmediğini anlamak için birkaç saniye daha dinledi. Kuyunun bulunduğu gerideki duvardan yalnızca donmuş bir saçak parçasının çıtırtısı duyuldu. Naciye omuzlarına aldığı şalın ucunu sıkılaştırıp sokağa geri çıktı.
Okulun yoluna doğru yürürken ayaklarının altındaki kar artık toz gibi dağılmıyor, sabah geçenlerin çizmeleriyle sıkışıp sertleşmiş bir tabaka hâlinde gıcırdıyordu. Yıkılan bahçe duvarlarının üstünden sokağa taşan kerpiç parçaları, yolun iki yanında alçak tümsekler yapmıştı. Bir evin önünden geçerken kucağında bakır bir güğüm taşıyan kadın, Naciye’ye yol vermek için taşların üstüne çıktı.
“Okul tarafına mı gidiyorsun?” diye sordu kadın.
“Evet,” dedi Naciye. “Oradan geçeceğim.”
“Kapın varsa al yanına. Yolun ağzında sıcak yemek dağıtıyorlar. Kazanı yeni indirdiler.”
Naciye durup kadının elindeki güğüme baktı. “Okulun içinde mi?”
“Hayır, dışarıda, duvarın hemen berisinde. Çocuklara ayrı veriyorlarmış, gelip geçene de birer tas düşüyor.”
Sıcak yemek dağıtıldığını okulun yoluna çıkınca böyle duydu. O saate kadar açlığını, bir yerden bir yere yürürken duyduğu yorgunluğun içinde taşımıştı. Sabah kireççinin avlusundan mı başlasın, kuyulu eve bir daha mı baksın diye hesap yaparken midesinin boşluğunu ayrıca düşünmemişti; ayazda yürüyünce dizlerinin hafifçe boşalmasını da uykusuzluğa vermişti. Şimdi kadının ağzından sıcak yemek sözünü işitince, boğazının kuruluğuyla göğsünün altındaki o ince ezilme birden belirginleşti. Yine de adımlarını hızlandırmadı; köşeyi dönünce okulun bahçe duvarı ve duvarın dibine kurulmuş ocağın dumanı göründü.
Kazanın önünde bekleyenlerin elindeki tasları görünce durdu. Kimi bakır sahan, kimi kulpundan iple tutturulmuş teneke konserve kutusu, kimi de kenarı eğrilmiş küçük bir çorba tası getirmişti. Kazanın altındaki yaş odunlar çıtırdıyor, duman yer yer sıranın üstüne devriliyordu. Kepçeyi tutan adam, önündeki kabı doldururken buhar yüzünü örtüyor, kepçenin kenarından kazana geri damlayan çorbanın sesi soğuk havada tek tek seçiliyordu. Naciye’nin elleri boştu; cebinde yalnızca İhsan’ın ıslak eldiveni, ceketinin iç yakasında da iğnesiyle mendile sarılı ipliği vardı.
Sıranın sonundaki kadın tasını iki eliyle tutuyordu. Başörtüsünün ucunu çenesinin altından sıkıca bağlamış, soğuktan kızarmış parmaklarını tasın kenarına sarmıştı. Naciye’nin elinde hiçbir şey olmadığını görünce, başıyla hemen arkasındaki alçak duvarın dibine konmuş tahta kasayı gösterdi.
“Boşları oraya koyuyorlar,” dedi kadın. “Üsttekini al, onun dibi delik değil.”
“Dönünce yine oraya mı bırakılıyor?” diye sordu Naciye.
“İçip bırakıyorlar. Bazısını sıcak suyla çalkalayıp koyuyorlar, bazısı öyle kalıyor. Üsttekini ben az önce baktım, içi kuru, altı sağlam. Alttakilerin birinin kenarı ayrılmış, adam az önce fark edip ayırdı.”
Naciye başıyla teşekkür edip tahta kasaya eğildi. Kasanın içinde beş altı teneke tas iç içe geçmişti; en üstteki biraz daha geniş, kenarı hafifçe ezik ama içi temizceydi. Naciye kasadan o tası aldı. Teneke eline buz gibi değdi; soğuk parmak uçlarından bileğine kadar hemen yürüdü. Dibini ışığa tutup bakmayı düşündü; terzi dükkânında bile bir kumaşı eline aldığında ışığa kaldırmadan kusurunu görmezdi, hele başkasının ayırdığı bir kaba göz ucuyla da olsa bakmadan edemezdi. Elini kaldırdığı sırada sıradaki kadının kendisine baktığını gördü. Kadının söylediğine güvenip bakmadı. Tası indirip sıranın sonuna geçti.
Önündeki kadın, “Çocuklar içeride mi hâlâ?” diye sordu.
“Dün öğleden sonra oradaydılar,” dedi Naciye. “Pencerelerin altına sıra dizmişlerdi.”
“Bugün bir kısmını daha getirdiler. Ateşi okulun içine sokamıyorlar, duman boğar diye kapının burada yakmışlar. İçerideki çocuklara buradan götürüyorlar.”
Naciye başını salladı. Yusuf’u düşündü; dün bıraktığı mintan şimdi çocuğun yanında olmalıydı, kolundaki dikişle eksik düğmenin yeri gözünün önüne geldi. Yemeğini alabilirse önce kendi içmek yerine bir tası da çocuğun yanına götürmeyi geçirdi aklından, sonra elindeki tek tasa baktı. Yusuf’a zaten içeriden vermişlerdir, diye düşündü; ama kendi gözüyle görmeden emin olamayacaktı.
Sıra ağır ilerliyordu. Kazanın önünde bekleyenlerin en başında iki kişi vardı. Biri, elindeki yarım tas sıcak suya kuru bir ekmek parçasını küçük küçük ufalıyor, parmakları üşüdüğünden ekmeği koparmakta zorlandıkça yerinde oyalanıyordu. Sıra kendisine geldiği hâlde kazana yaklaşmıyordu. Yanındaki yaşlı adam bir adım geride durmuş, kepçeyi tutan adama bakarak sıranın yürümesini bekliyordu. Kepçeyi tutan adam sonunda sesini yükseltti.
“Amca, ekmeğini kenarda ufalasan da arkadaki yaklaşsa,” dedi.
Ekmek ufalayan adam başını kaldırmadan yarım adım yana çekildi, ama tasını dizine dayayıp elindeki kırıntıları içine silkelemeyi bitirmeden yürümedi. Sıra ancak o zaman bir adım kıpırdadı. Naciye soğuk teneke tası iki eliyle göğsüne dayadı; ceketinin kumaşı üstünden bile kabın soğuğu hissediliyordu.
Beklerken sağ elini indirip eteğinin cebine soktu; cebindeki ıslak eldiveni çıkarmaya niyetlendi. Dün sabah yıkılan pencere kasasının altındaki kardan çekip çıkardığından beri eldiven hiç kurumamıştı. Yün, suyu içine hapsedip ağırlaşmıştı; cebin ıslaklığı astarı aşıp eteğine geçmişti. Kumaş bacağının yanına her adımında soğuk, nemli bir el gibi değiyordu. Naciye parmaklarını cebin içinde gezdirince, yazın açık renk iplikle onardığı parmak ucunun içe alınmış dikişini hemen buldu. İğnenin geçtiği o sıkı sıra, ıslak yünün içinde hâlâ diri duruyordu.
Eldiveni çıkarıp kurutabileceği bir yer bulsa mı diye ateşin kenarına baktı. Ocağın taşları insanlarla çevriliydi; biraz ötedeki duvarın üstüne koysa rüzgâr savurmazdı belki ama sonra dönüp nerede bıraktığını arayacaktı. Birinin eli değip yere düşse, karın içine karışsa bu kez gerçekten kaybolurdu. Üstelik İhsan’a vereceği tek şey buydu; elinde kalması, kurumuş ama kaybolmuş olmasından iyiydi. Elini cebinden boş çıkardı ve yeniden tasın kenarına koydu.
Tam o sırada, sokağın yukarı ucundan ağır bir yük sesi geldi. Yemek sırasının hemen yanından geçen taş döşemeli dar geçit, karın eriyip yeniden donmasıyla cam gibi kayganlaşmıştı. Katır, sıranın yanından geçerken nalları taş döşemeye iki kez sertçe vurdu. Demirin donmuş taşa çalınmasıyla çıkan tok ses, kazanın önündeki mırıltıyı bir an kesti. Sıradakilerden ikisi taslarını göğüslerine çekip omuzlarını içeri aldı.
Katırı yularından çeken er, hayvanın ikinci kez kaydığını hissedince hemen durdu. Üstündeki kaputun etekleri çamurdan sertleşmiş, omuzlarında eski kar lekeleri kalmıştı. Yulara hafifçe asılıp “Dur, oğlum,” diye mırıldandı. Katırın sırtındaki ahşap semere iki yandan bağlanmış çuvallardan biri, hayvan sendeleyince dışarı doğru kaymıştı. Çuvalın ağır köşesi, katırın sağ böğründen aşağı sarkıyor, semeri de kendi yanına çekiyordu.
Er, çuvalı yerine almaya çalışırken yuları sol elinden öteki eline geçirdi. Sağ omzunu çuvalın altına verip yükü yukarı itmeye uğraştı. Çuval ağırdı; içinde un mu, kuru erzak mı, yoksa toplanmış battaniye mi olduğu dışından belli olmuyordu ama erin dizleri yükü kaldırırken hafifçe büküldü. Katır, sırtındaki ağırlık yer değiştirince huysuzlanıp başını yukarı kaldırdı. Burun deliklerinden iki beyaz buhar şeridi soğuk havaya fışkırdı.
İpin ucu, katır başını kaldırınca bütün boyuyla göründü.
Naciye’nin gözü önce çuvalı tutan kalın kolana, sonra erin bileğine doladığı kenevir yulara kaydı. Eski, lifleri yer yer kabarmış, soğuktan koyulaşmış bir ipti bu. Yuların hayvanın boynuna yakın bağlandığı yerde, iki katlı sıkı bir düğüm duruyordu. Naciye tasını tutan parmaklarının bir an gevşediğini hissetti.
Düğümün dışına sarkması gereken kısa parça içeride kalmış, sıkıştığı yerde bir kıvrım yapmıştı.
Sıradan bir düğüm değildi bu; kenevirin ucu dışarıda salınıp gevşemesin diye son halkanın altından geri geçirilmiş, çekilince de kendi kıvrımının içine gömülüp kilitlenmişti. Naciye’nin gözleri, yıllardır iplik gerginliğini ve ilmek yönünü bir bakışta ölçmeye alışkın olduğundan o küçük kıvrımı hemen seçti. İp ne kadar gerilirse gerilsin o kısa uç dışarı çıkmıyor, yalnızca düğümün gövdesinde hafif bir şişkinlik bırakıyordu.
Naciye, İhsan’ın odun yükünü bağlayışını düşündü.
Kış başında, dükkânın arka avlusunda kırdığı meşe odunlarını koltuk altına sığacak iki demet yaparken hep aynı düğümü atardı İhsan. Bir keresinde yine ipin ucunu o kıvrımın altında bırakmış, odunları sırtlayıp kapıdan içeri taşıdıktan sonra çözmek için sobanın yanında diz çökmüştü. İp soğuktan ve ağırlıktan iyice kilitlenmişti; eldivenli parmakları kıvrımın arasına bir türlü girmiyordu. Sonunda eldivenini dişleriyle çıkarmıştı.
Naciye o gün masanın başından kalkıp kapının eşiğinde durmuş, kardeşinin donmuş düğümle uğraşmasını izlemişti.
“Dışarıda bıraksana ucunu,” demişti. “Her seferinde çözmek için tırnaklarını kırıyorsun.”
İhsan başını kaldırmadan, düğümün içindeki o kısa ucu başparmağıyla geri itmeye çalışarak cevap vermişti: yolda bir yere takılmasın diye öyle yaptığını söylemişti. Dar sokaktan geçerken sarkan ip ya bir kapı mandalına, ya kırık bir çit ucuna, ya da geçenin ayağına dolanırdı; ucu içeride kalınca yük ne sallanır ne de bir şeye sürtünürdü. Sonra ipi bir çırpıda çözmüş, odunlar kucağına dağılınca da eldiveni dişlerinin arasında unutup konuşmaya çalışmıştı. Yünün arasından boğuk, yuvarlak sesler çıkmıştı yalnız. Naciye kaşlarını çatıp onun ne dediğini anlamamış, elini kulağına götürmüştü. İhsan bunu görünce eldiveni ağzından çıkaracağına gözlerini hafifçe kısarak, iyice anlaşılmamak için aynı boğuk sesle bir cümle daha söylemişti. Naciye o gün gülmemek için dudaklarını sıkmış, sonra makası masaya bırakıp başını çevirmişti.
Şimdi, 29 Aralık günü okul yolunun taş döşemesi üstünde, o düğüm bir katırın yularında, tam gözünün önünde sallanıyordu.
Er, çuvalı omuzlayıp nihayet semerin üstüne oturttu. Kolanın kayan tokasını dişiyle değil, donmuş iki parmağıyla çekiştirip bir delik daha sıktı. Öteki yanın dengesini avucuyla yokladı, çuvala iki kez hafifçe vurup yerleştiğine emin oldu. Katır başını indirip taşların üstünde bir adım attı. Nalların kıvılcım çıkarmayan sert sesi yeniden duyuldu.
Er yuları sol eline geri alıp yürümeye davrandı. Katır yeniden yürüyünce Naciye sıradan çıktı. Önündeki kadının omzunun yanından sıyrılırken, göğsüne bastırdığı boş tasın kenarı şalına takılıp hafifçe tıkırdadı. Hiç arkasına bakmadan, elindeki tası bırakmadan erin yanına doğru iki hızlı adım attı.
“Bir bakabilir miyim?” dedi.
Er adımlarını hemen kesmedi; omzunun üzerinden sesin geldiği yöne döndü, önce Naciye’nin göğsünde tuttuğu boş teneke tasa, sonra dar geçidin öte yanına baktı. Kadının kazana ya da karşı sokağa geçmek istediğini sanmış olmalıydı; yuları kendine çekip hayvanla birlikte yarım adım yana çekildi, geçmesi için yol verdi.
“Yulara,” dedi Naciye. Sesi kendi kulağına olduğundan daha yakın geldi. “Bu ipi nereden aldınız?”
Er eliyle ipin aşağı sarkan kısmını kaldırdı. “Koptu bizimki. Bunu bir duvarın önünde verdiler.”

İp kaldırılınca kalın örgüleri ve ıslak lifleri yakından göründü. Kenevir, eski ama çürük değildi; el değen yerleri koyulaşmış, kıvrım aralarına ince kireç tozu sinmişti. Aşağı sarkan uçta lifler biraz çözülmüş, düğümün üstü ise hayvan çektikçe iyice oturmuştu.
“Kim verdi?” diye sordu Naciye.
“Bir adam uzattı,” dedi er. Boşta kalan eliyle çuvalın alt kenarını yeniden yoklayıp kayıp kaymadığına baktı. “Yükü düzeltelim diye önce o tuttu hayvanı. İp de elinin altındaydı.”
Naciye, tasını hemen yanındaki bahçe duvarının alçak taşına bırakırsa eri daha iyi dinleyebileceğini düşündü. İki eli de soğuk tenekeye kilitlenmişti; kolları yorulmuş, kabın keskin kenarı başparmağının dibini kızartmıştı. Yine de tası elinden bırakmadı. Bu sokakta bir taşın üstüne konan eşya, insan arkasını döndüğünde yerinde kalmıyordu; hem elinin boş kalması, cebindeki ıslak eldiveni yeniden yoklamasına yol açacaktı. Tası göğsüne biraz daha çekti.
“Düğümü de o mu attı?”
Er bir an yulara, sanki o düğümü ilk kez o anda görüyormuş gibi baktı. “Hatırlamıyorum,” dedi. “Öteki çuval kayıyordu. Ben onunla uğraştım.”
“Adamın elinde başka bir şey var mıydı?”
“Görmedim,” dedi er. “Hayvanın başını tuttu, ipi uzattı. Ben eğilip kolanı çekiyordum. Bir de ayaklar kayıyordu taşta.”
“İpi verirken bir şey söyledi mi?”
“‘Şunu bağla, idare eder,’ dedi. Başka bir şey demedi.”
“Sonra sizinle yürüdü mü, orada mı kaldı?”
“Orada kaldı,” dedi er, başıyla geldiği yönü belli belirsiz işaret ederek. “Ben semeri oturtup başımı kaldırdığımda duvarın köşesinde duruyordu. Biraz öteden biri seslendi mi, yoksa kendi mi döndü, bakmadım. Katır durmuyordu, yürümek zorundaydım.”
Katır ağzını açıp kapadı. Çenesinin kenarındaki yular kayışı oynadı; hayvanın burnundan çıkan sıcak buhar, Naciye’nin elindeki soğuk tasın üstüne doğru dağıldı. Naciye yarım adım geri çekilip düğüme bu kez biraz uzaktan baktı. Yakından bakınca gözü yalnız ıslak kenevir liflerini, tozlu düğüm boğumlarını seçiyordu. Bir adım geriden baktığında ise düğümün bütün biçimi yeniden belirginleşti. İhsan’ın bıraktığı kıvrım, ip sıkılınca parmağın altında böyle kaybolurdu. Ne uzun bir kuyruk bırakır ne de kör düğüm yapardı; ucu içeri yatırıp sıkıca çeker, sonra elini silkeleyip yürürdü.
Bir adım daha yaklaşsa, parmak uçlarını o kıvrımın üstünde bir kere gezdirse ipin kimin elinden geçtiğini öğrenebilecekmiş gibi hissetti. Terzi dükkânında eline bir ceket verildiğinde, yaka astarının nasıl tutturulduğuna bakıp dikişi kendi mi, çırağı Şükriye mi, yoksa çarşıdaki başka bir usta mı atmış hemen anlardı. Burada ise elini uzatsa bile kenevirin üstünde bir ad bulamayacaktı. Kışın odun bağlayan, araba çeken, yük taşıyan nice insan ucun takılmaması için aynı kıvrımı atabilirdi. İp gözünün önünde duruyor, ama kimin elinden çıktığını söylemiyordu.
Er, bir duvarın önünde durduklarını söylemişti. İhsan’ın çalıştığı avlunun da bir duvarı vardı. Dün bezirci avlusuna su taşıyan kadın, başında başlığı olan genç bir adamın bir duvara dayanıp soluklandığını anlatmıştı; yüzünü görmemiş, yalnız benzetmişti. Şimdi bu er de bir duvarın önünden söz ediyordu. Naciye başını kaldırıp sokağın aşağısına baktı. Kırık kerpiç duvarlar, bahçeleri birbirinden ayıran alçak taş sıralar, ön yüzü inmiş evlerin hâlâ ayakta duran arka duvarları karın üstünde koyu çizgiler hâlinde uzanıyordu. Şehirde önünde durulacak duvar, geçilecek kapıdan çoktu artık.
“O duvara varmadan önce ne gördünüz?” diye sordu Naciye.
Er yuları sol bileğine bir tur daha sardı; acele ettiği, ağırlığını bir ayağından ötekine verişinden belliydi. Önce nereden geldiklerini anlatmaya başladı. Sabah erzak yüküyle fırının önüne uğramış, oradan birkaç çuvalı indirip kalan yükle okul tarafına geri dönmüşlerdi.
Naciye fırının ötesindeki yolun, bezirci tarafına sapan bir yerini sordu. Adam başını iki yana salladı.
“Hayır, oraya geçmedik,” dedi. “Daha beride. Sokağın başında bir su teknesi vardı. Devirmişler. Katır oradan geçmek istemedi, etrafından dolandık.”
Naciye’nin gözünün önünde o sokak ağzı hemen belirdi. Fırına inen ana yoldan beride, iki küçük bahçenin birleştiği köşede, eskiden hayvanların sulandığı oyma taş bir su teknesi dururdu. Kışın kenarı hep buz tutar, çocuklar okula giderken taş kenarına vurup buzları kırardı. Demek sarsıntıda ya da geçenlerin önünü açarken tekneyi devirmişlerdi.
“Teknenin yanındaki evin avlusuna mı girdiniz?” diye sordu.
“Hayır. Duvarın önünde kaldık. Avluya açılan yer arkasında mıydı, görmedim.”
“Teknenin hangi yanından geçtiniz?”
Er gözlerini kısıp az önce geçtiği sokağı aklında kurdu. “Aşağı yanı kapalıydı,” dedi. “Bir saçak inmiş, tahtalar sokağa taşmış. Biz teknenin üst yanından dolandık. Birkaç adım yürüyünce yol biraz açılıyor, sağda uzun bir taş duvar var. Katırın ayağı orada kaydı, eski yular da tam orada koptu.”
“Sağda,” diye tekrarladı Naciye, kendi yönünü tersine çevirip yerini doğrulamak için. “Fırından yukarı çıkarken sağda.”
“Evet. Duvarın dibinde bir iki kırık taş vardı ama yolu kesmiyordu. Adam da hemen o köşeden uzattı ipi.”
Naciye, O düğümü kardeşim atar, diyecekti. Cümle neredeyse dudaklarının ucuna kadar geldi. O sözü söylese, er belki durup adamın yüzünü bir kez daha hatırlamaya çalışacak, boyunu ya da paltosunu söyleyecekti. Ama dün Zeliha’nın kireççinin avlusundan getirdiği haberi, ondan önceki sabah komşunun tek bir kadının sözünü “görmüşler” diye aktardığını hatırladı. Kardeşinin adını bu erin kulağına koysa, yarın birisi o duvarı sorduğunda er belki o adı tekrar edecek, görmediği bir yüzü bir isme bağlayacaktı. Bir adı daha, taşların arasında görmüş birinin ağzına koyup sonra ondan geri almak istemedi.
“O adamın üstünde palto var mıydı, onu da seçemedin değil mi?” diye sordu, ama daha soruyu bitirmeden erin başını sallayacağını anladı.
“Koyu bir şey vardı sırtında,” dedi er. “Herkesin sırtında koyu bir şey var şimdi. Yüzüne doğru dürüst bakamadım, abla. Yük devrilecekti.”
Naciye zorlamadı. Yalnız, teknenin hangi tarafından dolandıklarını ve duvarın sokağın neresine düştüğünü bir kere daha sordu. Er bu kez eliyle aşağı yönü göstererek aynı sırayı kısa kısa tekrarladı: fırının önünden geri dönüş, sokağın ağzındaki devrilmiş taş tekne, üst yanından dolanış, sağdaki uzun duvar. Konuşurken gözleri sık sık okulun açık kapısına kayıyordu; yükü götürecekleri yere bir an önce varmak istediği açıktı. Katır da yerinde durmaktan sabırsızlanıp başını yana çevirmişti; nalları donmuş taşın üstünde kısa, sert bir sesle iki kez kaydı.
Naciye, adamın gösterdiği yönü ve köşeyi bütün ayrıntısıyla gözünün önüne getirebildiğinde bir adım geri çekilip yol verdi.
“Sağ olasın,” dedi.
Er başını hafifçe eğdi, yuları çekip hayvanı yeniden yürüttü. Yükün üstündeki çuvallar iki yana ağır ağır salınarak uzaklaştı. Naciye, yulardaki o kısa kıvrım gözden kaybolana kadar bir iki saniye arkalarından baktı. Sokak dönemecinde katırın sırtı karların üstünde küçüldü, sonra yıkık bir duvarın gerisinde yitti.
Naciye yeniden kazanın bulunduğu tarafa döndü. Duman, rüzgâr hafifçe yön değiştirdiği için bu kez okul duvarına doğru sürükleniyordu. Sıra hâlâ uzundu ama az önceki kadar kıpırtısız değildi; insanların ayaklarının altında ezilen kar sulanmış, kazanın dibinde koyu bir çamur halkası genişlemişti.
Kazanın yakınında, kollarının altında katlanmış bez ve örtü taşıyan bir komşuyu gördü. Adam, alt mahallede eskiden beri tandır ekmeği taşıyan, herkesin yüzünü bildiği orta yaşlı bir adamdı. Kucağında kalın bir yün örtü, iki katlanmış kilim parçası ve uçları düğümlenmemiş birkaç geniş bez vardı. Ateşin kenarındaki bir adama bunları fırının gerisindeki evlere götüreceğini söylüyordu; orada birkaç yaşlı kişiyle çocuklu bir aile evlerinin eşiğinden ayrılmak istememişti.
Naciye, adam yükünü omzuna doğru kaldırıp yola koyulmadan önce yanına yaklaştı.
“Kolay gelsin,” dedi. “Fırının berisindeki sokağa mı uğrayacaksın?”
Adam durup kucağındaki örtüleri çenesinin altına sıkıştırdı. “Önce fırının arkasına ineceğim,” dedi. “Orada eşikte bekleyenler var. Sonra berideki sokaklara bakacağım.”
“Fırından yukarı çıkarken sokağın başında bir taş su teknesi varmış,” dedi Naciye. “Gördün mü onu?”
Adam hemen başını salladı. “Devrilmiş tekneyi bu sabah gördüm,” dedi. “Yolun yarısını tutmuş. Bir yanından saçak inmiş, öbür yanından tek sıra geçiliyor.”
“Teknenin üst yanından dolanınca sağda uzun bir taş duvar kalıyor mu?”
“Kalıyor,” dedi adam. “Bahçe duvarı o. Köşesinden birkaç taş dökülmüş ama gövdesi ayakta. Sen orada birini mi arıyorsun?”
Naciye tasını iki eliyle birden sıkıca tuttu. “Oradaki duvarın önünde birine ip vermişler,” dedi. “Az önce buradan geçen bir er söyledi. Katırın yuları kopmuş, duvarın önünde duran bir adam ona ip uzatmış. Oraya indiğinde, kimin verdiğini sorabilir misin?”
Adam kaşlarını hafifçe kaldırdı. “İp mi? Ne zaman vermiş?”
“Bugün. Er fırının önünden yükle dönerken olmuş. Duvarın önündeki evlerde kalanlardan ya da oradan geçenlerden biri görmüş olabilir. İpi kimin verdiğini bir sor yeter.”
Naciye, bu sözün hemen arkasına İhsan’ın adını da eklemek istedi. Kardeşinin adını verse adam belki sokakta herkese tek tek İhsan’ı soracak, yüzünü bilen birine rastlarsa hemen haber getirecekti. Bir an sustu, adamın yüzüne baktı. Komşu başını hafifçe eğmiş, Naciye’nin söylediklerini sıraya koyar gibi dudaklarını sessizce oynatıyordu: devrilmiş taş tekne, üst yanındaki geçit, sağdaki uzun duvar, katır yuları için ip veren adam.
Adamın duvarla tekneyi birbirinden ayıracak kadar açık bilgi aldığını görünce bir şey söylemedi. İhsan’ın adını eklese adam belki ipi unutup yalnız ismi arayacak, ya da “İhsan oradaymış” diye yarım bir söz bırakacaktı. Zaten buradan fırının berisindeki o sokağa inmek uzun sürmezdi; adamın yürüdüğü yolu kendisi de birazdan gidip görebilecekti.
“Soran olursa seni nerede bulayım?” dedi komşu.
“Ben okulun avlusunda olacağım biraz,” dedi Naciye. “Pencerelerin altında, su sırasının gerisinde bir çocuk var, onun yanına uğrayacağım. Beni orada bulamazsan kapıdaki masada oturan görevliye haber bırakırsın.”
Adam başını salladı. “Sorarım. Bir şey öğrenirsem okulun kapısına uğrarım.”
Kucağındaki örtülerin sarkan ucunu eliyle içeri itip fırın yokuşuna doğru yürüdü. Naciye onun sırtı kalabalığın içinde kaybolana kadar durdu, sonra dönüp yemek sırasına baktı.
Sıraya döndüğünde her şey yer değiştirmişti. Biraz önce arkasında durduğu, kendisine tahta kasadaki sağlam tası gösteren kadın çoktan yemeğini almıştı. Naciye onu duvarın öte yanında, elindeki buharı tüten tası dökmeden küçük adımlarla taşırken gördü; kadın tasını, taşların üstüne konmuş bir tahta sıranın ucunda oturan başka birine götürüyordu. Dumanın gerisinde omuzları hafifçe öne eğilmiş, parmakları sıcak tenekeye değmesin diye tası alt kenarından tutmuştu.
Naciye’nin bıraktığı yerde ise şimdi elinde iki kap tutan bir çocuk duruyordu. Çocuğun sağ elinde derin bir teneke tas, sol elinde kulpu kırılmış küçük bir maşrapa vardı; iki kabı da göğsüne bastırmış, gözlerini önündeki kadının sırtından ayırmadan bekliyordu. Sıranın önünde, daha önce ekmek ufalayan adam çoktan gitmiş, yerine sırtı kalın şallı iki kadın gelmişti.
Naciye eski yerinin hizasında yarım adım duraksadı. Kazanın önünde bekleyen, sıranın düzenine göz kulak olan adam onun elindeki boş tası ve tereddüdünü gördü. Sesini yükseltmedi, bir şey de söylemedi; yalnız başını hafifçe çevirip eliyle omzunun üzerinden sıranın ucunu gösterdi.
Naciye itiraz etmedi. Sıradan kendisi çıkmıştı; burada herkes soğukta aynı kazanı bekliyordu. Bakışlarını kazandan ayırıp ellerinin arasındaki soğuk tenekeye indirdi.
Naciye elindeki tasın dibine bu kez baktı.
Tası hafifçe kurşuni gün ışığına doğru eğdi. Kabın içi yılların kullanmasından kararmış, dipte kaşık sürtünmelerinden ince, mat çizikler kalmıştı. Kenarında küçük bir ezik vardı ama tabanında ışığı geçiren tek bir nokta bile görünmüyordu. Delik yoktu. Az önce sıradaki kadının sözüne güvenip bakmamıştı; şimdi kendi gözüyle gördü.
Tası öbür eline aldı ve sıranın sonuna yürüdü.
Kolunu indirince eteğinin cebindeki ıslak eldivenin soğuğu bacağına yeniden değdi. Sıranın sonuna yeni gelen birkaç kişi eklenmişti; yaşlı bir adam koyun postu yeleğinin yakasını elleriyle kapatmış, önünde duran iki kadın aynı geniş şalın altına omuz omuza sığınmıştı. Tahta kasanın içinde artık yalnız iki boş tas kalmıştı. Naciye en arkadaki kadının ardında durdu.
Gözleri bir an okulun açık iki kanatlı kapısına gitti. İçeride, su sırasının gerisinde Yusuf hâlâ paltosunun içinde yatıyor olmalıydı. Önce bu tası doldurup çocuğun yanına götürecek, sonra da fırının berisindeki o devrilmiş su teknesini ve yanındaki duvarı kendi gözleriyle görmeye gidecekti. İpin verildiği duvarı ve düğümün içe kıvrılan kısa ucunu tekrar düşünürken, az önce eri dinlediği yerden dönüp kazana gelene kadar açlığını bir kere bile hatırlamadığını fark etti. Onca yürüyüşün üstüne midesinde beliren o boşluk, yuların ucunu gördüğü anda silinip gitmiş, ancak şimdi sıranın en sonuna yeniden geçtiğinde ağır ağır geri dönmüştü.
Kazanın başından kepçenin tenekeye değen boğuk sesi geldi. Önündeki iki kadın yarım adım ilerledi. Naciye de ezilmiş karın üstünde bir adım attı. Parmakları soğuk tenekeye yapışacak gibi olmuştu. Şimdi önündekiler ilerledikçe tası boş eline vurmadan tutmaya çalışıyordu.