Boş satır
30 Aralık akşamı hava kararırken Cemal, o günün çıkışlarını önceki günün kâğıtlarından ayırdı. Kar yağışı gün batımına yakın incelmiş, ama ayaz keskinleşmişti. İki taşın üstüne oturtulmuş kırık kapı kanadı, Cemal dirseğini kenarına her dayadığında hafifçe kıpırdıyor, soğuk ahşabın damarlarında biriken gündüz karının tozu ceketinin yenine yapışıyordu. Avlunun üstündeki gökyüzü artık buluttan seçilmiyordu; yıkılmış duvarın ötesindeki mahalleden yalnızca birkaç cılız ocak ışığı ve rüzgârın getirdiği dağınık sesler duyuluyordu.
Cemal, kırık kapı kanadının ayrı uçlarında bütün öğleden sonra taşların altında tuttuğu iki yaprağı — gömleğin içinden kuru çıkmış Refahiye depo kâğıdıyla yol ağzındaki ikinci ağıl notunu — dikkatle kaldırdı. İkinci yaprağın alt kenarı rüzgârın taşıdığı ince nemden tahtaya hafifçe yapışmıştı; Cemal kâğıdı yırtmamak için tırnağının ucuyla köşesini yavaşça ayırdı. İkisini üst üste koymadan, ıslanıp dalgalanmış eski defterin iki ayrı yaprağı arasına yerleştirdi. Bir gün önce açtığı çıkış listesini de kenara çekip üstüne ufak bir kiremit parçası koydu. Tahtanın orta yerinde yalnızca 30 Aralık gününün kâğıtları kaldı.
Sabri’nin son haberi hâlâ gündüz Hamdi’nin anlattığı yerdi. Öğleden sonra Hamdi’nin adını kapattığı o yaprakta, Sabri’nin adının karşısında yalnız fırının önü — yukarıdaki ocağa gideceğini söylemiş satırı duruyordu. Akşama doğru Hamdi avluya bir daha uğramış, fırının arkasındaki pencerenin önünde oturan Şerife’nin adını ve yerini yazdırmıştı; ama o vakit Sabri’nin birazdan ineceğini söylediği için kendi satırının altını değiştirmemişlerdi. Şimdi akşam iniyor, ateşin başındaki kalabalık gün boyunca dışarıda kalanların dönmesiyle yavaş yavaş toplanıyordu.
Cemal akşam sayımına başlamadan önce kandili kapı kanadının üstüne aldı. Camın iç yüzünde ince bir is çizgisi vardı; soğuk cam çatlar diye elini sürmedi. Fitil rüzgârda bir an eğilip sonra sarı, titreşimsiz bir alevle doğruldu. Tahtanın soğuk odunu, kırık menteşenin eğri demiri ve kâğıtların kıvrılmış kenarları bu sarı çemberin içine girdi; menteşenin koyu gölgesi kâğıtların kenarına kadar uzandı.
Gündüz rüzgârın kaldırdığı kâğıtları tutan anahtarlık şimdi Rıza’nın kemerindeydi. Cemal onun yerine, sol elinin altında duran yassı, küçük bir taş koydu. Taşın uzun gölgesi, okuyacağı ilk adın üstüne düştü. Cemal kandili bir karış yana kaydırınca satırın tamamı aydınlandı; ama bu kez kâğıdın gerisinde, ateşin çevresinde ve duvar dibinde bekleyen yüzler gölgede kalıp karardı.
Cemal, ceketinin iç cebinde taşıdığı küçük mürekkep şişesini çıkardı. Kapağını açarken parmakları soğuktan zorlandı; şişeyi kapı kanadının düz, sallanmayan köşesine, kandilin biraz uzağına yerleştirdi. Uçlu kalemini eline alıp 30 Aralık akşamı için açtığı yeni sayım yaprağını düzledi. Solda isimler alt alta yazılıydı; sağda ise ya tek bir çizgiye ya da o gün dışarıdan gelen son yer bilgisine yetecek geniş bir boşluk bırakılmıştı. Kâğıdın tepesindeki 30 Aralık tarihine bir kez daha baktı.
Rıza avlunun orta yerinden yürüyüp ateşin kenarında durdu. Kollarını yanlarına bırakmış, bekleyenleri gözden geçiriyordu. Yıkık koğuş duvarının üstündeki eğilmiş pencere demirlerinden geçen rüzgâr ince, kesik bir ses çıkarıyordu. Rıza’nın durduğunu görenler alçak sesli konuşmalarını kestiler. Biri ateşe sürmek üzere elinde tuttuğu ıslak tahtayı dizinin yanına bıraktı, bir başkası başına sardığı bezi kulaklarından hafifçe geriye itti.
“Başlayalım,” dedi Rıza, sesini yükseltmeden.
Cemal kalemini mürekkebe batırdı, fazlasını şişenin ağzından sıyırdı ve ilk ismi okudu.
İlk iki kişi ateşin çevresinde oturdukları yerden, başlarını kaldırarak cevap verdi. Sesleri soğuk havada net çıktı; ikisi de sabahtan beri avlunun yakınındaki yıkık sokaklarda çalışmış, ikindiye doğru dönmüştü. Rıza her ikisinin sesinde de başını o yöne çevirdi, sonra gözünü yeniden avlunun açıklığına verdi. Cemal her ikisinin adının karşısına kısa, düz çizgilerini çekti.
Üçüncüsü avlunun ağzından, yıkık duvarın karanlık açıklığından seslendi. Sabahtan beri dışarıda çalışmış, omuzları kireçle karışık kar içinde kalmış, içeri girer girmez omuzlarını silkeleyip soğuktan titreyen elleriyle ateşe yanaşmak istemişti. Silkelediği kar taneleri ateşten yükselen sıcak havada ince bir cızırtıyla eridi. Rıza adamı sıranın başına, kapı kanadının önüne çağırmadı. Yalnız başını sesinin geldiği yöne çevirip adamın yürüyüşünü ve yüzünü ateş ışığında seçti, sonra Cemal’e doğru başını salladı. Cemal de adı kendi satırında bulup karşısına döndü yazdı.
Sıradaki birkaç isim aynı düzen içinde geçti. Kimi ateşin gerisindeki taşların üstünden, kimi yıkık duvarın dibinde omuz omuza oturdukları yerden “Buradayım” dedi. Bir adamın sesi kuru bir öksürüğe karışınca Cemal kalemi havada tutup başını kaldırdı.
“Duyamadım,” dedi.
Adam boğazını temizleyip hafifçe doğruldu. “Buradayım, kâtip efendi.”
Cemal ancak o zaman çizgiyi çekti. Salih’in adı gündüzkü kayıtta zaten açık durduğu için o satırda duraklamadı; taş su teknesine gidenlerin dönüşü ve bulunamadı notu yanındaydı. Bekir ateşin başında, dizinde kuruttuğu bezi omzuna atmış oturuyordu; adı okununca başını hafifçe kaldırıp karşılık verdi, gözü bir an Cemal’in elindeki yaprağa — Salih’in hemen altındaki satıra — kayıp geri çekildi.
Sabri’nin sırası geldiğinde Cemal başını kâğıttan kaldırmadan okudu.
“Sabri.”
Sesini ne alçalttı ne de zorladı; her akşamki ölçüsünde, düz bir tonda söyledi. Sonra kalemini satırın başında bekletip dinledi.
Akşamları Sabri’nin ilk sözü bazen duyulmaz, Cemal ikinciyi beklerdi. Depremden önce, koğuşun loş ışığında bile Sabri’nin sesi daha aşağıdan gelir, ayağa kalksa bile sanki önce kendi önüne konuşuyormuş gibi zor seçilirdi. Cemal bu yüzden hemen başını kaldırıp avluyu taramadı; bir iki nefeslik pay bıraktı.
Bu sefer o boşlukta beklenen ses gelmedi.
Ateşin yanındaki taşlardan birinin üstünde oturan biri, soğuktan uyuşan ayağını yerden kaldırıp ötekinin üstüne koydu; donmuş çamur iki ayakkabının kenarından yere döküldü. Ötede, dumanın koyulaştığı bir anda biri elindeki odun parçasını ateşe itti; yaş kabuk önce ince bir tıslama çıkardı, ardından kısa bir çıtırtıyla kıvılcım saçtı.
Cemal başını kaldırıp o seslerin bulunduğu yere, ateşin gerisindeki gölgelere baktı. Yüzlerin çoğu kandilin ışığının dışında kalıyordu ama ateşin kızıllığında omuzlar, başlıklar, öne eğilmiş çeneler seçilebiliyordu. Sabri’nin kısa, sakin duruşunu onların arasında göremedi. Bir an daha bekledi; belki yıkık duvarın kuytusundadır, belki elinde bir kova ya da tahtayla tam eşikten girmek üzeredir diye kulak kabarttı.
Ses gelmeyince kalemi satırın kenarına değdirmedi. Hiçbir işaret koymadan, hiçbir söz söylemeden kalemini bir alt satıra indirdi.
Sıradaki adı okudu. Cevap duvarın dibinden hemen geldi. Cemal çizgiyi çekip bir sonrakine geçti. Her isimden sonra kalemini indirirken gözü, sayfanın orta yerindeki o dokunulmamış satıra kayıyordu; sanki alt sıralardan biri cevap verirken az önceki boşluk kendiliğinden dolacakmış gibi bir an duraksıyor, sonra kaldığı yerden sürdürüyordu.
Son adı okuyuncaya kadar avludan iki kişi daha geçti. İlki, elinde boş bir teneke tas tutuyordu; yokuştan yeni inmiş gibi hızlı soluyor, ellerini tasın soğuk kenarından ayırmadan ateşin başında kendine yer açmaya çalışıyordu. Öteki, duvar açıklığından içeri girerken kapının yanında duranlara elini kaldırıp bir sokağı, bir köşeyi tarif ederek geldi; “Üstteki ahşap evin önü kapalı, aşağıdan dolanın,” diye nefes nefese sözünü bitirip ateşin öbür yanına dolandı.
Cemal kalan son iki adı da okuyup karşılıklarını yazdı. Kalemi mürekkep şişesinin yanına bırakmadı; başını kaldırıp yeni giren o iki adamın da yüzüne dikkatle baktı. Ateşin ışığı yanaklarına vurduğunda ikisini de tanıdı. İkisi de Sabri değildi.
Cemal gözünü yeniden yukarıdaki o boş satıra indirdi. Satır, altındaki ve üstündeki bütün dolu çizgilerin arasında bembeyaz bir yarık gibi duruyordu. Kandilin ışığı kâğıdın üstünde hafifçe titredi. Cemal başını kaldırıp avluya doğru, bu kez sesini biraz daha açık tutarak Sabri’nin adını yeniden okudu.
“Sabri.”
Bu kez bekleyenler de sustu.
İlk okuyuşta kimsenin fark etmediği o küçük duraksama, ikinci okuyuşta bütün avlunun üstüne yayıldı. Az önce elindeki boş tasla giren adam adımını kesti; kapının yanında yol tarif eden adamın sözü yarım kaldı. Ateşin başındaki adamlardan biri — sırtı kapı kanadına dönük oturan yaşlıca biri — başını çevirip avlunun açık kapısına, karanlık sokağa baktı.
Cemal bir soru sormadan önce o bakışı izledi. Kendi gözü de kapı açıklığına gitti. Rıza da aynı yöne dönmüştü.
Kapının ötesinde, yağan ince karın loş aydınlığında bir süre kimse görünmedi. Yıkılmış duvar taşlarının üstünde yalnız rüzgârın sürüklediği kar tozu dolaşıyordu. Ne bir ayak sesi geldi, ne de uzaktan yaklaşan bir gölge seçildi.
O sessizliği ön sıralardan gelen kısa bir kıpırtı bozdu. Hamdi, öndekilerin arasından geçip kırık kapı kanadının yanına geldi.
Üzerinde yine paltosu yoktu; ince ceketinin yakasını boynuna kadar kaldırmış, omuzları soğuktan iyice toplanmıştı. Kandilin sarı ışığı yüzünün yalnız alt yarısını, çenesini ve gözlerinin altındaki yorgun gölgeleri aydınlatıyordu. Kapı kanadının önünde durup ellerini ceplerinden çıkardı.
“Ben onu sedyenin yanında gördüm,” dedi.
Sesi yüksek değildi ama bütün avlu sustuğu için kapı ağzındakiler bile duydu. Ateşin başından birkaç baş tahtaya doğru döndü.
Cemal hemen yeni bir soru sormadı; önce eliyle gün içinde yazdığı kâğıtları aradı. Biri kandilin sıcak dibinde, öteki ıslanıp kurumuş defterin altındaydı. Parmakları kâğıtların kenarlarını yoklarken, Hamdi’yle Sabri’nin adlarını birlikte yazdığı o gündüzkü yaprağı buldu ve dikkatle çekip kandilin ışığına yaklaştırdı.
Kâğıdın üstünde, öğleden sonra kendi eliyle yazdığı o satır duruyordu.
“Fırının önünde ayrılmıştınız,” dedi Cemal, parmağını satırın kenarında tutarak.
“O öğleyin,” dedi Hamdi. “Sonra ocakta yine gördüm.”
Cemal gözünü kâğıttan kaldırıp Hamdi’nin yüzüne baktı. “Ne zaman?”
“Öğleden sonra. Senden ayrıldıktan sonra yukarıya giden birine haber yollamıştım, ama içim rahat etmedi, kendim de çıktım. Ocağın yanında, ateşin uzağındaki taşın başında buldum onu. Islak çorabını seriyordu.”
Cemal kalemini kâğıttan kaldırdı. “Birlikte niye dönmediniz?”
Hamdi cevap vermeden önce eli ceketinin açık cebine gitti. Parmakları cebin içinde kısa bir an arandı; sonra oradan, tahtası yer yer kireçle kararmış kısa bir kurşun kalem çıkardı. Hamdi kalemi kapı kanadının üstüne bıraktığında, tahta hafifçe eğimli olduğu için kalem yuvarlanıp tam Cemal’in kâğıdı tutan iki parmağına dayandı.
Cemal başını eğip parmaklarına yaslanan o kısa kurşun kaleme baktı. Tahtası soğuktu, ucu biraz kütleşmişti.
“Bunu bana geri verdi,” dedi Hamdi. “Sedyeye gitmeden hemen önce. Şerife’nin adını sana ben söyleyecektim.”
Cemal, akşama doğru Hamdi’nin avluya dönüp Şerife’yi kaydettirdiğini hemen hatırladı. Fırının gerisindeki iki açık pencereli evin önünde, pencerenin yanında, alçak bir iskemlede oturuyordu; eşiğinde de perde ipi duruyordu. Cemal o kaydı küçük ayrı bir kâğıda açıp yanına Hamdi’nin adını koymuştu. O satırı açtığında Şerife’nin nerede olduğunu arayan biri gidip doğru pencereye bakabilirdi. Hamdi o sırada Şerife’yi yazdırırken Sabri’nin sedyeyi bırakıp birazdan ineceğini düşündüğü için öbür satırı açtırmamıştı. Sabri’nin satırında ise şimdilik yalnızca öğlenki fırının önü yazıyordu. Hamdi onu oradan sonra da görmüştü.
“Sen ocağın başından ne zaman indin?” diye sordu Cemal.
“Onlar taşı geçip yukarı köşeyi dönünce fazla durmadım,” dedi Hamdi. “İndim, Şerife’yi sana yazdırdım, sonra ateşin yanına geçtim. Akşam kararmadan kapıdan girer sandım. Bir daha da yukarı çıkmadım.”
“Saat kaç gibiydi?”
“Hava daha büsbütün kararmamıştı,” dedi Hamdi. “Bulutun arkasından akşamın gölgesi yeni iniyordu.”
“Sedyede kim varmış?”
“Üstü battaniyeyle örtülüydü, kim olduğunu görmedim,” dedi Hamdi. “Sesi de hiç çıkmadı. Ocağın düzlüğünün altından iki adam seslendi. Yokuş buz tutmuş, iki kişiyle dönmüyor, bir el veren yok mu dediler. Sabri tahtanın üstünde kızına birkaç satır yazıyordu; kâğıdı katlayıp cebine koydu, kalemimi de geri verip yanlarına indi.”
“Sedyeyi nereye götürdüler?”
“Yukarı çıkan yola,” dedi Hamdi. Sesinde, gördüğü yeri tek bir harf eksiltmeden aktarmaya çalışan birinin dikkatli ağırlığı vardı. “Alt taraf kapalıymış. Orada duran bir kadın, alt geçit taşla kapandı, yukarı yoldan çıkın dedi. Yolun başında kırık bir oluk taşı var. Açık renkli, ucu kırık bir taş.”
“Alt geçit bugün mü kapanmış?”
“Yukarıdaki kerpiç duvar kaymış,” dedi Hamdi. “Taşla toprak dolmuştu, üstü de kar tutmaya başlamıştı. Ocağın başındakiler ateşin etrafında konuşuyordu, kimse yerinden kalkmadı. Sedyeyi şallı o kadınla iki adamdan başka yakından gören olmadı.”
Hamdi, eliyle kapı kanadının soğuk ahşabı üstünde bir ucunu gösterdi, sonra parmaklarını bir karış kadar ileriye koydu.
“Ben burada gibi duruyordum,” dedi. “Taş burada. Sabri sedyenin geride kalan köşesini tuttu. Taşı geçene kadar gördüm.”
Cemal gözünü Hamdi’nin tahtada duran elinden kaldırıp yüzüne baktı. “Yanındakileri tanıyor musun?”
“Birinin yüzünü görmedim,” dedi Hamdi. “Atkıyla örtülüydü, arkası bana dönük duruyordu. Öteki daha yukarıdaydı, yokuşa doğru bakıyordu. Yalnız ikisi de bizim avludan değildi, onu seçtim.”
“Sabri yürürken zorlanıyor muydu? Ayağı ne hâldeydi?”
“Bir ayağında bez vardı ama sağlam basıyordu,” dedi Hamdi. “Sedyenin ayağı oluk taşına takılmasın diye biraz yana kaydı, sonra sırtı bana dönük yukarı çıktılar.”
“Nereye götüreceklerini söylediler mi?”
“Söylemediler. Sedyeyi yukarı doğru kaldırdılar, Sabri de taşın öte yanından onlarla yürüdü. Bana sedyeyi bırakınca inerim demişti.”
Kandilin ışığı ikisinin arasında hafifçe kıpırdadı. Tahtanın üstünde, Cemal’in iki parmağına yaslı duran kısa kurşun kalem yerinden kımıldamamıştı. Cemal, kalemi alıp kenara çekmedi. Önündeki satırda hâlâ öğleden sonranın sözü duruyordu; şimdi ise elinde yeni bir yer, yeni bir saat ve Hamdi’nin gözünün gördüğü son sınır vardı. Avluda kimse konuşmuyordu; ateşin başında çömelmiş birkaç kişi, söylenen her kelimeyi duymak için başlarını tahtadan yana çevirmişti.
Rıza, avluya yeni giren iki kişiyi ve ateşin gerisinde oturanları gözden geçirdikten sonra kapı kanadının başına döndü. Kemerindeki anahtarlık, taşların arasından yürürken hafifçe şıngırdadı. Yüzünde acele yoktu; ama gecenin iyice indiğini, ateşin başında bekleyenlerin üşümeye başladığını bilen bir dikkat vardı.
“Sayımı bitirelim, Cemal,” dedi Rıza. “Birimiz ocağa uğrasın. Sedye oradan geçtiyse bilen çıkar.”
Cemal başını salladı, gözünü yeniden gündüzkü ikili kayda indirdi. Üst satırda Hamdi’nin dönüşü, öğleye varmadan diye yazılıydı. Alt satırda ise Sabri için fırının önünden ocağa gideceğini söylemişlerdi. Şimdi Sabri’nin ocağa vardığı, orada ıslak çorabını serdiği, hatta kızına birkaç satır yazıp kalemi Hamdi’ye geri verdiği de biliniyordu.
Bir sonraki yeri yazmadan önce, duyduğu her şeyi kendi yerli yerine oturtmak için Cemal başını kaldırıp Hamdi’ye döndü. Kırık oluk taşının hangi yanında kaldığını, taşın ötesinde nereye kadar görebildiğini bir daha sordu.
“Taşı geçtikten sonra yokuş dönüyor mu?” diye sordu Cemal.
“Dönüyor,” dedi Hamdi. “Yukarıda yıkılmış bir bahçe duvarının köşesi var. Sedyeyle üst yola saptı. Taşın ötesinde birkaç adım daha gördüm, sonra köşeyi dönünce gözden çıktılar.”
Hamdi bunu söylerken elini tahtadan çekmedi. Parmakları tam kırık oluk taşını gösterdiği o noktada sabit duruyordu. İlerisini eliyle gösterse, görmediği bir yere kadar Sabri’yle gitmiş gibi olacaktı. Cemal onun elini bir parmak bile ileri sürmeyişinden, gözünün gördüğü sınırın tam orada bittiğini anladı.
“Üst yoldan nereye çıkılır?” diye sordu Rıza.
“Yukarı mahalledeki yardım yerine de çıkar, daha ötedeki meydana da,” dedi Hamdi. “Ama hangisine götürdüklerini söylemediler. Ben de arkalarından gitmedim; Şerife’yi sana yazdırmak için buraya indim.”
Tam o sırada ateşin kenarından, bütün konuşmayı sessizce dinleyen avludakilerden biri alçak bir sesle araya girdi.
“Belki evine uğramıştır.”
Onun yanında çömelmiş duran bir başkası da başını sallayıp mırıldandı: “Sedyeyi yukarı bırakınca yakından geçmiştir. Kızını arıyordu ya, belki bir haber duyup peşine düşmüştür.”
Hamdi başını kaldırıp konuşanlara baktı. Yüzü kandilin ışığından çıkıp gölgeye düştü ama çenesinin gerildiği seçiliyordu. “Ben onu evinin önünde görmedim,” dedi, kısa ve kuru bir sesle.
Rıza da ateşin başına doğru başını çevirdi. “Gören varsa söylesin,” dedi. “Yoksa burada oturup görmediğimiz yerden söz çıkarmayalım.”
Cemal gözünü bir an ateşin yanına çevirdi, fakat konuşanlara karşılık vermedi. Soruyu kendi sormuş olsaydı Hamdi’nin ne cevap vereceğini şimdi biliyordu. Hamdi’nin gördüğü yer yukarı çıkan yoldu. Sabri’nin evinin önünde onu gören biri gelirse, o haberi de ayrı bir satırda yazacaklardı. Avluda ateşin başında akla gelen tahminlerle boş bir satırı kapatmak, insanı yalnızca kendi kurduğuna inandırmak olurdu.
Cemal, bir satırın boş kalmasının avluda başka nasıl sözler doğurabileceğini de biliyordu. Kimse o kelimeyi yüksek sesle ağzına almıyordu; ama 30 Aralık gecesi, duvarları yıkılmış bir cezaevinin avlusunda, bir mahpusun adı iki kez okunup cevapsız kaldığında, kâğıda bakan başka biri oraya kolayca dönmedi ya da kaçtı yazabilirdi. Deprem gecesinden beri her akşam dönüp adını okutan bir adamın karşısına, henüz nereden geçip nerede kaldığı bilinmeden böyle bir hüküm koymak, ilk akşam defterde yapmaktan sakındığı en ağır hata olurdu. Boşluk, henüz cevap bulunmadığını gösterirdi; aceleyle konmuş bir işaretse sonradan kimsenin düzeltemeyeceği bir kesinlik bırakırdı.
Rıza, ateşin yanından kalkıp duvar açıklığına yakın duran dinç bir adamın yanına gitti. Adamın sırtında kalın bir gocuk vardı; gün boyu sokaklarda çalışmış, az önce dönüp elini ısıtıyordu. Rıza ona alçak sesle birkaç şey söyledi, sonra kapının yanında durup elini yukarı yola doğru uzattı.
“Kırık oluk taşını sor,” dedi Rıza. “Ocağın bulunduğu düzlüğün alt ucunda. Akşamüstü oradan sedyeyle üst yola çıkan üç kişiyi gören olmuş mu, yaralıyı nereye götürmüşler öğrenip dön.”
Adam başını salladı, ama hangi taraftaki taş olduğunu tam kestirememiş gibi gözünü Hamdi’ye çevirdi. Hamdi bir adım geri çekilip ona döndü. Bu kez tahtaya dokunmadan, yalnız sözle yolu tarif etti.
“Ocağa varınca ateşin sağından aşağı in,” dedi Hamdi. “Alt geçit taşla kapanmış, onun hemen üst başında açık renkli, ucu kırık bir oluk taşı var. Sedyeyi oradan yukarı çıkardılar. Ocağın başında şallı bir kadın vardı, hâlâ oradaysa o da gördü. Bir de ateşin uzağındaki düz taşa bak; üstünde ıslak bir çorap kalmışsa Sabri henüz dönmemiş demektir.”
“Ya ocağın başı gece diye dağılmışsa?” diye sordu gocuklu adam.
“Ateşi söndürmezler,” dedi Rıza. “Kazanların başında bekleyen biri mutlaka vardır. Önce kırık oluk taşını sor, sedye nereye gitti diye sor. Kimse bilmezse doğrudan dön.”
“Anladım,” dedi adam, gocuğunun yakasını çenesinin altına kadar kapatarak. “Kırık oluk taşı, üst yol, bir de ateşin uzağındaki taş. Sorup hemen gelirim.”
Adam başıyla Rıza’ya selam verip yıkık duvarın karanlık açıklığına yürüdü. Elinde fener ya da çıra yoktu; yalnızca yerdeki karın donuk aydınlığında yokuşa vurdu. Donmuş karın üstündeki ayak sesleri birkaç adım sonra sokağın sessizliğinde eriyip gitti.
Adam giderken Rıza kapının ağzından hafifçe yana döndü; anahtarlık Rıza’nın kemerinde bir kere şıngırdadı.
O tek, kısa demir sesi soğuk gecede avlunun orta yerine kadar geldi. Cemal’in kalemi tutan eli bir an durdu.
Cemal’in aklına depremden önce, Sabri’den ilk cevabı alamadıkları akşam geldi.
26 Aralık akşamıydı. Koridorun taşları arasındaki o alçak çıkıntı, Cemal’in sol koluna aldığı gevşek tahta kapaklı defter, Rıza’nın koridora çıkmadan önce kapağını iki kez yokladığı bu aynı mürekkep şişesi, loş koğuşta yuvarlanan bir teneke tasın taşa ilk çarpışındaki tok, ikincisindeki ince ses. Cemal o akşam da defteri kandile doğru eğmiş, Sabri’nin adını okumuş, ama metalin sesi yüzünden cevabı duyamamıştı. Rıza o vakit kapının yanından, “Buradaydı, ben gördüm,” demiş; tas düşmeden az önce masanın yanında durduğunu eklemişti. Ama Rıza’nın gördüğü an ile Cemal’in kulağının duyduğu cevap aynı değildi. Cemal yetinmemiş, deftere çizgiyi çekmeden adı bir daha okumuştu. Sabri masanın yanından yüzünü kapıya çevirip “Buradayım” demiş, ardından “Şimdi duydun, öyleyse yaz,” diye eklemişti. Cemal kalemini mürekkebe batırıp o kısa çizgiyi çekmiş, defteri kapatırken mürekkebin kurumaya başladığını görmüştü.
O gece bir satır açık kalsa bile sabah kime sorulacağı belliydi; defterin arka kapağına sıkıştırılan küçük bir kâğıt, ertesi sabah kapıyı açan adama gösterilip kapatılabilirdi.
Bu akşam ikisi de kapıya bakmış, orada aynı boşluğu görmüştü.
Ne Rıza “Buradaydı” diyebilmişti, ne de karanlığın içinden ikinci bir ses gelmişti. Koğuşun duvarları yoktu artık, kapının sürgüsü de yoktu; ama akşam sayımının satırı hâlâ aynı ölçüye bakıyordu: duyulmamış cevabın yerine çizgi çekilmiyor, görülmemiş yolun ötesi yazılmıyordu. Kimin sesi duyuldu, kimi en son kim gördü ve kimin cevabı hâlâ yolda, kâğıt yalnız bunu taşıyacaktı.
Rıza kapının ağzından ağır adımlarla tahtanın yanına döndü. Bir şey söylemedi; yalnız kandilin rüzgârda kıpırdayan sarı ışığına bakıp bekledi. Soğuk gece iyice çökmüştü; Cemal, moraran parmaklarını bir an kandilin camına yakın ama değdirmeden tuttu. Satırın sağında ne kadar yer kaldığını gözüyle ölçtü. Sonra mürekkep şişesinin ağzına kalemin ucunu yavaşça batırdı, fazlasını camın kenarından sıyırdı. Soğuktan mürekkep biraz koyulaşmıştı.
Cemal kâğıda eğildi. Sabri’nin adının karşısına, Kırık oluk taşından üst yola, sedyeyle geçti. Hamdi gördü. diye yazdı. Satırın sonunda kalemin gideceği kadar yer kalmıştı. Oraya haber bekleniyor yazdı.

Kalemi kâğıttan kaldırdı. Kandilin ışığında son yazdığı iki kelime önce ıslak mürekkeple belli belirsiz parladı, sonra kâğıdın soğuk lifine çekilip matlaşmaya başladı. Rıza satıra eğilip okumadı; yalnız Cemal’in kalemi bırakışını izledi.
Hamdi, masaya bıraktığı kalemi almadı.
Kısa kurşun kalem hâlâ Cemal’in sol elinin iki parmağına yakın, soğuk ahşabın dar çatlağının yanında duruyordu. Sanki Sabri’nin ocağın başından dönmesine kadar o satırın yanında duracak bir işaret gibi kalmıştı tahtada. Hamdi bir an o kaleme, sonra da kandilin ışığındaki açık satıra baktı. Söyleyecek başka bir şeyi kalmamıştı; gördüğü yerin sonuna kadar anlatmıştı. İki elini ince ceketinin ceplerine sokup yavaşça tahtanın önünden çekildi. Ateşin kenarına kadar yürüdü ama taşların üstüne oturmadı; sırtını ateşe verip yüzünü yeniden karanlık kapı açıklığına döndü. Cemal, kandilin ötesinden onun kıpırdamadan duran omuzlarını seçebiliyordu.
Cemal, mürekkep şişesinin cam kapağını alıp parmak uçlarıyla iki kez çevirerek sıkıca kapattı. Parmakları soğuktan iyice uyuştuğu için camın dişini kavramakta zorlandı; kapağın iyice oturduğunu bir kez daha yokladı. Şişeyi kandilin biraz gerisine, tahtanın sallanmayan köşesine bıraktı. Rüzgâr yıkık duvarın üstünden ince bir savruntu getirdi; kandilin alevi bir an yana yatıp sonra yeniden dikildi.
Avluda gece büsbütün yerleşmişti. Ateşin çevresindekiler omuzlarını birbirine yaklaştırmış, kimisi bulduğu ince bir örtüyü dizlerine çekmişti. Yaş odunlardan biri ağır ağır devrilip alevi kısa bir an büyüttü, sonra duman yeniden alçaldı. Biri karanlıkta kısa bir öksürük tuttu, ötede boş bir tasın taşa konarken çıkardığı kuru metal sesi duyuldu. Duvarın ötesindeki mahallelerde ışık görünmüyordu; yalnız uzak bir sokaktan tek tük sesler rüzgârla gelip dağılıyordu.
Cemal, sayım yaprağının altındaki gündüz kâğıtlarını düzenlemek, yarın sabah gerekecek boş yaprakların rüzgâr almaması için taşları yerleştirmek üzere elini uzattı. Islanmış eski defterin kabarmış köşesini yerine itti, sonra sayım kâğıdını sağ alt ucundan hafifçe tuttu.
Tam o sırada sokağın başından, donmuş karı ezen hızlı ayak sesleri geldi. Ses önce yıkılmış evlerin duvarları arasında boğukça yankılandı, sonra yaklaşıp taşların üstünde belirginleşti.
Cemal kâğıdı çevirmekten vazgeçip kaldırdığı köşeyi yerine bıraktı. Ateşin başındaki birkaç kişi aynı anda başını sokağa çevirdi; ateşin çevresinde kısa, keskin bir sessizlik oldu. Hamdi’nin omuzları karanlık açıklığa doğru hafifçe kımıldadı. Rıza elini kemerindeki anahtarlığa götürmeden bir adım kapıya yaklaşıp bekledi.
Ayak sesleri yaklaştı, yıkık duvarın dışındaki taşların arasında bir an yavaşladı, sonra karanlık eşikte bir gölge belirdi. Cemal, kandilin gerisinden gelen bu gölgenin boyunu seçmek için başını hafifçe yana eğdi.
Gelen, Sabri değildi.
Kapıda görünen adamın elinde, köşelerinden sıkıca düğümlenmiş koyu bir bohça vardı. Omuzları ve başlığı ince karla ağarmıştı; soğuktan hafifçe öne eğilmişti. Uzun bir yoldan dönmüş gibi soluğu beyaz bir buhar hâlinde ağzından taşarak duruyordu. Kimseye bir şey sormadı, kapı kanadının başına da uğramadı. Eşiği geçip doğrudan ateşin yanına gitti; bohçayı dizinin önüne koyup çömeldi, ellerini ısınmak için aleve uzattı. Ateşin başındakiler, bir an tuttukları nefeslerini sessizce bırakıp yeniden kendi önlerine döndüler. Kimse adamın bohçasında ne olduğunu ya da hangi sokaktan geldiğini sormadı; 30 Aralık gecesinin yorgunluğu herkesin omzuna çökmüştü.
Rıza bir an daha kapının ötesindeki karanlığa baktı. Sokakta başka ayak sesi yoktu. Ocağa yolladığı adamın dönmesine daha vakit vardı. Yavaşça dönüp ateşin kenarına geri geldi. Avlunun üstüne yeniden o ağır, bekleyişli sessizlik indi.
Cemal başını yeniden kapı kanadına, kandilin küçük sarı çemberine eğdi. Tahtanın üstünde Hamdi’nin bıraktığı kısa kurşun kalem duruyordu. Yanında, küçük düz taşın gölgesinden sıyrılmış olan sayım yaprağı açıktı. Sabri’nin adının karşısındaki son satır ne bir hüküm taşıyordu ne de kapanmış bir işaretti; ocağa giden adam dönene kadar, bir yerden bir ses gelene kadar açık kalacaktı. Koyu mürekkep soğuk kâğıdın üstünde henüz bütünüyle matlaşmamıştı. Cemal, son yazdığı kelime kurumadan sayfayı çevirmedi.