Son Sayım Görseli
Son Sayım

İsmin arkası

3. Sahne 21 dk okuma 8 okunma
Yetişkin Yusuf’un Naciye imzalı kurtarma tanıklığını eski pusulayla karşılaştırması
Yetişkin Yusuf’un Naciye imzalı kurtarma tanıklığını eski pusulayla karşılaştırması
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

Cemal, masanın sağ köşesinde duran ikinci zarfın pamuk ipliğini çekmeden çözdü; düğümün ucunu gevşetip ipi zarfın kenarına doladı. Kapağı kaldırınca içinden birbiriyle karışmaması için araya ince bir kâğıt şerit konmuş iki ayrı yaprak takımı çıktı. Cemal alttakini şimdilik zarfın içinde bıraktı, üstteki tek, çizgisiz yaprağı iki kenarından tutarak dışarı aldı.

Cemal, Naciye’nin imzaladığı yaprağı sayım defterinin yanına koydu.

Yusuf kâğıdın üst satırlarından başlamadı; gözü kendiliğinden sayfanın en dibine indi. Yusuf önce alttaki ada baktı. Harflerin sonu birbirine yaklaşmış, tarih için ayrıca yer bırakılmıştı. Kalem, adın ilk harflerinde düz yürümüş, soyadına geçerken başlangıç çizgisi biraz genişlemiş, ama silinip düzeltilmemişti. Annesi Naciye’nin imzasını hiç tarif etmemişti. Yıllar boyunca o kadının adını işitmiş, kol ağzına attığı açık renk tamir dikişini, bez kaplı defterini, soğukta okul kapısına yürüyüşünü dinlemişti; fakat kendi elinden çıkmış bir harfini ilk kez şimdi görüyordu. Yusuf bir insanın el yazısını ilk kez görmenin, yüzünü hatırlamak kadar yakın bir şey olabileceğini düşündü.

“Bu ne zaman yazılmış?” diye sordu Yusuf, gözünü imzadan kaldırmadan.

“Şubatta,” dedi Cemal. Parmağının ucuyla yaprağın üst sağ köşesindeki tarihi gösterdi. “Depremden haftalar sonra. Kendi geldi, kendi gördüklerini baştan sona anlattı. Ben yazdım, sonra ona okudum, satır satır dinledi, altını imzaladı.”

“Önceki defterin içinde değilmiş.”

“Hayır,” dedi Cemal. “Sayım defteri koğuştakilerin sırasını tutar. Bu ayrı bir kurtarma tanıklığıdır. Kimin kimi nerede gördüğü birbirine karışmasın diye ayrı zarfta sakladık.”

Yusuf omuzlarını masaya biraz daha yaklaştırdı, ellerini yine dizlerinin üstünde tuttu. Sayfanın üstünde Cemal’in yıllar öncesine ait, şimdi masadaki notlarından biraz daha hızlı ama aynı ölçüde okunaklı yazısı uzanıyordu. Kâğıdın kenarı sayım defteri kadar dalgalı değildi; yine de zamanla sararmış, mürekkep bazı harflerin kıvrımında koyu kahverengiye dönmüştü.

Yaprakta mavi mintan, duvarın altından gelen iki vuruş, Sabri ile Hamdi’nin gelişi yazıyordu. Yusuf satırları yavaş okudu. Okudukça kelimelerin arasından o gecenin soğuğu değil, daha çok düzeni çıkıyordu: Naciye’nin alçalmış duvarın üstünde karla ıslanmış mavi mintanı görüşü, kol ağzındaki kendi dikişinden ve yakanın altındaki eksik düğmeden kime ait olduğunu anlayışı, kumaşı çekip aldığı yerin hemen altından iki vuruş duyuşu. Satırın kenarında küçük bir ek daha vardı; Naciye’nin üstteki taşlardan birine eli değince kireç döküldüğü için taşlara bir daha dokunmadığı ayrıca yazılmıştı.

Bir sonraki satırda sokağa seslenişi ve ellerinde gaz lambasıyla iki adamın gelişi yer alıyordu. Sabri ile Hamdi’nin adlarının yanına küçük bir parantez içinde adlarını sonradan öğrendiğini söyledi diye düşülmüştü. Yusuf o küçük parantezi görünce başını hafifçe kaldırdı.

“O gece adlarını bilmiyormuş,” dedi.

“Bilmiyordu,” dedi Cemal. “İkisini de ilk kez o avluda görmüş. O gece biliyormuş gibi yazmamı istemedi.”

Yusuf yeniden satırlara döndü. Çapraz tahtanın altından uzatılan sağ el, Sabri’nin bileği birden çekmeden avucunu açık tutuşu, ince iç gömleğin bir çıkıntıya takılışı, Naciye’nin kumaşı kurtarırken içerideki çocuğun nefesinin hızlanışı ve üçünün birden durup bekleyişi tek tek, hiç süslenmeden geçiyordu. Yusuf okurken kendi çocukluğunu değil de sanki başka bir çocuğun çıkarılışını izliyormuş gibi bir mesafe duydu; ta ki bir sonraki satıra gelene kadar.

Işığın Naciye’ye verildiği yerde durdu.

Satırda, Sabri’nin tek eliyle dengesini tutamayınca Hamdi’nin elindeki gaz lambasını Naciye’ye verdiği, Naciye’nin de alev çocuğun yüzüne vurmasın diye lambayı iki eliyle yere yakın tuttuğu yazıyordu. Yusuf’un gözü o iki kelimede takılıp kaldı. Biraz önce Cemal’e, yüzleri ayıramadığını ama karanlığın içinden alçaktan vuran sarı bir parıltı yüzünden gözlerini kıstığını söylemişti. O sarı parıltının hangi elde, ne kadar aşağıda durduğunu ilk kez burada okuyordu.

“Ben buna bakıyormuşum,” dedi. “Işık yüzüme gelince başımı çevirdiğimi hatırlıyorum.”

Cemal cevap vermedi. Gözlüğünün ardından ne başını salladı ne de öyle olmuştur diye bir söz ekledi. Masanın üstündeki sessizlik, Yusuf’un az önce kendi hatırasıyla kâğıt arasında kurduğu o ince köprüyü bozmadan yerinde bıraktı.

Yusuf yeniden eğildi. Bir sonraki paragrafta, kireç yığınının dışına serilen mavi mintanın üstüne oturtuluşu, dışarı çıkar çıkmaz önce karanlık gökyüzüne bakışı, sonra parmağıyla yakadaki eksik düğmeyi yoklayıp annesini soruşu vardı. Kendisinin beş yaşındaki hâlini üçüncü bir kişinin ağzından, çocuk diye anılarak okumak Yusuf’a tuhaf bir açıklık verdi. Sanki o geceyi ilk kez kendi dar görüşünün dışından, soğukta çömelmiş üç insanın gözünden görüyordu.

“Gökyüzüne baktığımı bile neden yazdırmış?” diye sordu Yusuf alçak sesle.

“Gördüğü oydu,” dedi Cemal. “Çocuk dışarı çıkar çıkmaz lambaya ya da yüzlere dönmemiş, doğrudan yukarı bakmış. Tavanın yerini arıyor diye yorum eklemedi; yalnız başını kaldırıp gökyüzüne baktığını söyledi. Biz de yalnız onu yazdık.”

Yusuf yeniden kâğıda döndü. Alt satırda Hamdi’nin sırtındaki koyu renk yün paltoyu çıkarışı, etek boyundaki sökük astardan iki parça ayırışı yazılıydı. Naciye, çocuğun çıkarılışını görmüş, ayaklarına sarılan iki astar parçasını kendisi bağlamıştı. Düğüm ince bilek kemiğine batmasın diye bağ yerini yana çektiğini bile tek kısa cümleyle yazdırmıştı.

Yusuf satırları aşağı doğru takip ederken, sayfanın sonuna doğru yazının ortasından geçen ince, yatay bir mürekkep çizgisi gördü. Çizginin üstünde Sabri’nin çocuğu kucağına alıp Hamdi’nin ışığıyla avludan sokağa çıkışı, Naciye’nin de annesi dönerse haber verebilmek için avlunun önünde kalışı yazıyordu. Çizginin hemen altında ise ayrı bir paragraf vardı. Ocağa teslim edilişini ise Hamdi’den dinlediğini ayrı söylemişti.

Yusuf gözünü o ince yatay çizgide tuttu.

“Bu çizgi sonradan mı çekildi?” diye sordu.

“İmzadan hemen önce,” dedi Cemal. “Yazdığımı baştan sona okudum. En sondaki iki cümle birbirine yakın düşmüştü; okuyan biri Naciye’nin de ocağa kadar yürüdüğünü sanabilirdi. Durdurdu beni. Görmediğim teslimin altına imza atmam dedi. Çizgiyle ayırdık, duyum cümlesini alta yeniden yazdık.”

Yusuf başını yavaşça salladı. Gözü masanın sol köşesinde duran kendi getirdiği katlı pusulaya, sonra yeniden Naciye’nin imzaladığı bu yaprağa kaydı. Pusulada yalnız çocuğun adı, kısa bir yol tarifi ve arka yüzünde annesinin okulda oğlunu bulduğu gün vardı. Bu imzalı yaprakta ise duvarın dibindeki iki vuruştan palto astarının düğümüne kadar bütün gece duruyor, ama Sabri avludan çıkınca satır kesiliyordu. Yusuf’un elindeki aile kâğıdıyla bu tanıklık aynı noktada birleşiyor, aynı noktada bitmiyordu.

“Bu kâğıt avluda bitiyor,” dedi Yusuf. “Yukarıdaki ocağa kadar bile gitmiyor. Oysa ben orada kalmamışım.”

“Kalmadın,” dedi Cemal. “Ertesi sabah çocukları ocaktan okula taşımışlar.”

“Annem beni okulda bulmuştu,” dedi Yusuf. “Naciye götürmüş.”

Cemal bu kez zarfın içinde bıraktığı öteki yaprak takımına uzandı. İki kenarından dikkatle çekip masaya, imzalı kurtarma tanıklığının biraz yukarısına bıraktı. Bunlar tek bir çizgisiz sayfa değil, üst köşeleri sırayla numaralanmış birkaç ince kopya yaprağıydı; harfler yine Cemal’in elindendi, fakat kenarlarında kaynak olarak başka bir defterin adı ve tarihi belirtilmişti.

Cemal başka bir sureti gösterdi. Naciye’nin kişisel defterinden alınmış notlarda okulun tarifi ve Neriman’ın arandığı yerler vardı.

Yusuf ilk yaprağa eğildi. Üstte Naciye’nin kişisel defterinden izinle alınan suret başlığı duruyordu. Yusuf başlığı okuyunca başını kaldırıp Cemal’e baktı.

“Asıl defteri sizde değil mi?”

“Değil,” dedi Cemal. “Asıl defter kendisinde kalmıştı. İçinde terzi ölçüleri, kumaş kayıtları, bir de kendi ailesine dair özel arama notları vardı. Onları dosyaya koymak istemedi. Yalnız senin bulunduğun okulun tarifini ve anneni aradığı yerleri kopyalamama izin verdi.”

Yusuf’un önüne konan sayfalar, kopyalanmasına izin verdikleriydi. Yusuf yapraklara bu bilinçle daha dikkatli baktı. İlk sayfada okulun sokak kapısı tarif ediliyordu: caddeye bakan ana kapı değil, yan sokaktaki iki kanadı açık büyük kapı, içeri girince güğümlerin dizildiği su sırası, onun gerisinde duvarın köşesinden ikinci pencerenin altı. Hemen yanında okul kapısındaki masada iki ayrı Yusuf kaydının nasıl ayrıldığı, Cemal’in şafakta yolladığı küçük kâğıtla koyu astar bezlerinin nasıl tuttuğu, çocuğu sabah ocaktan taşıyan adamın eşikte gevşeyen ayak bezini yeniden doladığı için onu hemen tanıdığı ve görevlinin ana listenin kenarına anne: Neriman diye nasıl eklediği kısa, düzenli cümlelerle geçiyordu. Mavi mintanın da o pencerelerin altında, büyük paltonun yanına bırakıldığı not edilmişti.

Yusuf o satırı okurken boğazında hafif bir düğümlenme hissetti, ama ses çıkarmadı. Annesinin okul avlusuna vardığında kendisini başka bir çocukla karışmadan bulabilmesinin arkasında, hiç adını bilmediği bir masa görevlisinin kenara düştüğü o iki kelime, ocağın önünden okula kadar kâğıdı kaybetmeyen bir taşıyıcı ve iki ayrı Yusuf satırının arasına konmuş o küçük parça vardı.

İkinci yaprağı Cemal usulca yana kaydırıp açtı. Burada okuldan çıktıktan sonra Neriman’ın arandığı yerler sıralanıyordu: kırılmamış çeşmenin önündeki su sırası, yukarı mahalleden inen kadınların tanımam deyişi, sonra kireççinin avlusuna götürüldüğü söylenen koyu şallı kadına dair duyum. Yusuf her satırın kenarında görmedi, bir kadın söyledi, suyu taşıyan adamın sözü gibi küçük ayraçlar bulunduğunu gördü.

“Kireççinin avlusundaki koyu şallı kadın annem miymiş?” diye sordu Yusuf.

Cemal parmağını yaprağın alt kenarındaki sonradan eklenmiş tarihe götürdü. “Sonradan anlaşılmış,” dedi. “Kuyulu evden ayrıldıktan sonra üşüyünce kireççinin avlusuna götürmüşler. Oradan çıkıp seni ilk buldukları sokağa dönmüş, ocağın yolunu sorarken Naciye ona rastlamış. Tarifi bir daha anlatmak yerine yanında yürüyüp okula birlikte girmişler.”

Sayfanın ortalarına doğru gözü bir yer tarifinde durdu: dar aralığın içinden dönülen, avlusu taş döşeli kuyulu ev.

Yusuf kuyulu evin yanındaki Hatice adını okudu.

Adın hemen yanında, su sırasının sonunda duran Hatice’nin o sabah gün yeni ağarırken Neriman’ı kuyulu evin kapısında gördüğü, adıyla çağırıp konuştuğu, Yusuf’u görmediğini söylediği ama okulun kapısının açık olduğunu haber verdiği yazıyordu. Onun hemen altında kısa, sade bir cümle daha vardı: rüzgârda başörtüsünün iğnesi düştüğü için Hatice’nin kendi başörtüsündeki küçük, siyah başlı iğneyi çıkarıp Neriman’a verdiği, fakat Neriman’ın parmakları soğuktan tutmadığı için iğneyi takamayıp elinde sıkarak beklediği.

Yusuf durdu. Başörtüsü iğnesine ilişkin kısa cümleyi iki kez geçti.

Annesi ona yıllar boyunca çok şey anlatmıştı: soğuk sokakları, kapalı kalan kapıları, okulun taş avlusunu, pencerelerin altında büyük paltoya sarılı oğlunu görüşünü. Ama kuyulu evin önünde başörtüsünü tutturamayan parmaklarından, yabancı ya da komşu bir kadının elinden aldığı o siyah başlı iğneden hiç söz etmemişti. Yusuf bir an annesinin evde dikiş dikerken ince iğneleri iki parmağının arasında ne kadar ustalıkla çevirdiğini düşündü; o sabah ayazda o ellerin tek bir tülbent ucunu bile tutturamadığını bu kısa satırdan öğreniyordu.

“İğneyi anneme Hatice vermiş,” dedi.

Cemal kalemini eline almadan, yalnız gözünü o satırın kenarına indirip sakin bir sesle düzeltti:

“Naciye’ye anlatan Hatice. Naciye orada verildiğini görmemiş.”

Yusuf bir an duraksadı, sonra yeniden satırın başına baktı. Gerçekten de cümlenin önünde su sırasında Hatice söyledi notu duruyordu. Naciye kuyulu evin kapısında değildi; Hatice’yle sonradan çeşme başında karşılaşmış, onun sabah gördüğünü kendi defterine kaynağını belirterek geçirmişti.

“Yani Naciye yalnız Hatice’nin sözünü yazmış,” dedi Yusuf.

“Öyle,” dedi Cemal. “Doğru olabilir, muhtemelen de doğrudur. Ama kâğıdın söylediği şey iğne verildi değil; Hatice böyle anlattı. Aradaki bir basamağı atlarsan yarın annene sorduğunda kâğıdın kendisinden fazlasını söylemiş olursun.”

Yusuf başını yavaşça salladı. Kalemini kendi açık defterinin ortasından aldı. Sabri’nin kayıtlarının bulunduğu sayfayı çevirip yeni, temiz bir yaprak açtı. Üstüne Naciye’nin kişisel defter suretinden diye başlık attı. Altına okul tarifini, sonra kuyulu evin yanındaki Hatice adını ve başörtüsü iğnesi notunu yazdı.

Yusuf bunu kendi notuna da aynı sırayla yazdı. Hatice’nin Naciye’ye anlattığına göre, sabah kuyulu evin kapısında başörtüsü iğnesini vermiş. Kalemi durdurup yazdığı satıra baktı.

Annesiyle eve dönünce konuşacağı yeni bir ayrıntı vardı. Akşam masada çaylar konduğunda, önce kayıtları okuyup sonra ona o sabahı sorabilirdi. Hatice’nin yüzünü hatırlayıp hatırlamadığını sorabilirdi; kâğıttaki sözü onun hatırasına önceden yerleştirmeden sorması gerekecekti. Eğer önce Hatice sana siyah başlı bir iğne vermiş derse, annesi belki gerçekten hatırlamasa bile kâğıda inanıp o anı kendi belleğine sonradan ekleyebilirdi. Oysa yalnız kuyulu evin önünden geçip geçmediğini, o sabah başörtüsünün rüzgârda açılıp açılmadığını sorarsa, annesinin kendi hatırladığı ile Naciye’nin defterinden gelen söz birbirine karışmadan yan yana duracaktı.

Yusuf kalemini defterin kenarına bıraktı. Masanın üstünde artık üç ayrı zamandan, üç ayrı elden çıkmış kâğıtlar yan yana duruyordu: annesinin cebinden çıkardığı eski pusula, Cemal’in kabarmış sayım defteri, Naciye’nin şubatta imzaladığı kurtarma tanıklığı ve kişisel defterinden izinle alınmış okul ile arama suretleri.

Yusuf gözünü bu yaprakların üstünde gezdirdikten sonra başını kaldırıp Cemal’e baktı.

“Şu isimlerin suretini de alabilir miyim?”

Cemal kurtarma tanıklığına, okul kaydına ve Yusuf’un getirdiği pusulaya ayrı numaralar verdi. Suretleri hazırlarken imzanın taklit edilmeyeceğini, asıl yaprakta Naciye’nin adı ve imzası bulunduğunun belirtileceğini söyledi. Yusuf boş bir yaprak çıkardı. Kendi aile notunu bunun üstüne yazacak; eski tanıklığın içine yeni cümle ekletmeyecekti.

Yetişkin Yusuf’un Naciye imzalı kurtarma tanıklığını eski pusulayla karşılaştırması

Yusuf elindeki boş yaprağı dizinin üstünde düzlemeden önce, masada yan yana duran iki kâğıda uzun bir an baktı. Solda annesinin yıllardır sakladığı, kat yerleri incelmiş eski pusula vardı; hemen onun biraz ilerisinde ise Naciye’nin şubatta altını imzaladığı kurtarma tanıklığı duruyordu. İki yaprağı üst üste koymadan, yalnız gözüyle aralarındaki mesafeyi ölçerek karşılaştırdı. Pusulanın ön yüzündeki soluk yol tarifi ile arka yüzündeki dik, koyu mürekkepli tarih, bir yanıyla Naciye’nin imzasındaki o sıkışık son harflere ve imzanın üstündeki ince ayırma çizgisine bakıyordu. İki kâğıt ayrı odalarda, ayrı yıllarda tutulmuştu; yine de masanın soluk tahtası üstünde aynı günün iki ucunu birbirine bağlıyordu.

“Üçüne neden ayrı numara verdiniz?” diye sordu Yusuf. “Hepsi aynı olayın kâğıdı değil mi?”

“Aynı olay, ayrı kaynak,” dedi Cemal. Kalemini elinde tutuyor, her kâğıdın üstüne doğrudan rakam yazmak yerine kendi önündeki kayıt listesine küçük kutular açıyordu. “Kurtarma tanıklığı Naciye’nin şubatta kendi ağzından verip imzaladığı belgedir. Okul kaydı ile arama notları onun kişisel defterinden izinle alınmış kopyalardır. Senin getirdiğin pusula ise o günlerden annenle bugüne kalmış aile belgesi. Üçüne tek numara versek, yarın biri baktığında hepsini aynı gün aynı masada düzenlenmiş sanır.”

“Peki Naciye teyzenin imzasını neden özellikle söylediniz?”

Cemal başını kâğıttan kaldırıp gözlüğünün üstünden Yusuf’a baktı. “Bir kâtip başkasının imzasını benzeterek çizmeye kalkarsa suret çıkarmış olmaz, taklit etmiş olur,” dedi. “Benim görevim harfi benzetmek değil, asıl yaprakta ne bulunduğunu doğru söylemek. Suretin altına aslının altında Naciye’nin adı ve imzası vardır yazarım, kendi adımı da kopyayı çıkaran olarak eklerim. Kim okursa okusun, hangi satırın kime ait olduğunu bilir.”

“Annemin pusulası da burada kalmayacak, değil mi?” diye sordu Yusuf, gözü ister istemez sol kenardaki yıpranmış kâğıda giderek. “Sabah çıkarken aslını mutlaka geri getirmemi istedi.”

“Aslı annenindir, geri götüreceksin,” dedi Cemal. “İznin olursa iki yüzünün örneğini buraya alırım. Ön yüzünün deprem günlerinden kaldığını, arka yüzdeki ad ile tarihin sonradan eklendiğini de altına not düşerim. Böylece yarın bir gün başka biri bu dosyayı açtığında, o çocuğun bulunup bulunmadığı boşlukta kalmaz.”

Yusuf bunu duyunca bir an sustu. Kendi adının bu dolabın içinde yalnız kayıp ya da taşınmış bir çocuk olarak kalmayacağını, annesinin sonradan düştüğü günle tamamlanacağını düşünmek ona sade, sessiz bir ferahlık verdi.

“Olur,” dedi. “Annem de bunu ister. Yeter ki kâğıt zarar görmesin.”

“İki kenarından tutarak bakacağım, katına dokunmam,” dedi Cemal.

Yusuf kendi defterinin arka yapraklarından temizce kopardığı boş yaprağı masanın ön kenarına yerleştirdi. Kurşunkalemini eline aldı, fakat hemen yazmaya başlamadı. Önce kendi kendine, bu yaprağa neyi yazıp neyi dışarıda bırakacağını düşündü. Annesinin anlattığı bütün o uzun akşamları, çocukken duyduğu o yarım yamalak sesleri buraya dökse kâğıt bir anıya dönüşecekti. Oysa onun istediği, eski tanıklığın yanına yakışan, ondan ne fazla ne eksik duran bir aile notuydu.

Kalemi kâğıda indirdi. En üste bugünün tarihini ve kendi adını yazdı. Hemen altına, annesi Neriman’ın hayatta olduğunu, bu katlı pusulayı yıllarca evde sakladığını ve oğlunun o gece kimler tarafından çıkarılıp okula ulaştırıldığını belgelemek için arşive gönderdiğini açık, kısa cümlelerle geçirdi. Pusulanın arka yüzündeki yazının annesi tarafından sonradan eklendiğini de ayrıca belirtti. En altta yine boş bir yer bıraktı; eve dönüp suretleri okuduktan sonra annesinin kendi ağzından söyleyeceği cümleler oraya ayrı bir tarihle eklenecekti.

Yazarken ne Naciye’nin şubat tanıklığına ekleme yapmaya kalktı ne de okul kaydındaki eksik bir kelimeyi kendi bildiğiyle tamamladı. Eski kâğıt olduğu yerde kalacak, yeni söz yeni yaprakta duracaktı.

Yusuf yazdığı satırları baştan sona bir kez daha içinden okudu. İçinde ne bir abartı ne de kendi görmediği bir ayrıntı vardı. Kalemi bırakmadan önce başını kaldırıp Cemal’e baktı.

“Naciye teyze bu yaprakları imzaladıktan sonra bir daha uğradı mı?” diye sordu.

“Baharda bir kez daha geldi,” dedi Cemal. “Kendi bez kaplı defterini getirdi, okulun ve anneni aradığı yerlerin suretini o gün çıkardık. Kendi defterini yine koltuğunun altına alıp gitti. Şehir yeni yerine taşındıktan sonra bir daha kapıdan girdiğini görmedim; nerede oturur, hâlâ dikiş diker mi, bilmem.”

Yusuf başını yavaşça salladı. Bir insanın kendi defterini yanında götürüp yalnız başkalarının yolunu açacak sayfaları burada bırakması, bu masadaki bütün kâğıtların ölçüsüne uyuyordu.

Kalemi boş yaprağın kenarına bıraktığında odadaki ikindi ışığı biraz daha yumuşamıştı. Güneş artık masanın ortasını değil, karşı duvardaki rafların üst sırasını boyuyordu; karton kutuların gri sırtları hafif bir sarılığa dönmüştü. Dışarıdan, caddeden geçen birinin ağır ayak sesleriyle uzak bir kepenk gıcırtısı duyuldu, sonra oda yeniden eski sessizliğine çekildi.

Yusuf elini dizinin üstüne indirdi. Önündeki bütün kâğıtları bir arada ilk kez şimdi, acele etmeden seyretti. Sabah yeni şehrin düzgün sıvalı sokaklarında yürürken, iki duvar arasındaki dar aralıkta durup eski kapıyı aramaktan vazgeçtiği anı hatırladı. O sırada aklında hâlâ tek bir kapı, tek bir avlu ve o avludan kendisini kucağında çıkaran tek bir adam vardı. Şimdi masanın üstünde duran yapraklara baktıkça o tek çizgi genişliyor, birden fazla kapıya, birden fazla sokağa ve birbirini hiç tanımayan insanların art arda uzattığı ellere açılıyordu.

“Annemin adını biliyordum,” dedi. “O gün kimi aradığını biliyordum. Kimlerin ona yol gösterdiğini bilmiyordum.”

Cemal başını kaldırdı. Elindeki kalemi hokkanın yanına koydu, gözlüğünün ardından Yusuf’a baktı.

“Yol göstermek kolay iş değildi o günlerde,” dedi Cemal, sesini hiç yükseltmeden. “Çünkü kimse bütün yolu baştan sona bilmiyordu. Biri ocağın yerini biliyordu, öteki okulun kapısını, bir başkası kuyulu evin önünde gördüğü yüzü. Herkes yalnız kendi bildiği iki adımı söyledi.”

Yusuf masasındaki kâğıtlara yeniden baktı.

Sabri’nin adı tek başına kalmıyordu: Hamdi, Naciye, çocuğun kaydını taşıyan adam ve okulda yerini bilenler aynı işin farklı yerlerindeydi.

Gözü ağır ağır her kâğıdın üstünden geçti. Önce sayım defterinin açık duran kenarına baktı: orada Sabri vardı; karanlık aralıktan bir çocuğun elini çekmeden avucunu açan, onu kucağına alıp ocağa götüren, üç gün sonra da başka birinin sedyesine omuz verirken akşam yoklamasına yetişemeyen usta. Onun hemen yanında, Naciye’nin imzaladığı yaprakta Hamdi’nin adı duruyordu: dar geçide lambayı getiren, Sabri’nin koluna destek olan, kendi sırtından kalın yün paltoyu çıkarıp etek astarından iki parça bez ayıran, sonra kendisi ince ceketle karanlıkta yürümeye devam eden adam.

Onların yanında Naciye vardı; karın üstündeki mavi mintanı kol ağzındaki kendi dikişinden tanıyan, iki vuruşu duyunca taşlara dokunmadan yardım çağıran, çocuğun yüzüne alev vurmasın diye lambayı iki eliyle yere yakın tutan, ayak bezlerinin düğümünü bilek kemiğine batmasın diye yana alan, sonra avlunun önünde durup geçene haber bırakan, ertesi gün çocuğu okul avlusunda kendi gözüyle bulup annesinin adını masaya yazdıran kadın.

Ve o büyük adların arasında, yüzü de adı da kâğıtlara geçmemiş olanlar duruyordu: şafakta Cemal’in yolladığı kopuk kâğıt parçasını ocaktan okul masasına kadar kaybetmeden ulaştıran adam; sabah çocuğu kucağında okula taşıyıp eşikte gevşeyen ayak bezini yeniden dolayan taşıyıcı; okul kapısında iki ayrı Yusuf kaydını birbirine karıştırmadan ayıran, ana listenin kenarına anne: Neriman yazan görevli; kuyulu evin önünde soğuktan uyuşmuş parmaklara kendi başörtüsündeki siyah başlı iğneyi veren ve okulun kapısının açık olduğunu söyleyen Hatice.

Yusuf gözünü kâğıtlardan kaldırıp karşısında oturan ak saçlı adama baktı. Masanın öte yanında oturan Cemal de o sıranın dışında değildi; şafakta o kopuk kâğıdı yazan, otuz Aralık akşamı elinde bilgi olmadan firar kelimesini kâğıda indirmeyen, şubatta Naciye’nin uyarısıyla son cümlenin üstüne ince bir çizgi çekip duyumu görgüden ayıran adam şimdi aynı sakinlikle önüne temiz suret kâğıtlarını hazırlıyordu.

“Hepsini tek bir adam yapmış gibi anlatmak çok kolaymış,” dedi Yusuf, daha çok kendi kendine konuşur gibi. “Büyüyene kadar benim aklımda yalnız Sabri Usta vardı. Bir de annemin anlattığı Naciye teyze. Oysa şimdi bakıyorum, birinin bıraktığı yerden öteki almış. Biri o kâğıdı cebinde taşımasaymış okulda iki Yusuf birbirine karışacakmış. Hatice okul kapısını söylemeseymiş annem belki başka mahalleye gidecekmiş.”

“Öyle olur,” dedi Cemal. “Kargaşada büyük işleri tek bir kişi bitiremez. Kimi taşıyıcı olur, kimi kapıda isim yazar, kimi yolda bir iğne uzatır. Sonradan anlatılırken en görünür olan akılda kalır, ötekiler silinir. Defterler biraz da o silinenleri yerinde tutmak için vardır.”

Yusuf başını salladı. Her birinin yaptığını tek bir kurtarıcıya yüklemeden eve götürmek istiyordu. Akşam annesinin önüne bu suretleri koyduğunda, yalnız bir tek ismin değil, o karanlık kışı birbirine tutunarak aşmış bütün o insanların payı yerli yerinde görünecekti. Annesi de kendi yürüdüğü yolun kenarında kimlerin durduğunu ilk kez bütün açıklığıyla dinleyecekti.

Yusuf bacağının yanındaki bez çantanın hafifçe yana kaydığını fark etti. Eğilip kayışından tuttu, devrilmemesi için düzeltip çantasını sandalyenin yanına koydu. Çantanın kapağını açmadı; ne annesinin pusulasına ne de kendi aile notuna elini sürdü. Kâğıtlar henüz masadaydı. Hepsi, Cemal’in verdiği numaraların sırasıyla, pencere ışığının altında açıkça duruyordu.

Cemal, masanın sol üst köşesinde duran yassı taşın altından bir deste temiz, beyaz yaprak çıkardı. Taşı sessizce kenara bıraktı. Cemal temiz yaprakları önüne çekti. İlk yaprağın üst kenarını tahta cetvelle ölçmeden, yalnız göz kararıyla hizaladı; mürekkep hokkasının kapağını kaldırıp kalemini ucundan hafifçe yokladı.

“Önce kurtarma tanıklığından başlayayım,” dedi Cemal. “Sonra okul ve arama notlarını, en son da senin getirdiğin pusulanın örneğini çıkarırım. Sayım defterinin iki yaprağını zaten kenara ayırdık.”

“Ben de yardımcı olabilir miyim?” diye sordu Yusuf. “Okuyup takip edeyim, yanlış bir harf geçmesin.”

Cemal gözlüğünü burnunun üstünde hafifçe düzeltti, onaylar gibi başını eğdi. “İyi olur,” dedi. “Işık da yavaş yavaş kırılıyor. Ben yazarken sen asıl yapraklardan adları ve yer tariflerini tane tane oku. Özellikle kişi adlarında harf atlamayalım.”

Yusuf, ellerini kâğıtlara değdirmeden masaya doğru hafifçe eğildi. Kendi defterindeki kurşunkalem hâlâ açık sayfanın ortasında duruyordu; yeni yazdığı aile notu hemen yanında bekliyordu. Önce Naciye’nin şubatta imzaladığı kurtarma tanıklığını gözüyle baştan sona süzdü, ardından okul kaydıyla kuyulu ev notlarının kenarındaki adlara baktı.

Cemal kaleminin ucunu mürekkebe batırıp hokkanın ağzında fazlasını sıyırdı. İlk temiz yaprağın üst köşesine, biraz önce belirlediği dosya numarasını yazdı. Kalemin kuru, düzenli cızırtısı sessiz odada duyulmaya başladı.

“Hazırsan baştan alalım,” dedi Cemal, başını kaldırmadan. “Önce şubat yaprağındaki adlar.”

Yusuf derin, sakin bir soluk aldı ve asıl yaprakların üzerindeki adları sırayla söylemeye koyuldu. Önce Naciye’nin adını ve soyadının harflerini yavaşça heceledi; Cemal kalemini kaldırmadan yazdı, başlangıç harfi geniş kalan soyadının son harfini bir kez daha doğrulattı. Ardından Sabri ile Hamdi’nin adlarını, yanındaki adlarını sonradan öğrendiğini söyledi kaydıyla birlikte okudu. Sayfanın altındaki ince çizgiye geldiklerinde Cemal bir an durdu, cetveli yaprağın üstüne düz koyup yeni surete de aynı ince ayırma çizgisini çekti.

“Çizginin altı,” dedi Yusuf. “Ocağa teslim edilişi, Hamdi’nin sonradan aktardığı.”

“Tamam,” dedi Cemal. Kalem yeniden yürümeye başladı, en alta aslının altında Naciye’nin adı ve imzası vardır satırını ekledi.

Sıra okul kaydı ile kuyulu evin yanındaki notlara geldiğinde Yusuf gözünü ikinci yaprağa geçirdi. Kuyulu evin yanındaki Hatice’nin, annesi Neriman’ın ve en sonda kendi adının yazılışını belirtti; her harfin yeni yaprağa eksiksiz yerleştiğini bekleyerek adların nasıl yazıldığını birer birer okudu.

“Okul tarifindeki son yerleri de birazdan satır satır karşılaştırırız,” dedi Cemal, yeni yaprağın başına geçerken.

Dışarıda güneş karşı çatıların ardına inmeye hazırlanıyordu; pencereden masaya düşen aydınlık yavaş yavaş incelirken bütün asıl kâğıtlar hâlâ masanın üstünde duruyor, odada yalnız kalemin kâğıtta bıraktığı ince ses ve Yusuf’un ağır ağır söylediği adlar kalıyordu.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.