Yıllar sonra
Yeni şehrin geniş caddesinden içeri dönünce rüzgâr azaldı, güneşin alçalan ışığı yolun yalnız bir yakasında kaldı. Yusuf omzundaki bez çantanın kayışını eliyle düzeltti. Taş döşeli kaldırım henüz tam aşınmamıştı; iki yandaki tek katlı dükkânların sıvaları birbirine yakın tonlarda, pencereleri aynı hizada, saçakları cetvelle çizilmiş gibi düzdü. Aradığı yerin bu düzenli çizgilerin neresine düştüğünü bilmiyordu. Sokağın köşesinde, kepengi yarıya kadar toplanmış küçük bir dükkânın önünde durdu. İçeride tahta raflara ip kangalları, teneke maşrapalar, çivi kutuları ve katlı çuval bezleri dizilmişti; kapının hemen yanında kuru çam talaşıyla karışık beziryağı kokusu duruyordu.
İçeriden üstünde koyu bir yelek, gömleğinin kolları dirseğine kadar sıvalı, kır saçlı bir dükkâncı başını kaldırdı. Tezgâhın üstündeki küçük terazinin kefesini eliyle durdurup eşiğe doğru yürüdü.
“Buyur delikanlı, ne lazımdı?”
“Bir yer soracaktım,” dedi Yusuf. Çantanın kayışını omzundan indirmedi. “Kayıtların tutulduğu arşiv binası bu sokakta mı?”
Dükkâncı avuçlarını önlüğünün yanına silip kapının önüne çıktı. Alçalan güneş gözüne vurunca elini kaşlarının üstüne siper etti, sonra karşı kaldırımın biraz ilerisinde duran iki katlı kâgir yapıyı gösterdi. Pencereleri geniş, ahşap çerçeveleri koyu boyalıydı; üst katın camlarından birinde perde yarıya kadar çekilmişti.
“Karşıda, köşeden ikinci bina,” dedi. “Taş merdivenden çıkacaksın. Üst katın dip odasında dururlar. Cemal Efendi öğleden sonra orada olur, kapanmadan yetişirsin.”
Yusuf binaya baktı. Merdivenin başında kimse yoktu, kapı kanadı aralık duruyordu. Hemen karşıya geçmedi; dönüp dükkânın yanından arkaya uzanan dar aralığa doğru başını çevirdi.
“Bir şey daha sorayım,” dedi. “Eski avlu bu taraflara mı düşerdi? Depremden önce, mahallenin arka geçidine açılan yer.”
Dükkâncının yüzü bir an durgunlaştı. Gözünü karşı binadan çekip kendi dükkânının yan duvarına, oradan da aradaki boşluğa çevirdi.
“Eski mahalle dedin mi yer tutmak zor,” dedi. “Şu cadde iki defa genişledi, arsalar yeniden bölündü. Eski duvarların üstüne yeni temel atıldı. Ama bizim yaşlıların söylediği doğruysa eski avlu tam şu arka sıraya, bizim dükkânların gerisine düşerdi.”
Elini uzatıp kendi dükkânıyla bitişikteki fırın deposunun arasından içeri süzülen gölgeli aralığı işaret etti.
“İçeride kapı falan kalmadı mı?” diye sordu Yusuf.
“Ne kapısı evlat,” dedi dükkâncı, başını hafifçe iki yana sallayarak. “Eski taşların çoğu yeni duvarların altına harç oldu. Şurada bir aralık bıraktılar, o da su yolu için. İki duvarın arasıdır. Bakmak istersen gir bak, ama eski sokağı orada bulamazsın. Aradığın eski bir kâğıtsa hiç oyalanma, karşıya geç.”
“Sağ olasın,” dedi Yusuf.
“Sen buralı mısın?” diye sordu dükkâncı, tam içeri dönmek üzereyken.
“Çocukluğum burada geçti,” dedi Yusuf. “Çok küçükken.”
Dükkâncı başka bir şey sormadı; yalnız başıyla kısa bir selam verip tezgâhının ardına çekildi. Terazinin zinciri hafifçe şıngırdadı.
Yusuf caddenin kenarından ayrılıp iki yapının arasındaki dar aralığa girdi. Güneş burada birden kesildi; gölgenin serinliği ceketinin yakasından içeri işledi. Sağdaki duvar yeni sıvalıydı, sıvanın üstünde mala izleri hâlâ seçiliyordu. Soldaki duvarın alt iki sırası ise daha koyu, köşeleri aşınmış eski taşlardan örülmüştü; taşların arasına sonradan açık renk kireç harcı basılmıştı. İki duvarın arasındaki toprak şerit, yağmur sularının sürüklediği ince çakılla örtülüydü; duvar diplerinde kurumuş ayrık otları ve paslı bir oluk borusunun altından sızan eski bir nem lekesi duruyordu.
Yusuf birkaç adım ilerleyip durdu. Aralığın sonu kapalı değildi; öte tarafta başka bir dükkânın arka penceresi ve üst üste dizilmiş boş tahta sandıklar görünüyordu. Bir an durup soldaki duvarın alt taşlarına baktı. Taşların biri düz, öteki hafifçe içeri çekikti; hangisinin eski bir avludan kaldığını, hangisinin yıkıntıdan toplanıp başka bir sokağın taşlarıyla karıştırıldığını anlamanın imkânı yoktu.
Yusuf, eski avlunun yerini bulduğunda kapıyı aramaktan vazgeçti. Dükkâncının az önce bir eliyle karşıdaki arşiv binasını, ötekiyle bu arka tarafı işaret edişi boşuna değildi. İki duvar arasındaki dar aralıkta durunca, annesinin anlattığı açıklığın burası olup olmadığını anlayamadı. Çocukken taşındığı yolu kendi adımlarıyla ölçmeye çalışmak, o yolun yerinde kaldığını varsaymak olacaktı.
Yine de hemen geri dönmedi. Ayakkabısının burnu, yerdeki çakılların arasında yarı gömülü düz bir taş parçasına değdi. Kafasını kaldırıp iki duvarın arasındaki ince gökyüzü şeridine baktı. Annesi o geceden söz ederken, duvarın göçen yerinden değil de daha çok kendi yürüdüğü sokaklardan, kapalı kalan eşiklerden ve karın üstünde seçemediği dönemeçlerden bahsederdi. Yusuf çocukken o anlatılanları dinlerken zihninde hep tek bir dar geçit, tek bir alçak duvar ve hemen ardında açılan bir avlu kurmuştu. Şimdi bu yeni duvarların arasında durunca, o imgenin toprağın üstünde değil kendi kafasının içinde yer tuttuğunu gördü.
Soldaki duvarın eski harcına elini sürmedi. Parmağına bulaşacak kireç tozu bile ona eski bir geceyi geri vermeyecekti; taş başka bir elin malasıyla yeniden dizilmişti. Birkaç saniye daha gölgede kaldıktan sonra arkasını döndü. Adımlarını saymadan, mesafeyi ölçmeye kalkmadan güneşin vurduğu caddeye geri çıktı.
Caddeden arşivin bulunduğu taş binaya doğru yürürken bir el arabası yanından geçti. Arabayı çeken genç adam tekerlekleri taşların arasındaki oyuğa düşürmemek için kollarını gergin tutuyor, çuvallardan ince bir un tozu havaya kalkıyordu. Yusuf arabanın geçmesini bekledi, sonra karşı kaldırıma adım attı. Serin ikindi rüzgârı kaldırım kenarındaki genç akasyaların seyrek yapraklarını hafifçe sallıyordu. Uzaktan, hangi evden geldiği anlaşılmayan ince bir odun dumanı kokusu geliyordu.
Arşiv binasının taş merdivenine varmadan önce saçak gölgesinde durdu. Elini ceketinin iç cebine götürdü. Sabah evden çıkmadan önce bu cebi bütünüyle boşaltmıştı; ne bozuk para kesesi ne küçük çakı ne de başka bir kâğıt koymuştu içine. Parmak uçları, astarın yumuşak kumaşına yaslanmış ince, sertçe katlı kâğıda değdi. Kâğıdı çıkarıp açmadı; yalnız kat yerinin hâlâ düz durup durmadığını, yürürken bükülüp bükülmediğini yokladı.
Neriman’ın sakladığı kâğıdı alırken annesi, katını zorlamamasını söylemişti. Evde, pencere önündeki masanın üstünde muşamba örtüyü eliyle silmiş, sonra sandığın en alt gözünden çıkardığı küçük bez kılıfın bağını ağır ağır çözmüştü. İki gecedir bu yolculuğu konuşuyorlardı; ama annesi kâğıdı ancak Yusuf ceketini sırtına geçirmeden hemen önce çıkarmıştı.
“Buradan çekme,” demişti Neriman, kâğıdı iki ucundan tutup muşambanın üstüne düzlerken. Parmak boğumları yılların işinden hafifçe kalınlaşmıştı, fakat kâğıdın kenarına dokunurken iğneye iplik geçirir gibi dikkatliydi. “Orta katı çok inceldi. Nem gördüğü günlerden kalma, bir daha tersine bükülürse ikiye ayrılır.”
Yusuf o sabah masanın öte yanında otururken kâğıda hemen uzanmamıştı. Önce annesinin ellerini izlemişti.
“Cebime öylece koymam,” demişti. “İç cebi boşalttım. Bir şey değmeyecek.”
“Sadece cebinde kalması yetmez,” demişti annesi. “Orada kime göstereceksen masaya düz bırak. Elinden alıp hızlıca açmaya kalkan olursa söyle, kenarından tutsunlar.”
“Geri getireceğim anne,” demişti Yusuf. “Benden istemezler, zaten aslını vermeyeceğim. Sadece suretlerini çıkarıp döneceğim.”
Neriman başını kaldırmış, pencereden giren sabah ışığında bir an oğlunun yüzüne bakmıştı. Sesinde ne bir telaş ne de engel olma isteği vardı.
“Geri getir tabii,” demişti. “Senin adının yazılı olduğu ilk kâğıt o. Ama giderken aklında tut: benim sana yıllarca anlattığım her şey o defterlerde çıkmayabilir. Ben kendi gördüğümü söyledim, bir de Naciye’den, komşulardan duyduğumu. Kâğıtta başka türlü yazıyorsa şaşırma.”
“Onun için gidiyorum zaten,” demişti Yusuf. “Senin bildiğini unutmamak için değil. Kimin ne yaptığını yerli yerine koymak için.”
Annesi o zaman kâğıdı yavaşça ters çevirmişti. Önde Yusuf’un adıyla bir yol tarifi vardı. Harflerin mürekkebi zamanla solmuş, kâğıdın lifleri kat çizgisi boyunca hafifçe tüylenmişti. Satırlar kısa tutulmuştu; aceleyle karalanmış gibi değildi, ama geniş bir masada rahatça yazılmadığı da belliydi. En üstte Yusuf’un adı duruyordu, altında o kış günlerinden kalma kısa bir yol tarifi, bir yere ulaştırılmak üzere bırakılmış birkaç durak işareti vardı.
Arkasına Neriman çok sonra kendi adını ve okulda oğlunu bulduğu günü yazmıştı. O yazı daha koyu, harfleri daha dik ve aralıktı; okul mürekkebiyle, düzgün bir kalem ucuyla, artık başlarının üstünde sağlam bir tavan varken yazıldığı ilk bakışta anlaşılıyordu. Yusuf bu iki yüzü çocukluğundan beri birkaç kez görmüştü. Hangi yazının hangi zamana ait olduğunu annesinden dinlemişti. Bir keresinde, delikanlılık çağında, annesine arka yüzü neden sonradan eklediğini sorduğunda Neriman çay bardağını tabağına bırakıp kısa bir cevap vermişti:
“Ön taraf seni bulanların yolu. Arka taraf benim sana yetiştiğim gün. İkisi ayrı zamanlar. Bir gün benden sonra biri eline alırsa, ikisini aynı gün yazılmış sanmasın.”
Yusuf o sözü hiç unutmamıştı. Annesi şimdi evde, pencerenin önündeki sandalyede dikiş kutusunu dizine çekmiş ya da ocağın üstündeki çaydanlığı indirmiş, onun getireceği haberleri bekliyordu. Yusuf’un aradığı annesi değildi; annesi hayattaydı, sesi hâlâ kulağındaydı, sabah kapıdan çıkarken atkısını boynuna düzeltip “Akşama kalırsan karanlıkta yürüme, kayıtları bitirince haber ver” diye tembihlemişti. Yusuf’un şimdi öğrenmek istediği, onu o okula ulaştıran insanların kayıtlarıydı.
Elini iç cebinden çekti, ceketinin ön düğmesini iliklemeden bıraktı ki oturup kalkarken kumaş kâğıdı sıkıştırmasın. Arşiv binasının üç basamaklı taş merdivenini çıktı. Basamakların ortası yıllardır inip çıkan ayaklardan hafifçe çukurlaşmıştı.
İçerisi sokaktan daha serindi. Geniş taşlıkta eski kireç, kuru kâğıt ve sönük soba borularının tanıdık kokusu vardı. Karşıda üst kata çıkan ahşap merdiven uzanıyordu; trabzanı el değe değe koyulaşmış, basamak kenarlarına dar demir şeritler çakılmıştı. Merdivenin hemen dibinde, alçak bir taburede yaşlıca bir odacı oturuyordu. Önündeki küçük tabakta soğumuş yarım bardak çay duruyordu; elindeki kuru bezle bir dosya rafının altını silmeyi yeni bırakmıştı.
Yusuf yaklaşınca adam başını kaldırdı.
“Kolay gelsin,” dedi Yusuf. “Yukarıda arşiv odası var dediler. Cemal Bey içeride mi?”
Odacı tabureden kalkmadı; elindeki bezi dizinin üstüne koyup merdiveni işaret etti.
“İçeride,” dedi. “Çıkınca sağa dön, koridorun sonundaki kapı. Öğleden beri eski sandıklardan defter ayırıyor. Kapıyı vur, ses vermeden girme; masasının üstünde kâğıt çok oluyor, cereyan yapmasın diye kapıyı sıkı tutar.”
“Bir şey sorup çıkacağım,” dedi Yusuf. “Eski yıllardan bir kayda bakmak istiyorum.”
Odacı Yusuf’un yüzüne, sonra omzundaki bez çantaya kısaca baktı.
“Eski kayıt işi Cemal Bey’den sorulur,” dedi. “Başkasının el sürmesine pek razı olmaz. Ama vaktin varsa dinler. Acele etme, o da acele etmez.”
Yusuf başını sallayıp teşekkür etti. Ahşap merdiveni ağır ağır çıktı. Her basamak ayağının altında ince, kuru bir gıcırtı veriyordu. Üst kat koridoru aşağıdakinden daha aydınlıktı; karşı duvardaki iki pencereden ikindi güneşi yanlamasına içeri düşüyor, tahta döşemede uzun, soluk dikdörtgenler çiziyordu. Koridor boyunca kapalı iki oda kapısı geçti. Birinin ardından daktilo değil, yalnız bir çekmecenin sürtünerek kapanışına benzeyen boğuk bir ses duyuldu; öteki kapının arkası bütünüyle sessizdi.
Sağa dönünce koridor daraldı. Dip kapının üstünde siyah boyayla yazılmış küçük bir tabela duruyordu; boyanın bir kenarı kabarmıştı, yine de Arşiv kelimesi açık seçik okunuyordu. Yusuf kapının önünde durup bir an soluğunu topladı. Bez çantasını omzundan indirip sol eline aldı. Sağ elini son kez ceketinin iç cebine götürdü; katlı pusula bıraktığı yerde, düz ve kıpırtısız duruyordu.
Eklem yerleriyle ahşap kapıya iki kez hafifçe vurdu. İçeriden kısa bir sessizlik oldu, sonra sakin, ne yüksek ne de yorgun bir erkek sesi geldi:
“Girin.”
Yusuf soğuk demir tokmağı yavaşça çevirdi, cereyan yapmaması için kapıyı genişçe savurmadan aralayıp içeri adım attı.
Arşiv odasına girdiğinde Cemal pencerenin yanında duruyordu. Saçlarının çoğu beyazlamıştı. Yusuf kendini tanıttı; çocukken kendisini hatırlayıp hatırlamadığını sormadan önce kâğıdı masaya koydu.

“Annem bunu saklamış,” dedi. “O gece beni çıkaranların adlarını bulabilir miyiz?”
Oda dışarıdaki koridordan daha sessizdi. Yüksek pencereden süzülen eğik ikindi ışığı, ahşap masanın ortasından geçip karşı duvardaki raflara vuruyordu. Tavana kadar uzanan raflarda gri karton kutular, bez şeritlerle bağlanmış dosyalar ve sırtları numaralı kalın ciltler yan yana diziliydi. Yan duvarda, anahtarı kilidinin üstünde duran koyu renkli büyük bir ahşap dolap vardı. Odanın havasına kuru kâğıt, eski zamk ve serin sıva kokusu sinmişti. Masanın uzak köşesinde henüz yakılmamış, yeşil emaye siperli bir masa lambası duruyordu; yanında küçük bir mürekkep hokkası, tahta cetvel, kurutma kâğıdı ve rüzgârda dağılmasın diye üstüne yassı bir taş bırakılmış birkaç temiz yaprak vardı.
Cemal pencerenin önünden acele etmeden ayrıldı. Omuzları yaşla biraz öne eğilmişti, fakat yürüyüşünde aksama yoktu; gömleğinin kol ağızları ilikliydi, ince bileklerinde eski kâğıtlarla uğraşmaya alışmış ellerin sakinliği vardı. Masanın öte yanına geçip durdu.
Cemal kâğıdı hemen almadı. Yusuf’a sandalye gösterip gözlüğünü taktı. “Hangi yazının ne zaman yazıldığını biliyor musun?” diye sordu.
Yusuf elindeki bez çantayı sandalyenin bacağına yaslayıp oturdu. Dizlerini masanın altına topladı, ellerini kâğıda yaklaştırmadan dizlerinin üstünde tuttu.
“Biliyorum,” dedi. “Annem anlattı. Ön yüzdeki yol tarifi eski, deprem günlerinden kalma. Benim adım da o zamandan. Arkadaki kendi adı ile beni okulda bulduğu günün tarihini annem çok sonradan yazmış.”
Cemal gözlüğünün ince saplarını kulaklarının ardına yerleştirdi, sandalyesine oturmadan önce bir an Yusuf’un yüzüne baktı.
“Annen iyi mi?” diye sordu.
“İyi, sağ olun,” dedi Yusuf. “Evde. Gelirken kâğıdı kendi eliyle verdi. Kat yeri iyice yıprandığı için dikkat etmemi, işim bitince aslını geri götürmemi tembihledi. Suret alabilirsek evde ona da okuyacağım.”
Cemal başını çok hafif salladı. Masanın üstündeki kâğıda uzanırken parmaklarını orta katına hiç değdirmedi; kâğıdı iki kenarından tuttu. Havaya kaldırıp pencereden gelen ışığa doğru biraz eğdi; kâğıdı bükmeyen, lifleri gerdirmeyen bir tutuştu bu. Bir süre ön yüze baktı, satırların solgunluğunu, kopuk kenarın düzensiz liflerini, harflerin kâğıda hangi basınçla oturduğunu inceledi. Parmağını yazıların üstünde gezdirmedi.
“Ön yüzdeki tarifte okulun adı geçmiyor,” dedi Cemal, gözünü kâğıttan ayırmadan. “Yalnız yön ve durak var.”
“Annem de öyle dedi,” dedi Yusuf. “İlk günler yerlerin adını değil, kapının nasıl açıldığını, hangi sokağa sapıldığını söylemişler.”
Cemal kâğıdı aynı iki kenarından çevirip arka yüzüne baktı. Neriman’ın koyu mürekkeple, dik ve muntazam harflerle düşülmüş notu pencere ışığında açıkça görünüyordu. Cemal satırın sonundaki tarihe uzun bir an baktı, sonra kâğıdı masanın sol yanına, kolunun ve hokkanın değmeyeceği düz bir yere bıraktı.
“İki yazı arasında yıllar var,” dedi Cemal. “Öndeki, elde taşınırken nem görmüş; mürekkebi yer yer açılmış. Arkadaki kuru masada, sağlam kalemle yazılmış. Annen ikisini ayırmakla doğru yapmış.”
“Bu kâğıt tek başına yeter mi?” diye sordu Yusuf.
Cemal gözlüğünün üstünden ona baktı. “Bu, aramaya başlayacağımız bir yer,” dedi. “Seni kimlerin taşıdığını başka kayıttan da karşılaştıracağız.”
“Kayıtların hepsi burada mı?”
“Burada olanlar var, başka dosyalara ayrılmış olanlar var,” dedi Cemal. Masanın üstündeki tahta cetveli bir parmak yana çekip kendine çalışma alanı açtı. “Tek bir pusula çocuğun hangi yola verildiğini gösterir. Ama seni duvarın altından kimin çıkardığını, yolda kimin yürüdüğünü, o kişilerin sonraki akşamlarda nerede bulunduğunu tek kâğıt söylemez. Biri ötekini tutuyor mu, bakmadan ad yazılmaz.”
Yusuf, odacının aşağıda söylediğini o an daha iyi anladı: Cemal acele etmiyordu ve karşısındakinden de acele beklemeyen bir düzenin içinde konuşuyordu.
“Senin kendi aklında ne kaldı?” diye sordu Cemal. Kalemini henüz hokkaya batırmamıştı; yalnız masanın kenarındaki boş müsvedde yaprağını önüne çekti. “Annenin anlattıklarıyla senin hatırladığın aynı şey değildir. Önce senden dinleyeyim.”
Yusuf başını salladı. Pencereden sokağın uzaktaki boğuk uğultusu belli belirsiz duyuluyordu; içeride yalnız rüzgârın cam kenarına değen hafif hışırtısı vardı. Yusuf cevabını vermeden önce birkaç saniye düşündü. Annesinin anlattıkları içinde bir palto, ayaklarına sarılan bezler ve mavi bir mintan vardı. Bunların bazılarını kendi hatırası sanarak büyümüştü. Evde kışlıklar sandıktan çıkarıldığında, annesi bir düğmeyi sağlamlaştırırken ya da soğuk bir akşam ayaklarını ocağa uzattığında bu üç eşyanın adı hep yeniden geçerdi; çocukken dinlediği her cümle, yıllar geçtikçe kendi gözüyle gördüğü bir görüntü gibi zihnine yerleşmişti.
“Bir paltoyu hatırlıyorum,” dedi Yusuf, sesini alçak tutarak. “Ama kimin paltosu olduğunu, rengini, o gece kimin çıkardığını bilmiyorum. Yalnız içine sarıldığım andaki sıcaklığı hatırlıyorum. Yakası sertti, çeneme kadar çıkıyordu; kolları ellerimden uzun sarkıyordu. Bir de soğuk havayla karışık kalın yün kokusu vardı.”
Cemal başını hafifçe eğip dinledi, müsvedde kâğıdının üst köşesine birkaç kısa kelime yazdı.
“Yüz seçebiliyor musun?” diye sordu.
Paltonun içindeki sıcaklığı hatırlıyor, yüzleri ayıramıyordu. “Hayır,” dedi Yusuf. “Yüzleri ayıramıyorum. Alçaktan vuran sarı bir ışık vardı, gözümü kıstığımı hatırlıyorum. Yanımda alçak sesle konuşanlar vardı ama biri kadın mıydı, kaç kişiydiler, sesleri nasıldı, seçemiyorum.”
“Ayaklarındaki bezler?” diye sordu Cemal.
Yusuf hemen hatırlıyorum demeye davrandı, sonra kendini tuttu. Ayak bileklerine düğümlenmiş koyu renk kumaş parçaları gözünün önüne geliyor gibiydi; fakat biraz durunca o görüntünün kendi çocukluğundan değil, annesinin okul avlusundaki o günü anlatışından kaldığını fark etti.
“Onları bağlayanı görmedim,” dedi Yusuf. “Ayağımın çok üşüdüğünü biliyorum, bir de birinin eğilip ayağıma dokunduğunu hayal meyal çıkarıyorum. Ama bezlerin bir palto astarından kesildiğini, koyu renk olduğunu, okulda hâlâ bileğimde durduğunu hep annemden duydum. Bunu kendi hatıram diye söyleyemem.”
Cemal kalemin ucunu kâğıttan kaldırdı, müsveddenin ortasına küçük bir dik çizgi çekip ikinci bir sütun açtı.
“Ya mavi mintan?” dedi.
Yusuf bir an duraksadı. Çocukluğunun en eski giysisi oydu; yakasının altında bir düğmenin eksik olduğunu, sol kol ağzında açık renk iplikle atılmış düzgün bir tamir dikişi bulunduğunu çok iyi biliyordu. Yıllarca kendini enkazdan o mavi mintanla çıkarılmış sanmıştı.
“Onu da uzun süre o gece sırtımdaymış gibi hatırladım,” dedi Yusuf. “Ta ki annem bir gün beni düzeltene kadar. O gece üstümde yalnız ince bir iç gömleği varmış. Mavi mintan duvarın oradan alınmış, sonradan okula getirilmiş. Yakadaki eksik düğmeyi elimle yokladığımı hatırlıyorum, ama bunu ilk gece avluda mı yaptım yoksa okulda paltonun yanına konunca mı, ayıramıyorum.”
“Annen mintanı kimin getirdiğini söylerdi?”
“Naciye teyzenin,” dedi Yusuf. “Bir de beni çıkarıp taşıyan bir ustadan söz ederdi. Adını hep söylerdi ama yüzünü o gece kendisi görmemiş, sonradan cezaevi kapısında görmüş.”
Cemal’e her birini anlattığında, kendisinin hatırladığıyla annesinden duyduğunu ayırmaya çalıştı. Cümleler ağzından çıktıkça çocukluğuna dair bütün o dağınık parçalar birbirinden ayrılıyor, hangisinin kendi teninde kalan bir duyum, hangisinin annesinin yıllar içinde taşıdığı bir söz olduğu belirginleşiyordu.
Cemal müsveddeye baktı. Ne bir düzeltme yaptı ne de Yusuf’un söylediklerini onaylayan bir söz ekledi.
“İyi,” dedi yalnızca. “Kendi gördüğünle sonradan duyduğunu karıştırmazsan, kâğıtta yazanı okumak kolaylaşır. Şimdi bakalım elimizde ne var.”
Cemal kalemini hokkanın yanına bırakıp sandalyesinden kalktı. Yan duvardaki büyük ahşap dolabın önüne yürüdü. Kilitteki anahtarı çevirdiğinde kuru, tok bir metal sesi duyuldu; dolap kapağı hafifçe gıcırdayarak açıldı. İçerideki raflar, dışarıdaki açık raflardan daha düzenliydi; kalın ciltler yatay değil dik, aralarına ince tahta bölmeler konarak yerleştirilmişti.
Cemal orta raftan iki eliyle bir cilt çekti. Dolaptan cildi kabarmış bir defter çıkardı. Kapağı koyu bezle kaplıydı, fakat alt kenarı eski bir ıslanmadan sonra kuruyup dalgalandığı için tam kapanmıyor, yapraklar sırtından hafifçe dışarı taşarak cildi olduğundan daha kalın gösteriyordu. Cemal defteri göğsüne bastırmadan masaya taşıdı ve düz yüzeye bıraktı.
Defteri hemen açmadı. Yalnız ön kapağını yarım karış kadar aralayıp iç yüzüne baktı. Kapağın iç tarafındaki sol üst köşede kurşunkalemle ve onun altında mürekkeple yazılmış bir numara duruyordu. Cemal kalemini yeniden eline aldı, önce kapağın içindeki numarayı bir yaprağa geçirdi. Rakamları yavaş, birbirine değdirmeden yazdı.
Sonra yeniden dolaba döndü. Alt gözden, pamuk ipliğiyle bağlanmış geniş bir zarfla onun hemen yanında duran daha ince ikinci bir zarf aldı. İkisinin de üst köşesinde aynı biçimde yazılmış dosya numaraları vardı. Masaya dönünce ilk zarfı defterin yanına koydu, ardından öteki zarfı da kapağın içinden aldığı aynı numarayla karşılaştırdı. Rakamları kendi yazdığı yaprakla tek tek eşleştirdi; işaretparmağının ucu önce yapraktaki rakama, sonra birinci zarfın köşesine, ardından ikinci zarfın kenarına gitti.
Cemal ikinci zarfı masanın sağ tarafına alırken kabarmış defterin kapağı hafifçe yana kayar gibi oldu; üstteki ince kâğıt şeridi masanın kenarına doğru eğildi. Yusuf ayağa kalkıp yardım etmek istedi. Sandalyesi tahta döşemede kısa bir ses çıkardı, elleri kendiliğinden masaya doğru uzandı.
Cemal başını kaldırmadan elini hafifçe önüne uzattı.
“Otur,” dedi sakin bir sesle. “Ben alırım. Kapağı tersinden tutarsan dikişi dağılır.”
Cemal oturmasını söyleyince Yusuf yeniden yerine geçti. Uzattığı ellerini geri çekip dizlerine koydu. Masadaki kabarmış cilde, sararmış zarflara ve köşeleri yuvarlanmış eski kâğıtlara baktı. Kendi çocukluğunun, annesinin arayışının ve o gecenin izlerinin bu kâğıtların içinde olduğunu bilmek, onlara dilediği gibi dokunma hakkı vermiyordu. Bir eşyanın yıllarca saklanmış olması onu eline almak için yeterli sebep değildi. Burada her kâğıt bir sıranın içinde duruyordu; sırayı bozan el, ne kadar iyi niyetli olursa olsun, bir satırın yerini kaydırabilirdi.
Cemal iki zarfı da şimdilik çözmeden masanın sağ köşesine, pencere ışığının doğrudan vurmadığı yere koydu. Ardından iki elini kabarmış defterin sırtının altına geçirip cildi önüne çekti. Kapağı sonuna kadar geriye yatırmadı; sol avucunu sırtın altına destek yapıp defteri ağır ağır araladı.
İlk yaprakların kenarları dalgalıydı. Bazı sayfalarda kış soğuğundan ve nemden kalma soluk su halkaları, köşelerde koyulaşmış parmak izleri vardı; kurşunkalemle sıkışık yazılmış satırlar kâğıdın kırışıklığına göre yer yer eğilmişti. Defter açıldığında kırışmış yaprakların arasında daha düzgün bir suret göründü. İnce, düz kesilmiş temiz kâğıtlara sonradan aktarılmış sütunlar, yıpranmış asıl yaprakların hemen yanında, onları ezmeden duruyordu.
“Asıl sayfaları açtıkça dağılıyor,” dedi Cemal, gözlerini yapraklardan kaldırmadan. “Kurutulup sıraya konduktan sonra suretini arasına koyduk. Ama aslını da çıkarmadık; bir tereddüt olursa ikisini birden görürüz.”
Cemal sayfaları sırayla çevirdi. Her yaprağı üst dış köşesinden iki parmağıyla hafifçe kaldırıyor, altındaki kırışmış yaprağın takılıp takılmadığını gözüyle yokladıktan sonra yatırıyordu. Ne aradığı sayfaya atlamak için tomarı ortasından kavradı ne de önündeki satırları hızlıca geçti. Pencereden giren ışık, çevrilen her sayfanın üstünde ince bir toz parıltısı bırakıp sönüyordu.
Yusuf elini masaya koymadan, yalnız omuzlarını hafifçe öne eğerek sütunları izledi. Satırlarda sıra sıra erkek adları vardı; çoğunun karşısında kısa işaretler, kimisinin yanında bir mahalle ya da sokak adı, kimisinin karşısında tek kelimelik bir dönüş notu görünüyordu. Harfler bir süre sonra gözünün önünde tanıdık bir düzene oturdu; bu, annesinin sakladığı pusuladaki elin değilse bile aynı disiplinle tutulmuş bir elin yazısıydı.
Dördüncü ya da beşinci yaprak çevrildiğinde Cemal’in eli yavaşladı. Sayfanın sol sütununda, ortalara doğru yazılmış satırlardan birinde Yusuf bir adı okuyabildi: Sabri.
Adın harfleri temiz ve açıktı. Karşısında kısa bir boşluk ve aşağıda sonradan eklenmiş bir satır vardı. Boşluğun hemen yanındaki satırlarda başka adların karşısı aynı günün mürekkebiyle doluydu; yalnız Sabri’nin karşısındaki yer önce yarım kalmış, altındaki satır ise başka bir kalem ucunun daha koyu iziyle sonradan düşülmüştü.
Yusuf’un bakışı o tek adda kaldı. Nefesi hafifçe durdu, sonra yavaşça çıktı.
“Annem bu adı söylerdi,” dedi. “Beni taşıyan usta.”
Cemal elini sayfanın kenarından çekmedi. Gözlüğünün ardından Yusuf’a kısa bir bakış attı.
“Başka ne söylerdi onun hakkında?”
“O gece yıkıntıdan çıkaranlardan biri olduğunu,” dedi Yusuf. “Beni kucağına alıp yukarıdaki ocağa kadar taşıdığını. Bir de cezaevinden çıktığı bahar ona kendi eliyle gömlek diktiğini anlatırdı. Ama o geceden sonraki günlerde ustanın başına ne geldiğini ayrıntısıyla hiç söylemedi. Yalnız adını unutmamamı isterdi.”
Yusuf, Sabri’nin adının altındaki satırlara ve hemen yanındaki küçük boşluğa doğru yeniden eğildi. Kendi adının nerede geçtiğini, o gece hangi satırda kayıtlı olduğunu görmek için sayfanın alt kenarına bakındı.
“Benim kaydım da bu defterde mi?” diye sordu. “Aynı gecenin sayfasında mı yazıyor?”
Cemal sayfayı çevirmedi. Parmağını kısa bir an yaprağın üst köşesine, sütunun başladığı yere kaldırıp gösterdi, sonra elini yeniden indirip Sabri’nin adının yanında bıraktı.
“Yusuf kaydına da bakacağız,” dedi Cemal. “Önce bu satırın hangi akşama ait olduğunu gör.”
Bakışını adların sırasından ayırıp sayfanın tepesine çıkardı. Yusuf tarihi okudu.
Rakamları bir kez daha, dudaklarını oynatmadan içinden geçirdi. Depremin olduğu o ilk gecenin tarihi değildi bu. Onun ardından gelen sabah da değildi. Aradan günler geçmişti; kâğıdın başında başka bir akşamın günü duruyordu.
Çocukken yaşadığı geceyi tek bir gece gibi düşünüyordu; önündeki kâğıt ise başka akşamlara, başka bekleyişlere ayrılıyordu. Zihninde bütün o kış, karanlık bir odadan çıkıp büyük bir paltonun sıcaklığına girdiği, sonra okul pencerelerinin altında annesinin eteğini gördüğü tek bir uzun saat gibi durmuştu. Oysa burada, kabarmış defterin kırışmış kenarlarının arasında, her akşam yeniden açılan bir sayım vardı. Kendi kurtarıldığı gece bitmiş, ama onu sırtında taşıyan insanların akşamları başka günlere, başka boşluklara sarkmıştı.
Yusuf’un gözü yeniden Sabri’nin adının karşısındaki o kısa boşluğa ve onun altındaki sonradan eklenmiş satıra indi. Bir sonraki sayfada ne yazdığını, bu boşluğun ne zaman ve nasıl dolduğunu görmek için sağ eli dizinden hafifçe kalktı. Parmağı neredeyse yaprağın ucuna uzanacaktı.
Elini çevrilecek yaprağın altına götürmeden durdu. Cemal’in parmağı Sabri’nin adının yanında kaldı.