Son Sayım Görseli
Son Sayım

Sıra

2. Sahne 21 dk okuma 8 okunma
Yetişkin Yusuf’un Sabri’nin cevapsız kalan yoklama satırını okuması
Yetişkin Yusuf’un Sabri’nin cevapsız kalan yoklama satırını okuması
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

Sayfanın tepesindeki rakamlar gözünün önünde bir an yerinden kıpırdamadan durdu. İkindi ışığı açık defterin üstüne biraz daha yatık düşüyordu; kırışmış asıl yaprağın kıvrımında ince bir gölge kalıyor, hemen yanındaki düzgün surette ise satırlar bütün açıklığıyla seçiliyordu. Yusuf elini masanın kenarından çekmeden bakışını tarihten aşağı indirdi. Cemal’in parmağı hâlâ Sabri’nin adının yanındaydı.

Adın hemen karşısında, öteki satırlardaki gibi bir dönüş işareti ya da yer notu yoktu. Yalnız kısa bir boşluk, o boşluğun ucunda da soluk mürekkeple özenle yazılmış iki küçük kelime duruyordu. Harfler aceleyle atılmamıştı; aksine, kâğıda gereğinden fazla şey söyletmemek için dikkatle dizilmiş gibiydi. Yusuf omuzlarını biraz daha öne verip gözünü o iki kelimenin üstünde tuttu.

“Haber bekleniyor,” diye okudu Yusuf.

Yetişkin Yusuf’un Sabri’nin cevapsız kalan yoklama satırını okuması

Cemal başını salladı. “Otuz Aralık sayımı. Adı okundu, cevap gelmedi.”

Odanın içinde bir süre yalnızca bu iki cümle kaldı. Yusuf’un gözü ister istemez sütunun üstündeki ve altındaki başka adlara kaydı. Yukarıda birkaç ismin karşısında kısa, tek hamlede atılmış işaretler vardı; kimisinin yanında bir mahalle ya da sokak adı, kimisinin karşısında avludaki nöbet yeri yazıyordu. Aşağıdaki satırlarda da kalem yürümeye devam etmişti. Bütün o kalabalık sıranın ortasında Sabri’nin karşısı, sanki o akşam avluda birisi adını seslenmiş de soğuk havada karşılık yerine yalnız sessizlik dönmüş gibi açıkta duruyordu.

“Sayım her akşam mı yapılıyordu?” diye sordu Yusuf.

“Her akşam,” dedi Cemal. Parmağını kâğıttan biraz geri çekti, fakat yaprağı çevirmedi. “Hava kararmaya yakın. Avluya dönenler duvarın berisinde toplanırdı. Kâğıt kapı kanadının üstünde dururdu; elimizde ne kadar ışık varsa onunla okurduk. Dışarıda kalanın kiminle gittiği, en son nerede görüldüğü bilinmek zorundaydı.”

“Duvarlar yıkılmışken bile mi?”

“Duvarlar yıkıldığı için,” dedi Cemal. Sesinde ne bir övünme ne de eski günleri büyüten bir tını vardı. “İnsanlar enkazın başına, fırına, ocağa dağılmıştı. Akşam olunca kim döndü, kim dışarıda kaldı, kim bir duvarın altında sıkıştı, saymadan bilemezdin. Adı okunan ses vermezse yanındakilere sorulurdu.”

Yusuf, Sabri’nin adının üstündeki satırlara yeniden baktı. Çoğunun yanında küçük bir çentik ya da tek kelimelik bir karşılık duruyordu. O akşam soğuk avluda, karın ve kireç tozunun içinde bir sıra adamın adlarının tek tek çağrıldığını düşündü. Bir ad okunuyor, karanlıktan bir ses çıkıyor, kalem kâğıda küçük bir iz bırakıyordu. Sonra sıra Sabri’ye geliyordu.

“Adları hep aynı sırayla mı okurdunuz?” diye sordu Yusuf.

“Aynı sırayla,” dedi Cemal. “Koğuş sırasını bozmazdık. Soğukta, karanlıkta herkes yerini bilir; üstündeki adam ses verince sıranın kendine geldiğini anlar. Sırayı değiştirirsen kimin eksik kaldığını kulağın hemen seçemez. Ama hep aynı düzende okuyunca, bir adın arkasından ses gelmediği an avlu kendiliğinden susar.”

“Adını iki kere mi okudunuz?” diye sordu Yusuf.

“Biri duyup da geç kalmış olabilir diye beklerdik,” dedi Cemal. “Kimi arkada olurdu, kimi bir yaralının başından kalkıp yetişmeye çalışırdı. Bir daha seslendik. Avluda kimse yerinden kıpırdamadı.”

Yusuf gözünü yeniden açık yaprağa eğdi. Kırışmış asıl yaprakta da aynı satırın ucunu seçebiliyordu; nemden hafifçe kabaran kâğıdın üstünde kurşunkalem izi donuklaşmış, ama silinmemişti. Yanındaki düzgün surette ise aynı kelimeler hiç eksiltilmeden yerini koruyordu. Bütün o adların alt alta dizilişi şimdi gözüne yalnız bir kayıt listesi gibi değil, karanlık bir avluda ayakta bekleyen insanların sırası gibi görünüyordu. Yusuf o akşamın soğuğunu değil, daha çok o beklemenin ağırlığını sezdi: adı okunan bir adamın yerine kimsenin çıkamayışı, ne öldü ne gitti denebilmesi.

“O gece bana yardım ettiği akşam bu değil,” dedi Yusuf alçak sesle. “Bunun üzerinden günler geçmiş.”

“Üç gün,” dedi Cemal. “Depremin gecesi yirmi yedisiydi. Bu yaprak otuz Aralık akşamı.”

Yusuf sayfanın altındaki yeni satıra baktı. Burada başka bir tarih vardı. Yardım yerine getirildiği bildirilen vakit ile haberin cezaevi avlusuna ulaştığı vakit ayrı yazılmıştı. İlk satırın soluk harflerinin hemen altına, daha koyu bir mürekkeple ve daha dar bir el yazısıyla düşülmüştü bu kayıt. İki ayrı zaman, tek bir cümlenin içine sıkıştırılıp birbirine karıştırılmamıştı; bir yanda Sabri’nin yardım yerine götürüldüğünün söylendiği vakit, öte yanda bu bilginin nihayet avluya gelip deftere geçirildiği vakit ayrı ayrı gösteriliyordu.

Yusuf, alttaki satırın sonuna kadar göz gezdirdi. Harflerin arasında bir açıklama ya da hikâye yoktu; yalnızca neyin ne zaman bilindiği vardı.

“O akşam siz bunları bilmiyordunuz yani,” dedi Yusuf, parmağını kâğıda değdirmeden satırın hizasında tutarak. “Yardım yerinde olduğunu o an duymamıştınız.”

“Duymadık,” dedi Cemal. “Haber ertesi gün ulaştı. Ulaştığı vakti de altına ayrıca düştük ki akşamki boşluk sonradan dolmuş gibi görünmesin.”

Cemal bu kez iki parmağıyla suretin üst sağ köşesini tuttu, altındaki kırışmış yaprağı incitmeden usulca kaldırdı ve sayfayı çevirdi. Bir sonraki yaprak Sabri’nin dönüşünü gösteriyordu. Yeni tarihin altında, sütunun ortalarına doğru Sabri’nin adı yeniden yerini almıştı. Bu kez karşısında ne bir boşluk ne de bekleme notu vardı; kısa, düz bir çizgi ve dönüş kaydı duruyordu.

Cemal, temiz suretin alt kenarını yarım parmak kadar aralayıp altındaki eski yaprağı da gösterdi. Asıl yaprağın sol köşesinde kış neminden kalma soluk, dalgalı bir halka vardı; kurşunkalem harfleri o halkadan geçerken biraz dağılmış, yine de ne ad ne de yanındaki dönüş notu silinmişti. Birkaç satır yukarıda başka bir adamın adı yeni bir görev yüzünden kenara kaydırılmış, ama Sabri’nin adı kendi sırasına geri dönmüştü.

Yusuf iki açık yaprak arasında gözünü gidip getirdi. Bir yanda cevapsız kalan otuz Aralık akşamı ve altına sonradan düşülmüş haber satırı, öte yanda Sabri’nin yeniden sıraya girdiği gün vardı. İlk yaprağın kırışıklığına bakınca, bu kayıtların yıllar sonra masa başında düzgünce yeniden kurulmadığını, soğukta ve belirsizlik içinde gün gün yazıldığını gözüyle görüyordu. Sayfanın kenarındaki kısa notta yaralanmadan söz ediliyordu; uzun bir hekim raporu değil, yalnız yardım yerine getirilme sebebi olarak düşülmüş iki sade kelimeydi.

“O sırada yaralıymış.”

“Haber gelince öğrendik.”

Yusuf başını kaldırdı. “Siz bilmiyordunuz.”

“Hamdi onu sedye taşırken görmüştü. Sonrası gelmemişti.”

Cemal bu cevaptan sonra başka bir açıklama yapmadı.

Odanın sessizliği bir an ağırlaştı. Pencereden dışarıdaki caddeden geçen bir at arabasının ya da tekerlekli bir el arabasının uzak tıkırtısı geldi, sonra iki duvarın ardında eriyip kayboldu. Cemal arkasına yaslanmadı; dirsekleri masanın kenarında, gözü açık defterin kırışık kıyısında sabit duruyordu. Yusuf karşısındaki yaşlı adamın bu suskunluğunda bir çekingenlik değil, yalnız bildiği yerin sınırında durma alışkanlığı gördü. Cemal fazladan tek bir tahmin eklemiyor, görmediği bir ara yolu kendi cümlesiyle doldurmuyordu.

Yusuf, sayımın boş kalan yerine yeniden baktı.

O güne kadar Sabri, Yusuf’un zihninde yalnız kendi hikâyesinin içindeki bir adamdı. Çocukluğundan beri ne zaman o geceden söz açılsa, Sabri hep aynı yerde belirirdi: karanlık duvarın dibinde elini uzatan, soğuğa aldırmadan küçük bir çocuğu kucağına alan, büyük bir paltonun içinde onu yukarıdaki ocağa kadar taşıyan usta. Yusuf yıllar boyu bu görüntünün ötesini hiç düşünmemişti. Bir çocuğu enkazdan çıkarıp ateşin başına bırakan adam, çocuğun belleğinde işi bitince orada kalırdı; sanki soğuk ona işlemez, taş onun eline düşmez, akşam olunca kendi hesabını vermek zorunda kalmazdı.

Şimdi önündeki kâğıt o eski resmi sessizce bozuyordu. Annesinin anlattığı Sabri, onu kucağına almış, yardım yerine götürmüş, sonra başka birinin sedyesine el vermişti. Bütün bunları yapan adamın bir akşam kendi adı okunduğunda cevap veremeyişini ilk kez ayrı bir olay olarak görüyordu.

“Başka birinin sedyesini taşırken mi olmuş?” diye sordu Yusuf. Sesi az öncekinden daha alçak çıktı.

“Hamdi’nin bildiği o kadardı,” dedi Cemal. “Yokuşun ağzında bir sedyeye el vermiş, yukarı doğru yürümüşler. Ondan sonrası Hamdi’nin gözünden çıkmış. Akşam olunca avluya yalnız Hamdi döndü. Sabri gelmedi.”

“Beni götürdüğü ocağa mı kaldırılmış?” diye sordu Yusuf.

“Hayır,” dedi Cemal. “Otuz Aralık’ta yardım yerleri yer değiştirmişti; ilkinin yanında başka odalar, çadırlar açılmıştı. Onu daha kalabalık bir yardım yerine götürmüşler. Başında duranlar ilk saatlerde hangi avludan çıktığını, kimlere haber salınacağını bilmiyormuş. Bu yüzden haber ertesi güne kaldı.”

“Kimse aramaya gitmedi mi?”

“Gidenler vardı, soranlar vardı,” dedi Cemal. “Ama şehirde bütün yollar bozuktu. Yardım yerleri tek bir noktada değildi; biri okula, biri ocağa, biri başka mahalleye taşınıyordu. Bir adamı ararken yarım gün geçer, o arada adam başka bir yere götürülmüş olurdu.”

Yusuf’un gözü yeniden iki sayfanın ortasına indi. Çocukken kendisinin de aynı biçimde bir yerden ötekine taşındığını düşündü: önce enkazın önünden yukarıdaki ocağa, sonra ocaktan okulun avlusuna. Kendi küçük bedenini taşıyan o yolların dağınıklığını annesinin ağzından defalarca dinlemişti. Ama o akşam Sabri’nin de aynı dağınıklığın içine düştüğünü, kendisini kurtaran adamın üç gün sonra başka bir yabancının yükünü omuzlarken kendi sesini duyuramaz hâle geldiğini hiç aklına getirmemişti.

Bir an annesinin evde, pencere kenarında dikiş dikerken Sabri’den söz edişini hatırladı. Neriman onun adını hep saygıyla, ama hiç abartmadan anardı. Usta seni kucağından indirmedi, derdi. Üstünde palto bile yokmuş, başka bir arkadaşının paltosuna sarmışlar seni. O bahar cezaevinden çıkacağı günlerde ona ölçüsünü bilmeden bir gömlek diktiğini, omuzlarını dar gelmesin diye geniş bıraktığını, manşet payını kesmeden sakladığını anlatırdı. Yusuf çocukken bu cümleleri dinlerken, o adamın hiç tökezlemeden yürüyen, başına hiçbir şey gelmeyecek biri olduğunu sanmıştı. Oysa önünde duran kabarmış defter, o adamın bir akşam yoklamasında yerinin boş kaldığını gösteriyordu.

“Peki döndüğünde ne dedi?” diye sordu Yusuf.

“Başına ne geldiyse bildiği kadarını söyledi,” dedi Cemal. “Sedyeyi bıraktıktan sonrasını kendisi de tam seçemiyordu. Birisi elinden almış, sonra gözünü yardım yerinde açmış. Hatırlamadığı yeri uydurmadı. Biz de onun hatırlamadığı yeri deftere yazmadık.”

Yusuf başını hafifçe eğdi. Bu cümle ona tuhaf biçimde tanıdık geldi; biraz önce kendisi de Cemal’in karşısında, paltonun içindeki sıcaklığı hatırlayıp yüzleri çıkaramadığını söylerken aynı çizgide durmuştu. Bir insanın kendi hayatının içindeki boşluğu bile uydurarak doldurmaması, Yusuf’a ilk kez soğuk bir kural gibi değil, gerçeğe duyulan sade bir hürmet gibi göründü.

Ellerini dizlerinin üstünde birleştirdi. Parmaklarının ucunda hafif bir serinlik vardı; oda ısınmıyordu ama soğuk da değildi, yalnız güneş pencereden biraz daha çekildikçe masanın köşesindeki gölge uzuyordu. Sabri’nin adının karşısındaki o iki soluk kelimeye bir kez daha baktı. Bir mahkûm, duvarı yıkılmış bir cezaevinden dışarı çıkıyor; bir çocuğu kurtarıyor, günler sonra bir sedyenin ucundan tutuyor, sonra akşam sayımında adı okunduğunda ortada yok.

Yusuf gözünü kâğıttan ayırıp Cemal’in yüzüne çevirdi. Kendi kendine tutamadığı bir soru boğazına kadar geldi. Bir cezaevi defterinin başında, akşam karanlığında, adı okunduğu hâlde cevap vermeyen bir mahkûmun karşısına normalde hangi kelimenin yazılacağını herkes bilirdi.

Yusuf’un gözü bir an defterin altındaki o ekli satırın tarihine, sonra yeniden üstteki boşluğa kaydı. Eğer ertesi gün o haber gelmeseydi ya da o akşam masanın başında başka biri otursaydı, o satırın karşısına tek bir kelime düşülür, bütün hikâye bir kalem hareketiyle başka bir yere dönerdi.

Yusuf boğazını temizlemeden, sesini yükseltmeden sordu.

“Firar yazsaydınız?” diye sordu.

Cemal başını yana çevirmedi. Sağ elini ağır ağır yüzüne götürüp ince metal saplardan tuttu; gözlüğünü çıkardı. Camların arkasında kalan gözleri, gözlüksüz kalınca biraz daha yorgun ama aynı ölçüde berrak görünüyordu. “Elimizde o hükmü verecek bilgi yoktu.”

Söz o kadar kısaydı ki masanın üstünde fazladan tek bir hece kalmadı. Yusuf bir an karşılık veremedi. Beklediği, uzun bir savunma ya da o gecenin şartlarını anlatan bir açıklama değildi belki; ama bu kadar yalın bir cümlenin bu kadar ağır duracağını da düşünmemişti.

“Ama cezaevi defteri bu,” dedi Yusuf, bir itirazdan çok anlamak isteyen bir tonda. “Akşam sayımında adı okunmuş, cevap gelmemiş. Dışarıda görmüşler, sonra izi kesilmiş. Başka bir memur olsa o akşam hemen kaçak diye geçmez miydi?”

“Geçebilirdi,” dedi Cemal. Gözlüğünün saplarını iki parmağıyla usulca kapattı. “Hatta ertesi sabah yukarıya gidecek yazıda o kelimeyi görmek isteyen de çıkabilirdi. Sayım tutmayan bir adamın karşısına tek bir kelime koymak her zaman kolaydır. Kalem bir kere yürür, satır kapanır, soran olursa defterde yazılı dersin.”

“Siz neden koymadınız?”

“Çünkü kaçtığını gören yoktu,” dedi Cemal. “Hamdi onu sedye taşırken görmüştü. Bir adamı sedyenin ucunda gören bir tanıkla, o adamın kaçtığına hükmedemezsin. Gelmediğini biliyorduk. Neden gelmediğini bilmiyorduk. Bilmediğin yere hüküm yazarsan, o senin bilgin olmaz; uydurduğun şey olur.”

Yusuf elini masaya uzattı; kurşunkalem izine ya da mürekkebe dokunmadan kâğıdın yıpranmış kenarını tuttu, çevirmedi.

Birkaç kelimeyi yazmamak için o gün ne kadar beklenmiş olduğunu buradan ölçemezdi. O akşam avludaki soğuğun ne kadar keskin olduğunu, üstlerin ya da dışarıdan gelenlerin nasıl acele ettiğini, eldeki lambanın ne zaman söneceğini, ertesi sabah hangi kâğıdın nereye yetiştirileceğini bu sakin odadan bakıp kestirmesi mümkün değildi. Kâğıdın üstünde yalnız bekleyişin izi duruyordu. Fakat o bekleyişin sonucunu okuyabiliyordu: ilk satır silinmemiş, gelen haber altına kendi tarihiyle konmuştu.

“Silinmemesi bu kadar önemli miydi?” diye sordu Yusuf.

Cemal, kapalı gözlüğünü parmaklarının arasında yavaşça çevirdi. “Önemliydi,” dedi. “İlk satırı karalayıp üstüne yeni kelime yazsaydık, yarın bir gün defteri açan biri orada neyin gizlendiğini sorardı. Bir başka memur da karalanmış mürekkebin altında hangi suçun üstünü örttüğümüzü merak ederdi. Oysa böyle kalınca her şey açıkta duruyor: otuz Aralık akşamı yoktu, ertesi gün yaralı olduğu haberi geldi, ondan sonra da kendisi döndü. Ne o akşamki belirsizliği sakladık ne de adamın dönüşünü gölgeledik.”

“Ya haber iki gün daha gecikseydi?”

“Gecikseydi beklemeye devam ederdik,” dedi Cemal. “Kâğıda geçecek tek bir yanlış kelime, bir insanın ömründen yıllar alır. Hele mahkûmsa. Deftere bir kere firar girdi mi, o kelime yalnız bu sayfanın üstünde oturmaz. Başka daireye gider, temiz kâğıda geçer, Ankara’ya ulaşır, adamın tahliye hesabını baştan bozar. Sonra adam iki gün gecikmeyle, sargılı eliyle kapıdan içeri yürüyüp gelse bile o ilk kelimenin izi dosyanın sırtından kolay kolay çıkmaz.”

Yusuf parmak uçlarını defterin dış kenarından yavaşça çekti. Gözü bir an yeniden ilk satırdaki solgun harflere, sonra onun hemen altına eklenmiş daha koyu mürekkepli tarihe indi. Bir insanı enkazın altından çekip çıkarmak ya da soğukta kucağında taşımak, gözle görülen bir işti; herkesin anlatabileceği, adını koyabileceği bir hareketti. Oysa burada, yıkık bir duvarın berisindeki kapı kanadının başında, karanlıkta kalemi kâğıda bastırmadan durabilmek başka türlü bir dikkat istiyordu. Yazılmayan bir kelimenin bir adamın bütün geleceğini koruyabileceğini Yusuf daha önce bu kadar somut biçimde düşünmemişti.

O an, zihninde yıllardır duran ama üstünde hiç durmadığı bir akşam birden yerinden oynadı. Delikanlılık çağında bir kış gecesi, sobanın yanındaki masada çay içerken annesine yine o günleri sormuştu. Sabri’nin sonradan nerelere gittiğini kurcalarken ağzından aceleyle o akşam kaybolmuş diye çıkmıştı. Neriman elindeki dikiş iğnesini kumaşın kenarına saplayıp başını kaldırmış, sesini hiç yükseltmeden onu düzeltmişti: Kayboldu denmez oğlum. Bir süre kendisinden haber alınamamış. İkisi bir değil. Yusuf o akşam annesinin yalnız kelimeleri seçtiğini sanıp üstünde durmamıştı. Başkaları deprem günlerini anlatırken hep bulamamışlar, izi kesilmiş, kimse yerini bilmemiş derken annesi Sabri için o sözlerin hiçbirini ağzına almazdı.

“Annem, onu bulamamışlar diye anlatmazdı,” dedi. “Bir süre kendisinden haber alınamamış derdi.”

Cemal gözlüğünü masaya bıraktı. İnce metal çerçevenin tahtaya değen hafif, kuru sesi odanın sessizliğinde açıkça duyuldu. Cemal bir süre bir şey söylemedi; iki elini de gözlüğünün iki yanına koyup defterin açık sayfasına baktı.

Yusuf bu iki söyleyişin annesinin diline nereden girdiğini bilmiyordu. Belki o bahar cezaevi kapısında bohçayla beklerken birinin ağzından duymuştu; belki Naciye kendi defterine bakarken ona böyle söylemişti; belki de annesi, günlerce buzlu sokaklarda kendi oğlunu ararken kimsenin yok demesine razı olmadığı için, başkaları hakkında da kapıyı kapatan sözler kullanmaktan kaçınmıştı. Hangisi olursa olsun, yıllar önce soğuk bir avluda deftere düşülen o sabırlı bekleyiş, bir yolunu bulup annesinin evdeki konuşmasına kadar taşınmıştı.

“Ben küçükken bu farkı hiç duymamışım,” dedi Yusuf alçak sesle. “İkisi de aynı şey gibi gelirdi. Bir adam bir süre ortada yokmuş, sonra çıkmış gelmiş diye dinlerdim. Oysa bulamamışlar demek başka, haber alınamamış demek başka.”

“Biri arama işinin bittiğini söyler,” dedi Cemal. “Öteki haberin henüz yolda olduğunu. Bütün sokakların karıştığı, kapıların yıkıldığı bir şehirde dikkatli bir söz, bazen bir adamın yerini o dönene kadar açık tutan tek şey olur.”

Yusuf bir süre susup açık sayfaya baktı. Büyüdükçe bir iki kez annesine, şehir yeniden kurulurken Sabri Usta’nın kapısını neden bir daha çalmadıklarını sormuştu. Annesi o zamanlar dikişini dizine indirip başını sallamış, yapılan bir iyiliğin üstüne borçlu gibi gidilmeyeceğini, baharda gömleği yollarken bile adını öne çıkarmadığını söylemişti. Yusuf şimdi o eski çekingenliğin ardında başka bir saygı görüyordu.

“Tahliye olduktan sonra burada mı kaldı, biliyor musunuz?” diye sordu Yusuf.

Cemal başını hafifçe eğip düşündü. “O bahar cezası bitince çıktı,” dedi. “Duyduğum kadarıyla bir süre Hamdi’yle birlikte yeni yapılan yerlerde eşik, duvar işi tuttular. Kendi gözümle bir kere çarşı kenarında gördüm. Sonra benim masam bu binaya taşındı, aradan yıllar geçti. Şimdi dükkânları ya da iş yerleri hâlâ duruyor mu, bilmem.”

Yusuf bunu aklının bir köşesine koydu; annesine dönünce soracağı şeylerin yanına bu da eklenmişti. Sonra gözü yeniden masanın sol köşesinde düz duran eski pusulaya kaydı. Annesinin yıllarca bez kılıfta sakladığı, kat yerleri incelmiş o tek kâğıt parçası şimdi gözüne sabah evden çıkarken göründüğünden daha başka görünüyordu. Evden çıkarken, arşiv odasında bütün sorularına tek bir dosyanın cevap vereceğini, kendi çocukluğunu baştan sona eksiksiz bir çizgi hâlinde önüne serecek bir kayıt bulacağını ummuştu. Şimdi anlıyordu ki her kâğıt ancak kendi taşıdığı kadarını söylüyordu.

Şimdi ona dönüp gösterebileceği bir kayıt vardı. Akşam eve vardığında muşamba örtülü masaya yalnız kendi adının geçtiği satırları değil, Sabri’nin bu boş kalan akşamını ve ertesi sayfadaki dönüşünü de koyabilecekti. Annesi bu kelimeleri dinlediğinde, kendi ağzında yıllardır dolaşan o cümlenin nereden geldiğini belki ilk kez kendisi de görecekti. Çocukluğunu açıklayan her şeyi aynı kâğıttan istemesi gerekmiyordu.

“Anneme okuduğumda buna çok sevinecek,” dedi Yusuf, sonra hemen durup sözünü düzeltti. “Sevinmek değil belki. Ama içi rahatlayacak. Onun başına geleni de doğru bildiğini görmek isteyecek.”

Cemal başını hafifçe eğdi. Yüzünde bir gülümseme belirmedi; yalnız yorgun gözlerinde sakin bir onay durdu.

“Bana yapılan yardımı öğrenmeye geldim,” dedi Yusuf. “Onun başına geleni de götürmek istiyorum.”

“Doğru yaparsın,” dedi Cemal. Masanın üstündeki gözlüğünü yeniden aldı, saplarını açıp kulaklarının ardına yerleştirdi. “Tek başına senin çıkarılışını yazsak, Sabri’nin işi o gece bitmiş gibi kalır. Hâlbuki adam üç gün sonra da sokaktaydı.”

“İki sayfanın da suretini alabilir miyiz?” diye sordu Yusuf. “Hem otuz Aralık akşamını hem de döndüğü yaprağı.”

“İkisini birden çıkarmak gerekir,” dedi Cemal. “Yoklama boşluğunu alıp dönüşü bırakırsak yarım kalır. Dönüşü alıp boşluğu bırakırsak niye bu kadar beklendiği anlaşılmaz. İkisi birbirinin devamı.”

“Bugün yetişir mi?” diye sordu Yusuf. “Gerekirse yarın sabah yeniden uğrayabilirim.”

“Şimdi hepsini çıkaracak değiliz, önce öteki kayıtlara da bakalım,” dedi Cemal. “Hangi yaprakları alacağımızı tek listede toplarız, akşam olmadan temiz suretlerini çıkarır veririm. Evde annenle yarım bırakmadan okursun.”

Cemal, masanın kenarında yassı taşın altında duran küçük kâğıtlardan birini çekti. Taşı kaldırırken gürültü çıkarmadı, kâğıdı düzgünce önüne koydu. Mürekkep hokkasına kaleminin ucunu daldırıp şişenin ağzında fazlasını sıyırdı. Önce açık duran suret yaprağının üst köşesindeki rakama, sonra altındaki kırışmış asıl yaprağın numarasını taşıyan kenara baktı. İki rakamın tuttuğundan emin olduktan sonra eğildi.

Cemal, sureti çıkarılacak sayfanın numarasını yazdı. Altına bir sonraki yaprağın numarasını da ekledi, yanına defterin kapağından aldığı cilt kaydını küçük ve okunaklı harflerle düştü.

Yusuf onu izlerken, sandalyesinin bacağına yaslı duran bez çantasına uzandı. Çantanın düğmesini açıp içinden kendi küçük defterini çıkardı. İnce çizgili, koyu karton kapaklı sade bir defterdi bu; arasına, evden çıkmadan önce çakıyla ucunu özenle açtığı sedir kokulu bir kurşunkalem sıkıştırmıştı. Annesine okuyacağı adları ve tarihleri yalnız aklında tutmaya güvenmediği için yanına almıştı.

Yusuf bu kez kendi notunu açtı. Defteri masanın hemen kendi önüne, annesinin eski pusulasına da Cemal’in kabarmış cildine de değmeyecek dar bir boşluğa yerleştirdi. Kapağı geriye kıvırmadan düz açtı, kuru bir hışırtıyla temiz bir yaprak çevirdi.

Kaleminin ucunu kâğıda değdirmeden önce bir an durdu. Aceleyle yazarsa harflerin birbirine gireceğini, akşam annesine okurken kendi yazısını sökmekte zorlanacağını biliyordu. Elini yavaşlattı ve sayfanın üst satırına Sabri yazdı.

Sabri’nin adının altına tarih koydu. Önce otuz Aralık akşamının rakamını, hemen altına haberin ulaştığı günün tarihini, onun da altına dönüş yaprağındaki tarihi sırayla geçirdi. Kalemi tarihin yanında bir saniye bekledi. İçinden, annesinin yıllardır söylediği beni taşıyan usta ya da bir süre kendisinden haber alınamamış sözlerini eklemek geçti. Sonra parmaklarını gevşetti; Cemal’in masada yaptığı ayrımı hatırladı. Kendi defterinde de iki ayrı şeyi birbirine karıştırmayacaktı.

Yanına annesinin sözünü değil kaydın neyi gösterdiğini yazdı. Otuz Aralık akşam sayımında adının okunup cevap gelmediğini, altına başka bir tarihle yardım yerine getirildiği bildirilen vaktin ve haberin avluya ulaştığı vaktin ayrı ayrı işlendiğini, sonraki yaprakta da dönüşünün kayda geçtiğini kısa, düz cümlelerle not etti. En aşağıda yarım sayfalık boş bir yer bıraktı; evde annesi bu satırları dinleyip kendi hatırladıklarını söylediğinde, onun sözleri oraya kendi başlığıyla, eski kaydın içine girmeden düşülecekti.

Yazmayı bitirince gözünü kendi satırlarından kaldırıp açık duran suretle yeniden karşılaştırdı. Rakamların birinde bile yanlışlık yoktu.

“Tarihleri doğru almış mıyım?” diye sordu, defterini masadan kaldırmadan hafifçe Cemal’in görebileceği açıda tutarak.

Cemal gözlüğünün ardından kısa bir bakış attı. “İlk tarih doğru,” dedi. “Haberin ulaştığı günü de doğru geçirmişsin. Dönüş yaprağının numarasını da kenara koy istersen; yarın öbür gün suretle karşılaştırırken kolay olur.”

Yusuf başını sallayıp sayfa numarasını da tarihlerin sağ köşesine ekledi. Kalemi defterin ortasına bıraktı, yaprağı kapatmadı.

Cemal, masanın kenarından ince, boş bir kâğıt şeridi aldı. Onu Sabri’nin dönüş yaprağıyla otuz Aralık sayfasının arasına ayraç gibi koydu, sonra kırışmış yaprakları zorlamadan açık defteri usulca yarım karış yana çekti. Defterin sırtına bastırmadan, yalnız iki yanından destekleyerek kaydırdı. Yusuf onun parmaklarını izlerken, sabah evde muşamba örtünün üstünde annesinin eski pusulayı iki ucundan kaldırışını hatırladı. Yıllar boyunca ayrı odalarda, ayrı masalarda kâğıt saklamış bu iki insanın ellerinde aynı temkin vardı; ikisi de kâğıdı ortasından çekmiyor, eski bir katı tersine zorlamıyordu. İkindi ışığı o arada biraz daha ilerlemişti; güneş artık masanın ortasını değil, sağ köşede üst üste duran iki bağlı zarfın kenarlarını aydınlatıyordu. Pencerenin camında dışarıdaki akasyaların yüksek dallarından süzülen soluk bir gölge kıpırdandı.

Yusuf’un gözü o bağlı zarflara kaydı. Kendi defterinde Sabri’nin adı artık yalnız bir aile hatırası değildi; tarihi, boşluğu ve dönüşüyle yerini bulmuştu. Ama Yusuf’un çocukluğuna giden yol tek bir isimden ibaret değildi. Annesi ne zaman o geceden ve sonraki sabahların karmaşasından söz etse, Sabri’nin adının hemen ardından başka bir ad gelirdi: Naciye.

Yusuf onu çocukluğundan pek belli belirsiz, daha çok annesinin anlattığı elleriyle hatırlıyordu: kol ağzına açık renk iplikle dikiş atan, okul avlusunda yerini gösteren, sonra da küçük bez kaplı bir defterde sokakların ve kapıların izini tutan kadın. Annesi bir keresinde o bez kaplı defteri nasıl gördüğünü anlatmıştı: ön sayfalarda giysi ölçüleri, ortalarda teslim edilen kumaşlar, arka yapraklarda ise aranan insanların sokakları ve kapı tarifleri dururmuş; araya da sonradan bir haber çıkarsa karışmasın diye boş yapraklar bırakılırmış. Naciye’nin her duyduğunu ayrı satıra yazdığını, birinin yüzünü kendi görmediyse görmedim diye eklediğini söylerdi annesi. Cemal’in az önce dolaptan çıkardığı o ikinci zarf, bütün konuşma boyunca masanın sağ yanında hiç çözülmeden beklemişti.

Yusuf ellerini kendi açık defterinin iki yanından çekti. Pencereden süzülen ışığın altında zarfın pamuk ipliğine, üst köşesindeki rakama baktı. Sabri’nin adını bu defterden çıkarmışlardı; ama kendisinin o geceden okul avlusuna kadar nasıl geçtiği, kimin nereye baktığı, annesine o yolu kimin açtığı henüz bu masada açılmamıştı. Sonra başını kaldırdı.

“Naciye’nin yazdığı da burada mı?”

Cemal hemen cevap vermedi. Gözlüğünün ardından Yusuf’a bir an baktı, sonra sağ elini masanın üstünde ağır ağır hareket ettirdi.

Cemal masadaki öteki zarfa uzandı.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.