Son Sayım Görseli
Son Sayım

Ayrılmadan önce

4. Sahne 21 dk okuma 8 okunma
Yusuf ve yaşlı Cemal’in arşiv kapısında sokaktaki çocuğun cevabını beklemesi
Yusuf ve yaşlı Cemal’in arşiv kapısında sokaktaki çocuğun cevabını beklemesi
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

Pencerenin ışığı çekilince Yusuf önündeki suretin alt satırını seçemedi. Cemal masanın lambasını yaktı. Yazı yeniden göründüğünde Yusuf, okulun tarifindeki son kelimeyi de aslıyla karşılaştırdı.

“Tamam,” dedi.

Yeşil emaye siperli lambanın yaydığı sarı daire, masanın ortasındaki kâğıtları bir anda odanın geri kalanından ayırdı. Cemal siperi elinin kenarıyla yarım parmak aşağı eğdi ki ışık doğrudan Yusuf’un gözüne vurmasın. Işık alçalınca masadaki iki ayrı zaman birden belirginleşti: eski asıl yapraklar sıcak, koyu bir sarılığa bürünürken Cemal’in yeni çıkardığı beyaz suretler ampulün altında tertemiz parladı. Raflardaki gri karton kutular ve yan duvardaki koyu ahşap dolap akşam gölgesine çekildi; pencere camında karşı çatıların siluetiyle birlikte odanın kendi iç ışığı hafifçe belirmeye başladı. Işık doğrudan yaprakların üstüne düşünce mürekkebin henüz tam kurumamış son kıvrımları belli belirsiz parladı.

Cemal kalemini hokkaya yeniden daldırdı, ucundaki fazlalığı şişenin ağzında dikkatle sıyırdı. Önünde duran son temiz suretin altına eğildi. Cemal suretin altına hangi yapraktan çıkarıldığını, tarihi ve kendi adını yazdı. Harfler ne büyüdü ne de aceleyle eğildi; öğleden sonra defterin kapağından numara geçirirken nasıl yazdıysa, akşam karanlığı inerken de aynı düzenli el hareketiyle bitirdi. Ardından kurutma kâğıdını satırın üstüne yavaşça bastırıp kaldırdı, mürekkebin dağılmadığını gözüyle yokladı.

“Üstteki okul tarifinde bir harf eksik kalmış mı, bir daha bak,” dedi Cemal, yaprağı hafifçe Yusuf’a doğru çevirerek.

Yusuf ellerini kâğıda değdirmeden yeniden eğildi. İki kanadı açık büyük sokak kapısı, su sırası, köşeden ikinci pencerenin altı ve görevlinin kenara düştüğü anne: Neriman kaydı yerli yerindeydi. En altta, kuyulu evin önündeki Hatice kaydının başında su sırasında Hatice söyledi ayıracı da atlanmadan geçirilmişti.

“Eksik yok,” dedi Yusuf. “Hepsi aslındaki gibi.” Gözünü okul tarifinin son kelimesinden kaldırmadan bir an durdu. “O taş okul hâlâ duruyor mu?”

Cemal başını hafifçe yana eğdi. “İlk yıllarda ayakta kalan birkaç binadan biriydi,” dedi. “Sonra mahalleler yer değiştirdi, sokakların çoğu yeniden açıldı. Uzun zamandır o tarafa yolum düşmedi; bugün yerinde ne vardır, bilmem.”

Yusuf başını sallayıp üstelemedi. Bilmediği yeri tahminle tamamlamayan bu kısa cevaba artık bütün öğleden sonra alışmıştı. Masanın üstündeki üç temiz yaprağın mürekkebi lamba sıcaklığında ağır ağır matlaşıyordu; Cemal son suretin köşesini hafifçe yoklayıp parmağına leke geçmediğini gördü, ardından kurutma kâğıdını cetvelin yanına koydu.

Yusuf öteki iki kâğıdı üst üste koymadan bekledi. Masanın lamba altında aydınlanan yüzeyinde her suret kendi yerinde, birbirine değmeden açık duruyordu. Birinde Sabri’nin kaydı, birinde Naciye’nin kurtarma tanıklığı, birinde okulun ve Neriman’ın arandığı yerlerin notları vardı. Üç kâğıt, aynı masanın üstünde üç ayrı insanın farklı zamanlarda tuttuğu nöbet gibi yan yana duruyordu.

Yusuf gözünü önce soldaki ilk surete çevirdi. Sabri’nin yaprağında otuz Aralık akşamının boş satırı ile altına eklenmiş haber tarihi ve ertesi sayfadaki dönüş yan yana seçiliyordu. Cemal, adın karşısındaki kısa boşluğu yeni yaprakta da aynı ölçüde açık bırakmış, sonradan gelen haberi alttaki ayrı satıra biraz daha ince bir kalem basıncıyla geçirmişti.

“Boşluğu da olduğu gibi bırakmışsınız,” dedi Yusuf.

“Bırakmasaydım iki tarih tek cümle gibi görünürdü,” dedi Cemal. “Akşamın sessizliğiyle ertesi günün haberi yeni kâğıtta da birbirinden ayrı durmalı.”

Ortadaki yaprakta Naciye’nin şubatta imzaladığı kurtarma tanıklığı vardı. İnce ayırma çizgisi cetvelle dümdüz çekilmişti; çizginin üstünde mavi mintan, iki vuruş, alçakta tutulan gaz lambası, palto astarından kesilen iki bez parçası yer alıyor, çizginin altında ise ocağa teslimin Hamdi’den duyulduğu ayrı satır duruyordu. En dipte, imzayı taklit etmeden Cemal’in kendi el yazısıyla düştüğü aslının altında Naciye’nin adı ve imzası vardır notu açıkça okunuyordu. Yusuf’un kendi eliyle temiz boş yaprağa yazdığı aile notu ise hemen kendi defterinin yanında bekliyordu.

Kendi getirdiği pusulayı bunların üstüne kapatmadı. Annesinin yıllardır sakladığı o ince, kat yeri tüylenmiş kâğıt, masanın sol kıyısında, lambanın sıcaklığından biraz uzakta düz hâlde duruyordu. Cemal az önce onun iki yüzünün örneğini de arşiv için ayrı bir yaprağa çıkarmıştı; kâğıdı katından hiç esnetmeden iki dış kenarından çevirmiş, ön yüzdeki soluk yol tarifini üst bölüme, arka yüzdeki Neriman imzalı dik harfleri ve okulda oğlunu bulduğu günün tarihini ise alt bölüme geçirmişti.

“Arka yüzdeki tarihi bir daha okuyayım,” dedi Cemal, gözlüğünü hafifçe indirip kendi çıkardığı örneğe bakarak. Günü ve ayı tane tane okudu.

“Doğru,” dedi Yusuf. “Annem o günü hiç şaşırmaz.”

Cemal, kendi çıkardığı örneği kurutma kâğıdıyla son kez yoklayıp kenara aldı. Sonra gözlüğünün ardından masanın sol kıyısındaki yıpranmış pusulaya baktı.

“Bu sizde kalacak mı?” diye sordu Cemal.

Yusuf, annesinin kâğıdını iki kenarından kaldırdı. “Annemin. Geri götüreceğim.”

Kâğıdı havada tutarken orta katı hiç esnetmedi; parmak uçları yalnız lifleri yumuşamış iki dış kenara dokunuyordu. Sabah evde muşamba örtünün üstünde annesinin katını zorlama, geri getir deyişi hâlâ kulağındaydı.

“Burada örneği kaldı,” dedi Cemal. “Arkasındaki yazının sonradan eklendiğini de belirttik.”

“Örneği aynı zarfa mı koyacaksınız?” diye sordu Yusuf.

“Aynı numaralı dosyanın içine, kendi sıra numarasıyla,” dedi Cemal. “Kurtarma tanıklığıyla okul suretinin hemen ardına. Yarın bir gün başka biri bu dosyayı açtığında, o gece duvarın altından çıkarılan çocuğun annesiyle hangi gün buluştuğu da boşlukta kalmamış olur.”

“Annem arka yüzdeki kendi yazısının burada örneği kalmasına bir şey demez herhâlde,” dedi Yusuf, gözü pusulanın koyu mürekkepli yüzünden ayrılmadan.

“Demez,” dedi Cemal. “Sana kâğıdı kendi eliyle verip göndermiş. Hem yıllar önce arkasına kendi adını ve o günü yazarken de başka bir zamanı karıştırmamak için yazmış. Burada saklayacağımız şey onun hatırasını almak değil, koyduğu o sırayı korumak.”

Yusuf kâğıdı yeniden masanın sol yanındaki kuru yere, başka hiçbir kâğıdın üstüne bindirmeden bıraktı.

Yusuf başını salladı.

Odaya girerken elinde tek bir katlı kâğıt vardı. Sabah yeni şehrin düzgün sıvalı caddesinden dönüp iki duvar arasındaki dar aralıkta durduğunda, bütün çocukluğunun ve o kış gecesinin tek bir kapı ya da tek bir kâğıt parçasının ardında durduğunu sanmıştı. Şimdi daha çok kâğıt götürüyordu, ama hepsinin aynı hikâyeyi aynı yerden anlatmasını beklemiyordu. Sabri’nin kaydı başka bir akşamın beklemesini söylüyordu; Naciye’nin şubatta imzaladığı yaprak avlunun ağzında kesiliyor, ocağın yolunu Hamdi’nin sözüne bırakıyordu; okul ve arama notları ise soğuk bir çeşme başından kuyulu eve, oradan iki kanadı açık bir kapıya uzanıyordu. Hiçbiri tek başına bütün geceyi kaplamıyor, fakat yan yana konduklarında hiçbiri ötekini yalanlamıyordu.

“Akşama yetiştik sayılır,” dedi Yusuf, pencereden iyice koyulaşmaya başlayan gökyüzüne kısa bir bakış atarak. “Vaktinizi çok aldım.”

“Benim işim zaten bu,” dedi Cemal, hokkanın kapağını kapatıp kalemini kurularken. “Arşivde bir kâğıt yalnız dolapta durmak için saklanmaz. Soranı geldiğinde doğru sırayla önüne koymak için saklanır. Bugün hiç değilse birkaç yaprak yerini buldu.”

Yusuf, lambanın aydınlattığı temiz suretlere yeniden baktı. Eve vardığında önce annesine okuyacaktı. Kapıdan girer girmez ceketini asıp ellerini yıkayacak, sonra pencere önündeki masaya, muşamba örtünün üstüne önce annesinin eski pusulasını sağ salim geri bırakacaktı. Annesinin dikiş kutusunu masanın kenarına itişini, iki ince belli bardağa çay koyuşunu, sonra parmaklarını önlüğünde kurulayıp söz kesmeden dinlemeye oturuşunu gözünün önüne getirdi. Çaylar konduğunda bu üç sureti sırayla açıp ona okuyacaktı. Sabri’nin otuz Aralık akşamını, Cemal’in o boşluğa firar yazmayıp haber beklemesini, Naciye’nin imzasından önce çizdirdiği o ince çizgiyi, okul kapısındaki görevlinin iki Yusuf’u ayırıp kenara anne: Neriman yazışını tek tek anlatacaktı.

Sonra hatırladıklarını onun kendi sözleriyle ayrı bir yaprağa yazmasını isteyecekti. Annesinin dik, özenli el yazısını düşündü; pusulanın arka yüzüne yıllar sonra kendi adını ve oğlunu bulduğu günü nasıl ağır ağır yazdıysa, boş bir yaprağa da bugün aklında kalanları öyle yazacaktı. Hatice’yi ve kuyulu evin önündeki başörtüsü iğnesini sormadan önce acele etmeyecekti; önce annesinin kendi hatırasını dinleyecek, Naciye’nin defterindeki satırı ondan sonra okuyacaktı. Bugüne kadar annesine hep eksik kalan yerleri tamamlaması için sorular sormuştu; bu akşam ilk kez onun önüne açık, düzgün kâğıtlar koyacak, kendi sesinin de öteki tanıklıkların yanında eksilmeden yer bulmasını bekleyecekti.

Muşamba örtünün üstünde yaprakları tıpkı bu masadaki sırayla dizecekti: solda annesinin eski pusulası, yanında Sabri’nin otuz Aralık yoklamasıyla dönüş yaprağı, ortada Naciye’nin şubatta imzaladığı kurtarma tanıklığı, en sağda okulun ve kuyulu evin notları. Yıllar boyunca yalnız annesinin hafızasında ve birkaç kısa cümlesinde taşınan o kış gecesi, ilk kez evdeki lambanın altında siyah mürekkeple, kimin nerede durduğu belli olarak açılacaktı. Annesi artık o günleri tek başına akılda tutmak zorunda kalmayacaktı.

Neriman’ın bugün söyleyeceği cümle, Naciye’nin o gün gördüğünün yerine geçmeyecekti. İkisi aynı masada, aynı kılıfın içinde, ama ayrı yapraklarda yan yana duracaktı. Bir insanın yıllar sonraki hatırlayışı ile o soğuk sabah bir deftere düşülmüş kısa not arasında küçük bir fark çıksa bile, hangisi ötekinin üstünü örtmezse ikisi birden doğru kalacaktı.

Cemal sandalyesini hafifçe geri itip önündeki asıl belgeleri toplamaya başladı. Cemal asılları numaralarına göre dosyaladı.

Önce kendi çıkardığı kayıt listesine baktı, her bir rakamın karşısına küçük bir onay işareti koydu. Naciye’nin şubatta imzaladığı çizgisiz kurtarma tanıklığını iki kenarından tutarak aldı, aradaki ince ayırma şeridini düzeltip kişisel defter suretlerinin üstüne yerleştirdi. İkisini birden geniş numaralı zarfın içine kaydırırken kenarların kıvrılmamasına dikkat etti. Neriman’ın pusulasından az önce aldığı arşiv örneğini de kendi numaralı gömleğine geçirip aynı zarfın içine bıraktı. Pamuk ipliğini zarfın etrafından iki tur doladı, düğümü yine gevşek ama sağlam biçimde bağladı.

Ardından kabarmış sayım defterine döndü. Otuz Aralık yaprağıyla dönüş sayfasının arasına ayraç olarak koyduğu ince kâğıt şeridini usulca çekip çıkardı. Dalgalı kenarların birbirine takılmaması için sol avucunu kapağın altına destek yaptı, kırışmış yaprakları ağır ağır kapattı. Kapağa üstten bastırmadı; cildin nemden kabarmış kendi kalınlığını zorlamadan olduğu gibi bıraktı.

Yusuf, Cemal’in bu düzenli sessizliğini bozmamak için yerinden kıpırdamadan bir süre izledi. Cemal cildi iki eliyle alıp ahşap dolaba yürüdü; orta raftaki ince tahta bölmenin yanına, kapağı sıkıştırmadan dik yerleştirdi. Ardından masaya dönüp pamuk ipliğiyle bağladığı numaralı zarfı aldı, alt gözde aynı renk ve boyda yan yana dizili öteki zarfların sırasına sürdü. Her birinin üst köşesinde aynı kışın tarihleri ve dosya numaraları duruyordu. Yusuf o alt göze bir an bakınca, kendi çocukluğunun ve annesinin bütün arayışının bu koca dolapta yalnız daracık bir sıra tuttuğunu, hemen yanında başka ailelerin, başka akşamların kâğıtlarının aynı sessizlikle beklediğini gördü.

Sonra saatlerdir oturmaktan uyuşan dizlerini açmak için sandalyesinden yavaşça kalktı. Yusuf beklerken ilk kez masadan uzaklaşıp pencereye yaklaştı.

Pencerenin ahşap pervazı serindi. Camın üst köşesinde akşamın ince soğuğu belli belirsiz hissediliyordu. Yusuf elini pervaza dayamadan, yalnız iki parmak geride durup dışarıya baktı.

Karşıdaki tek katlı dükkânların üstünden gökyüzü artık koyu bir kurşuni maviye dönmüştü. Sokağın ilerisinde iki dükkânın iç lambası yanmış, sarı ışıkları kaldırım taşlarının kıyısına kadar vurmuştu. Kaldırımdan elinde boş bir ekmek tablasıyla genç bir çırak hızlı adımlarla geçti; öte yanda yakalarını kaldırmış iki adam köşe başında birkaç kelime konuşup iki ayrı sokağa ayrıldı. Akşam serinliğinde cadde yavaş yavaş seyrekleşiyor, uzak köşeden bir yük arabasının ağır ağır uzaklaşan tekerlek sesi duyuluyordu.

Sokağın karşısında bir dükkânın önündeki tahta toplanıyordu. Dükkân sahibi, gün boyu kapı önüne çıkardığı tezgâh tahtalarını teker teker kaldırıp eşikten içeri taşıyordu. Her tahta kaldırımdan ayrılıp kapı pervazına yaslandıkça karşıdan tok, kuru bir ahşap sesi geliyordu. Adam tahtaları iç duvara dik dayadıktan sonra avuçlarını birbirine vurup üstündeki tozu silkti, kepengin alt sürgüsünü ayağıyla yokladı, sonra son uzun tahtayı almak için yeniden dışarı eğildi.

Dükkânın hemen bitişiğinde, taş basamağın kıyısında küçük bir çocuk duruyordu. Üstünde koyu renkli kalın bir hırka vardı; beş altı yaşlarında görünüyordu. Bir çocuk elindeki küçük tası yere bırakmış, içeri çağrılmayı bekliyordu.

Çocuk ne acele ediyor ne de dükkânın önünden uzaklaşıyordu. Kaldırım taşının üstüne koyduğu küçük kalaylı tasın hemen yanında ellerini hırkasının ceplerine sokmuş, ağırlığını arada bir ayağından ötekine vererek gözünü bazen sokağın boşluğuna, bazen sarı ışığı taşan aralık kapıya çeviriyordu. Yusuf o küçük hareketsizliği izlerken gözünü tasın kendisinden alamadı.

Yusuf tasın kenarında kalan son ışığa baktı.

Gökyüzünde neredeyse hiçbir aydınlık kalmamış gibiydi, yine de karşı evlerin damları arasından sızan son soluk ikindi ışıltısı, yerdeki o küçük tasın kıvrık ağzında ince, soluk bir çizgi hâlinde tutunuyordu. Yusuf bir an kendi beş yaşındaki hâlini düşündü; aklında yalnız çenesine dayanan sert yün yaka, karanlığın içinden alçaktan vuran sarı parıltı ve soğuktan uyuşan çıplak ayaklar kalmıştı. Karşı kaldırımda ise taşlar sağlamdı, duvarlar düzgündü, kapının arkasında sıcak bir ışık yanıyordu ve yerdeki tasın kenarında ince bir buz halkası yoktu. Çocuk, adının seslenileceğini bilen bir çocuğun sakinliğiyle bekliyordu.

Yusuf birkaç saniye daha pencerenin önünde kıpırdamadan durdu. Akşam çökerken bütün sokak küçük, sıradan işlerle kapanıyordu: toplanan tahtalar, indirilen kepenkler, taşın üstünde bekleyen bir tas ve içeriden gelecek tanıdık bir ses. Sabah aradığı eski kapıyı iki duvar arasındaki o soğuk aralıkta bulamamıştı; ama şimdi bu yüksek pencereden bakınca, eski şehrin yerine kurulan sokakların üstüne inen bu sakin akşamın kendi başına başka bir cevap gibi durduğunu gördü.

Odanın içinde, dolabın kapağı yavaşça örtüldü; kilitteki anahtar tek bir tok dönüşle kapandı.

Arkasından çekmecenin kapanışı geldi. Cemal defteri dolaba kaldırmıştı.

Yusuf pencerenin önünden ağır ağır döndü. Yeşil emaye siperli lambanın sarı halkası altında masa şimdi neredeyse bütünüyle açılmıştı. Kabarmış sayım defteri, pamuk ipliğiyle bağlı kalın zarflar, kapağın içinden çıkarılan numara fişleri yerlerine kaldırılmıştı. Masanın yıpranmış ahşabı üstünde yalnız kendi götüreceği kâğıtlar kalmıştı: üç yeni suret, kendi defteriyle ayrı boş yaprağa yazdığı aile notu ve sol kıyıda, hepsinden ayrı duran annesinin eski pusulası.

Yusuf dönüp çantasını açtı. Sandalyesine kısa bir an yeniden ilişip çantayı dizlerinin üstüne koydu, bez kapağın tokasını çözdü. Önce masadaki üç temiz suretin üstüne eğilip mürekkebin iyice kuruyup kurumadığını lamba ışığında gözüyle yokladı. Kurutma kâğıdının değdiği yerlerde ne bir bulaşma ne de ıslak parıltı kalmıştı. Cemal’in her sayfanın altına düştüğü kaynak numarası, bugünün tarihi ve kendi adı kuru, temiz harflerle duruyordu.

Yusuf suretleri tek tek, köşelerinden tutarak aldı. En alta Sabri’nin otuz Aralık yoklamasıyla dönüş yaprağının suretini, onun üstüne Naciye’nin şubatta imzaladığı kurtarma tanıklığının suretini, en üste de okulun tarifi ile Neriman’ın arandığı yerlerin notlarını koydu. Kendi boş yaprağa yazdığı aile notunu bunların hemen ardına ekledi; kurşunkalemini kapalı defterinin arasına sıkıştırıp defteri de aynı hizaya getirdi. Yaprakların kenarlarını avucunun içinde hafifçe düzledi, hiçbirini katlamadan çantanın geniş iç gözüne usulca kaydırdı.

Sonra gözü masanın sol köşesinde tek başına kalan eski pusulaya gitti. Tam onu da öteki kâğıtların önüne bırakmaya niyetlenirken Cemal çekmeceden temiz, ince ve kuru bir kâğıt kılıf çıkarıp masanın üstünden yavaşça ona doğru itti.

“Bunun içine koy,” dedi Cemal. “Suretlerin ağırlığı katına binmesin. Çantada başka bir göz varsa ayrı dursun.”

“Sağ olun,” dedi Yusuf.

Suretleri, katı yıpranmış pusulaya bastırmadan yerleştirdi; annesinin kâğıdını ayrı bir kılıfa koydu. Pusulayı iki dış kenarından tutup kılıfın içine hiç zorlamadan kaydırdı, kılıfın ağzını kırmadan kapattı ve çantanın en önündeki düz, ayrı bölmeye yerleştirdi. Parmağıyla dışarıdan hafifçe yokladı; kâğıt düz duruyordu, öteki defterin köşesi ona değmiyordu. Sabah evden çıkarken bu bez çantada yalnız boş çizgili bir defterle ucu yeni açılmış bir kurşunkalem vardı; annesinin pusulasını da bir şey değmesin diye ceketinin boşalttığı iç cebinde taşımıştı. Şimdi bütün yapraklar, biri ötekini ezmeden ve hiçbiri ötekinin üstüne yazılmadan tek seferde kendi gözlerine yerleşmişti.

Cemal masanın üstüne kısa bir göz gezdirdi. “Kurşunkaleminle kendi yazdığın yaprağı aldın mı?” diye sordu.

“Aldım,” dedi Yusuf. “Aile notu suretlerin ardında, kalem de defterin arasında.”

Yusuf çantanın kapağını kapattı, tokayı geçirip bez kayışı elinde topladı.

“Yolun uzun mu?” diye sordu Cemal, masanın öte yanında ayakta dururken. “Hava iyice kararmadan yetişecek misin?”

“Çok uzak değil,” dedi Yusuf. “Akşam çayı soğumadan evde olurum. Annem sabah çıkarken karanlıkta fazla oyalanma diye tembihlemişti.”

Cemal başını belli belirsiz salladı. Masanın üstünde artık yalnız hokka, tahta cetvel, kurutma kâğıdı ve yassı taşın altında bekleyen boş yapraklar kalmıştı. Yusuf bir an o boşalmış masaya baktı. Öğleden sonra içeri girdiğinde bu tahtanın üstünde neyle karşılaşacağını bilmiyordu; şimdi elindeki çantada koca bir kışın izlerini taşıyordu.

“Benden başka bu eski defterleri soran oluyor mu?” diye sordu Yusuf.

Cemal, sandalyesinin arkalığına yasladığı ellerini kıpırdatmadan cevap verdi. “Ara sıra çıkar,” dedi. “Kimi bir nüfus kaydı için tarih sorar, kimi bir akrabasının hangi yıl nereden geçtiğini öğrenmek ister. Çoğu tek bir satırın suretini alıp gider. Evde yıllarca saklanmış bir pusulayla çıkıp gelen de, kendisine yardım edenlerin sonraki akşamlarını merak eden de pek az olur.”

Yusuf sessizce başını eğdi. Zihninde hâlâ eve gidince annesine soracağı bir yer adı dönüp duruyordu.

“Sabri’yle Hamdi’nin iş yaptığı yeri anneme soracağım,” dedi. “Adres hâlâ bulunursa görmek isterim.”

Cemal gözlüğünün ardından ona baktı. “O kadar yıl geçti,” dedi. “Yeni sokaklar açıldı, eski geçici dükkânların çoğu kalktı. Bir ayakkabıcı tezgâhının yerinde bugün zahireci durur, bir eşik taşının üstünden yeni kaldırım geçer. Bulamayabilirsin de.”

“Biliyorum,” dedi Yusuf. “Öğleden sonra iki duvarın arasındaki aralıkta durunca anladım. Eski kapılar, eski taşlar olduğu yerde kalmıyor. Ama bugüne kadar Sabri Usta benim aklımda yalnız karanlık bir gecede beni taşıyan gölge gibi duruyordu; Hamdi’nin adını bile pek bilmezdim. O bahar cezaevinden çıktıktan sonra iki adamın birlikte duvar örüp eşik taşı koyduğunu duyunca, onları ilk kez gündüz ışığında elleriyle iş yapan iki insan gibi gördüm. Annem o sokağı ya da komşu dükkânı hatırlıyorsa bir gidip geçmek isterim. Kapı çalıp borç konuşmak için değil. Yalnız o kışı atlattıktan sonra hayata hangi yerden başladıklarını gözümle görmek için.”

Cemal bir süre sustu. Elleri sandalyesinin arkalığında duruyordu; parmakları ahşabın aşınmış kenarında kıpırdamadan kaldı.

Cemal, “Hatırladığıyla burada yazan farklı çıkarsa ikisini de saklayın,” dedi.

Yusuf bu cümleyi duyunca bir an duraksadı. Dizindeki kapalı çantanın kayışını parmaklarının arasında hafifçe sıktı.

“Farklı çıkarsa hangisine bakacağız?” diye sordu.

“İkisine de,” dedi Cemal. Sesi ne öğretici ne de sertti; bir defteri rafa koyarken konuşur gibi olağandı. “Burada yazan, o soğuk günlerde kimin elinde ne bilgi varsa onu tutar. Annenin hatırladığı ise o günlerden bugüne neyi taşıyıp getirdiğini. Bazen bir sokağın adı değişir, bazen iki gün birbirine yaklaşır, bazen insanın aklında kâğıda hiç geçmemiş bir yüz ya da bir ses kalır. Birini ötekinin üstüne çekip silmezsen, ikisi de kendi yerini korur.”

“Anlıyorum,” dedi Yusuf. “Annemin anlatacaklarını ayrı yaprağa yazdıracağım. Bu suretlerin içine tek kelime katmam.”

“En doğrusu o olur,” dedi Cemal. “Kâğıt eski hâliyle kalır, yeni söz de kendi tarihiyle yanına gelir. Bir de annene söyle, o bahar diktiği gömleğin sözünü de unutmasın; defterlerde olmayan şeyler bazen yalnız evde saklanır.”

Yusuf hafifçe başını salladı. Pencereden içeri artık neredeyse hiç gün ışığı girmiyordu; yalnız masanın üstündeki yeşil siperli lambanın sıcak sarısı ikisinin yüzünü alttan hafifçe aydınlatıyordu. Yusuf bu küçük, kuru kâğıt kokulu odada geçirdiği birkaç saatin, yıllardır zihninde bulanık duran bütün o geceyi nasıl sakinleştirdiğini hissetti.

Yusuf teşekkür edip ayağa kalktı. Sandalyesini masanın altına usulca itip önünü düzeltti, çantasını sol eline aldı.

“Her şey için sağ olun Cemal Bey,” dedi. “Hem bugün vakit ayırdığınız için hem de o zaman bu defterleri böyle tuttuğunuz için.”

Cemal elini hafifçe kaldırdı, övgüyü uzatmak istemeyen bir hareketle geçiştirdi. “Sırayı tutmak vazifemizdi,” dedi. “Annene selam söyle. Verdiği pusula incinmeden döndü de.”

“Söylerim,” dedi Yusuf.

Cemal ince metal saplarından tutup gözlüğünü çıkardı, katlayıp ceketinin göğüs cebine yerleştirdi. Masanın üstüne son bir kez göz gezdirdi: mürekkep hokkasının kapağı sıkıca kapalıydı, tahta cetvel kurutma kâğıdının yanında düz duruyordu, yassı taş kullanılmamış beyaz yaprakların üstündeydi. Her eşya ertesi sabah yeniden el uzatılacak yerindeydi. Parmağını lambanın küçük anahtarına götürdü.

Kuru bir tıkırtıyla sarı ışık söndü.

Oda bir anda pencereden süzülen serin, kurşuni akşam alacakaranlığına büründü. Tavana kadar yükselen raflar, gri karton kutular ve kilitli ahşap dolap gölgede birer sessiz blok hâline geldi. Cemal pencereye yaklaşıp mandalın iyice kapalı olup olmadığını parmağıyla yokladı, gece rüzgârında camın oynamayacağından emin oldu; sonra cebinden küçük pirinç anahtarlığını çıkardı.

Yusuf önce koridora çıktı. Cemal arkasından arşiv odasının kapısını çekti, boyası kenarından kabarmış Arşiv tabelasının altındaki kilidi iki kez çevirip kapıyı kilitledi. Anahtarlığın hafif metal şıngırtısı sessiz üst kat koridorunda kısa bir an yankılandı.

Kapıya kadar birlikte yürüdüler.

Üst katın uzun tahta döşemesi akşam sessizliğinde her adımda ince bir gıcırtı veriyordu. Koridorun pencerelerinden dışarıdaki sokağın soluk ışıkları seçiliyordu; yan odaların kapıları çoktan kapanmıştı. Merdiven başına geldiklerinde Cemal bir elini koyulaşmış ahşap trabzana koydu, acele etmeden basamaklardan inmeye başladı. Yusuf onun bir adım yanında, bez çantasını sol elinde dengeli tutarak indi. Demir şeritli ahşap basamaklar, öğleden sonra çıkarken çıkardığından daha net bir ses veriyordu. Sahanlık penceresinden bakınca karşı çatıların üstünde akşamın koyulaşan göğü bütünüyle serinlemiş, uzak bir bacadan yükselen ince duman neredeyse görünmez olmuştu.

Yusuf inerken Cemal’in hafifçe öne eğilmiş omuzlarına, trabzanı tutan ince parmaklarına baktı. Yıllar önce soğuk bir avluda kırık bir kapı kanadının başında başlayan bu titiz bekleyiş, bugün bu sessiz taş binanın üst katında aynı sakinlikle sürüyordu; karşısındaki yaşlı adam bunun için ne bir karşılık bekliyor ne de eski günlerin adını büyütüyordu.

Aşağıdaki geniş taşlığa indiklerinde serin kireç ve kuru kâğıt kokusu onları yeniden karşıladı. Merdiven dibindeki alçak tabure boştu; yaşlı odacı işini bitirip çoktan çıkmıştı, yalnız sildiği rafın üstünde tertemiz bir boşluk ve köşede kapalı duran bir süpürge kalmıştı. İkisinin ayak sesleri boş taşlıkta kısa bir yankı bırakıp söndü.

“Odacı gitmiş,” dedi Cemal, sesini taşlıkta yankılanmayacak kadar alçak tutarak. “Son kapıyı ben kapatırım zaten. Hava da iyice serinledi, ceketinin önünü ilikle.”

Yusuf, sabah evden çıkarken pusulayı sıkıştırmasın diye açık bıraktığı ceketinin düğmesini bu kez ilikledi; çünkü annesinin kâğıdı artık çantanın ayrı kılıfında, güvendeydi. Ağır ahşap sokak kapısına vardılar. Cemal elindeki pirinç anahtarlığı avucunda topladı, Yusuf’un kapıyı açması için yarım adım yana çekildi. Yusuf soğuk demir mandalı indirip kapıyı içeri doğru açtı.

Dışarıdan akşamın serin, temiz havası yüzlerine vurdu. Havada yeni sulanmış taşın, uzaktaki sobalardan yükselen ince odun dumanının ve yatışmış bir sokağın kokusu vardı. Karşıdaki dükkânların kapı üstü lambaları yanmıştı; sarı ışıklar taş kaldırımın kenarlarını yumuşak bir çizgiyle aydınlatıyordu. Karşı tarafta dükkâncı, son uzun tezgâh tahtasını da eşikten içeri çekmek üzereydi. Taş basamağın kıyısında, küçük tasın yanında bekleyen çocuğun karaltısı hâlâ oradaydı.

Yusuf kapının taş eşiğine adımını attı. Taşın üstü serindi; arkasında bütün öğleden sonranın sessizliği, önünde ise akşamına çekilen yeni şehrin sokağı duruyordu. Cemal hemen arkasından yarım adım yaklaştı, akşam rüzgârı içeri dolmasın diye ağır kanadı kapatmak üzere sağ elini kapının kenarına uzattı.

Sokaktan bir kadın çocuğunun adını seslendi.

Yusuf eşikte durdu. Cemal de kapıyı kapatmak için uzattığı elini indirdi.

İkisi de ne başını hızla çevirdi ne de tek bir kelime etti. Yusuf’un sol eli çantanın kayışında kıpırtısız kaldı. Yanında duran ak saçlı adamın eli kapı kanadından aşağı inmiş, bakışı karşı kaldırımın yarı karanlığına takılmıştı. İkisinin arasındaki o dar eşikte akşamın soğuğu bir an ağırlaştı; sanki bir ad seslenildiğinde hemen karşılık gelmeyişinin ne demek olduğunu ikisi de kendi yerinden, birbirine söylemeden dinliyordu.

Karşıdaki kaldırımda çocuk henüz ışığın içine girmemişti. Kaldırım kenarındaki genç akasyaların seyrek yaprakları hafif bir esintiyle hışırdadı. Sokağın öte ucunda bir kapı sürgüsü tıkırdadı.

Bir an karşıdan yalnız tahta sürtünmesi geldi. Dükkân sahibi son tahtayı taşın üstünden içeri çekiyordu; ahşabın kuru sesi boş sokakta tek başına uzayıp kesildi.

Kadın yeniden seslenecekken çocuğun cevabı duyuldu.

“Geliyorum.”

Yusuf ve yaşlı Cemal’in arşiv kapısında sokaktaki çocuğun cevabını beklemesi

Yusuf çantasını omzuna aldı. Cemal’e başıyla veda edip sokağa çıktı.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.