Eksik soyadı
Ankara’daki evrak odasında kâtip Salih’in önüne gelen ocak yazışmaları arasında Erzincan’dan gönderilmiş bir zarf da vardı. Karşı masadaki evrak memuru İhsan Bey, sabah dağıtımından kalan dosyaların numaralarını kalın bir kurşunkalemle ayırıyordu. Odanın iki penceresi de karşı binanın kırağı tutmuş kiremit çatısına bakıyordu; camların alt pervazına biriken ayaz, soba henüz iyice kızışmadığı için ayaklara kadar iniyordu. Dışarıda ocak ayının kuru, keskin Ankara soğuğu vardı; içeride ise yeni atılan odunlar sobanın demir gövdesinde hafif hafif çıtırdıyordu.
Ankara’da, evrak odasının sobası yanınca Erzincan’dan gelen zarfın bir kenarı ağır ağır kalktı. İhsan Bey’in sabah erkenden kâtip Salih’in masasına bıraktığı öteki vilayet zarfları tahtanın üzerinde dümdüz duruyordu; kimisinin zamkı kupkuru, kimisinin köşesi keskin ve sertti, üstlerindeki damgalar netti. Yalnız Erzincan zarfı, odaya yayılan ilk ısıyla birlikte soğuk bir yoldan sıcak bir odaya girmiş gibi ucundan kıvrılmıştı. Kâtip Salih, kalkık kenarı başparmağıyla bastırıp tuttu. Kâğıt hâlâ buz gibiydi; parmağının altında hafifçe yumuşamış, lifleri kabarmış bir nem duygusu veriyordu. Zarfın içindekiler, üzerlerine konan mühürden daha uzun süre ıslak kalmış olmalıydı.
Masadaki kemik saplı zarf bıçağını aldı, ağzını kenardan yavaşça sürdü. Zarfın kâğıdı rutubetten gevşediği için bıçak alışıldık kuru sesi çıkarmadı, lifleri hafifçe çekerek ilerledi. İçerideki yaprakları bıçağın ağzına kaptırmamak için zarfı sol eliyle hafifçe eğip sallamadan açtı. Önce ikiye katlanmış, daha genişçe bir basılı cetvel çıktı. Ardından yine ikiye katlanmış, daha dar ve tok kâğıttan bir yaprak geldi. İkincisi de çıkınca zarfın alt köşesinde küçük bir ağırlık daha kaldığını sandı; bazen taşradan gönderilen resmî evrakın içine küçük bir makbuz yahut iliştirilmiş bir pusula düşüp kalırdı. Parmağıyla zarfın ağzını biraz genişletip pencereden vuran soğuk ışığa doğru içine baktı. Dipte, kâğıdın katına sıkışmış, nereden koptuğu belli olmayan kısa, mavi bir iplik vardı. Zarfı ters çevirip silkelemedi. Üzerindeki geliş numarası kendisine dönük kalacak biçimde masanın sol kenarına, hokkanın uzağına koydu.
— Erzincan mı? diye sordu karşı masadaki evrak memuru İhsan Bey, başını elindeki evrak destesinden kaldırmadan.
— Cezaevinden, dedi kâtip Salih.
İhsan Bey kalemini bıraktı, gözlüğünü yüzünden çıkardı. Gözlüğün sağ sapının çerçeveyle birleştiği yere, vidası gevşediğinden beri ince bir kâğıt parçası sıkıştırmıştı; sap her açılıp kapandığında o küçük beyaz uç hafifçe görünüyordu. Salih, adamın gözlüğü her çıkarışında o küçük kâğıt parçasının masaya ya da dizine düşmesini bekliyordu; her seferinde gözü ister istemez o menteşeye kayıyordu. Bu defa da düşmedi. İhsan Bey gözlüğü sağ elinde tutarak masaların arasındaki dar aralıktan Salih’in önündeki kâğıtlara baktı.
— Öğleden önce ayırabilirsen yukarı çıkaracağım, dedi İhsan Bey. Birkaç yerden daha cetvel bekleniyor ama Erzincan’dan geleni üst kat sabahtan iki kez sordu. Depremden beri oradan muntazam sayı gelemedi.
— Hemen bakıyorum, dedi Salih. Geliş kaydını şimdi işliyorum.
— Eksik gedik çıkarsa bekletme, bana söyle. Yukarıda öğleden önce imza çantasına koymak istiyorlar.
İhsan Bey gözlüğünü yeniden takıp kendi önündeki dosyaların bağını çözmeye döndü. Koridordan ara sıra geçen memurların sert ökçe sesleri geliyor, kapının altındaki aralıktan soğuk bir hava sızıp sobanın sıcaklığına karışıyordu.
Kâtip Salih, önce masasının sağındaki gelen evrak defterinde sırayı kontrol etti, sonra kalemini hokkaya batırıp cetvelin sağ üst köşesine geliş numarasını ve günün tarihini geçirdi. Mürekkebin soğuk, hafif nemli kâğıda biraz yayıldığını görünce ucunu hemen kaldırdı. Cetveli bütünüyle açıp iki yanından avuçlarıyla bastırdı.
Kâğıdın ortasından geçen uzun kat yeri, tam isimlerin yazıldığı sütunun içinden geçiyordu. Zarf yolda kar yahut yağmur suyuyla ıslanıp sonradan kururken kâğıdın o kat çizgisi nemi içine çekmiş olmalıydı. Katın sol yanında mürekkep koyu ve keskin kalmış, sağ yanında ise kâğıdın içine hafifçe dağılıp yayılmıştı. Üstteki cezaevi adını, tarih satırını ve bazı harfleri masaya hiç eğilmeden rahatça okuyabiliyordu. Sütunlar düzenliydi; ayrılış için bırakılan iki dar göze de özenle, harfleri birbirine taşırmadan Belirlenemedi yazılmıştı. İlk satırdaki bir soyadının ortasına geldiğinde ise gözü durdu. Masanın başında kâğıdı biraz çevirdi, ışığın açısını değiştirdi, çıkaramadı. Sonunda sandalyesini geriye itip cetveli pencereye götürmesi gerekti.
Pencerenin önü serindi; karşı binanın kiremitlerinden yansıyan kış güneşi camın üst yarısına düz, keskin bir aydınlık veriyordu. Salih cetveli iki eliyle tutup ışığa kaldırdı. Orada, aydınlığın içinde, eksik harfin gölgesinin seçileceğini, mürekkep silinse bile kalemin çelik ucunun kâğıtta bıraktığı ince çukurun çıkacağını sandı. Kâğıtta tam bir harfin gövdesi kadar ince, incelmiş bir yer kalmıştı. O küçük kısım gün ışığını neredeyse yağlı kâğıt gibi geçiriyor, iki yandaki sağlam harflerin koyu mürekkebi ortadaki o aydınlık boşluğun iki kıyısında ayrı ayrı görünüyordu. Salih kâğıdı ters çevirip arka yüzünü ışığa tuttu, işaretparmağının ucuyla o noktanın üstünden hafifçe geçti. Arka yüzde ne bir çentik ne de harf kuyruğu seçiliyordu; yalnız ıslanıp sürtünen yerde kâğıt liflerinin hafifçe kabardığı belli oluyordu.
Kâğıdı indirip yeniden ön yüzüne baktı.
Sabri’nin adı hiç tereddütsüz okunuyordu. Baba adı da açık ve düzgündü. Cezaevi sicil numarası bütün rakamlarıyla tamdı; ne katın üstüne gelmiş ne de dağılmıştı. Yalnız soyadının tam ortasındaki o tek harf, kat yerinin içinde eriyip gitmişti.
Kâtip Salih cetveli masaya getirip düzledi, sonra yanındaki daha dar ek yaprağı açtı. Yaprak çizgisiz, daha tok bir kâğıda yazılmıştı; bunda ne dağılma ne de silinme vardı. Üst köşeye cetveldeki sıra numarası, onun hemen altına da cezaevi sicil numarası yazılmıştı. Salih göz ucuyla cetveldeki rakamlarla ek yapraktakileri karşılaştırdı. İkisinde de rakamlar aynıydı. Soyadı bu kâğıtta yoktu; yalnızca Sabri’nin adı vardı. Onun altında, iki ayrı adamın yardım yerinde gördükleri iki kısa paragraf halinde yazılıydı. En aşağıda da, Sabri’nin kendisine okunduktan sonra imzaladığı ifadenin sureti bulunuyordu.
Kâtip Salih, önce üstteki tanık satırlarını atlayıp o en alttaki son kısmı okudu.
Bir sedye vardı satırlarda, bir evin dışarı doğru eğilmiş kapısı, karanlıkta arkadan yetişen bir adam. Kâğıdı yazan Erzincan’daki kâtip, ifadenin ortasında o tanınmayan adamın ağzından çıkan tek bir kelimeyi tırnak içine almış, başka hiçbir sözle süslemeden olduğu gibi bırakmıştı.
Aldım.
Salih’in gözü o tek kelimede bir an durdu. Evrak odasına her gün yüzlerce yazı girer, çoğunda olaylar uzun, yuvarlak memur cümleleriyle anlatılır, kimin tam ne dediği resmiyetin içinde kaybolurdu. Bu satırda ise bir adamın elinden sedye sırığı alınırken duyduğu tek söz, aradaki bütün karanlığı bölerek buraya kadar gelmişti.
Sonra başa döndü, tanık satırlarını satır satır okudu. İlk tanık, karanlıkta gelen bir arabadan ve buzun üstünde kayan bir sandalyeden söz etmişti; ikincisi kapının içinde lambanın altında bileğe dolanan bezden ve gevşek atılan düğümden. Gecenin saati üzerinde ikisi de başka türlü durmuştu; biri gece yarısına doğru, öbürü gece yarısını geçmişti demişti. İkisi de saate bakmamış, biri ekmek arabasının geleceği vakti, öbürü çocuklara içeride yer açılacağı vakti ölçü almıştı. Kâğıdı yazan adam, bu iki saat tahminini birbirine yaklaştırmak yahut aralarından düzgün bir ortalama çıkarmak için araya tek bir rakam koymamıştı. Salih gözünü yeniden basılı cetvele çevirdi. Cetvelde dönüş hanesinde bir saat yazılıydı. Ek yaprağı okuyunca bunun, Sabri’nin kapıdan girdiği sırada görülmüş bir saat değil, dönüşünün deftere yazıldığı saat olduğu açıkça anlaşılıyordu. Yazıyı hazırlayan el, bilmediği hiçbir şeyi biliyormuş gibi göstermemişti. Salih, hiç tanımadığı o kâtibin titizliğine karşı içinden sessiz bir dikkat duydu; şimdi kendi önünde de aynı dikkat gerektiren bir boşluk duruyordu.
— Bir aksilik mi var? diye sordu İhsan Bey, başını kaldırmadan. Pencerenin önünde fazla kaldın.
— Bir soyadının ortası kat yerinde gitmiş, dedi Salih. Nem yemiş.
— Ekinde yok mu?
— Ekinde yalnız adı ve cezaevi sicil numarası var. Soyadını yazmamışlar.
— Fişlerden çıkar o zaman, dedi İhsan Bey. Baba adı okunuyor mu?
— Okunuyor.
— Tamam işte. Çekmeceden çıkar, üst yazıya koyarız.
Kâtip Salih, önce kalemini alıp ek yaprağın üst köşesine de zarfın geliş numarasını koydu; cetvelle ek yaprak masadan masaya geçerken birbirinden ayrılacak olursa ikisinin aynı zarftan çıktığı ilk bakışta belli olsun diye rakamları iyice belirgin yazdı. Sonra sandalyesini hafifçe sola çevirip dosya fişlerinin durduğu dar tahta çekmeceyi açtı.
Bu çekmecenin eski bir huyu vardı; fazla açılırsa sol yanı raydan kurtulup aşağı düşer, içindeki bütün karton fişler tahtaya dökülürdü. Salih sağ dizini çekmecenin alt kenarına dayayıp destek verdi, harf ayırıcılarının arasında S sırasını buldu ve karton fişleri başparmağıyla hızlı, alışkın bir hareketle çevirmeye başladı. Parmak uçlarına eski kartonun kuru tozu bulaştı.
İlk Sabri’yi kolay buldu. Gözü hemen baba adına gitti: aradığı baba adı tam olarak fişteydi. Sonra soyadına baktı. Soyadı, Erzincan’dan gelen cetvelde kat yerinin iki yanında sağlam kalan bütün harflere birebir uyuyordu; başlangıcı aynı, sonu aynı, harf sayısı da ortadaki o ince boşluğa tam oturuyordu. Salih hafifçe rahatlayıp fişi çekip masanın üstüne, cetvelin hemen yanına koydu.
Tam çekmeceyi itecekken, başparmağının bir sonraki fişin üst kenarından kaydığını fark etti; aradaki karton ince olduğundan iki fiş birbirine hafifçe yapışmış gibiydi. Çekmeceyi kapatmadan önce alışkanlıkla o bir sonraki fişi de biraz yukarı kaldırdı.
O da Sabri’ydi.
Salih’in eli fişin kenarında durdu. Kartonu tamamen çekip ışığa doğru çevirdi. Baba adını yeniden, hece hece okudu. İkisi aynıydı. Soluğu hafifçe kesilir gibi oldu; gözünü bir üstteki fişe, bir elindekine indirdi. İkinci Sabri’nin soyadı da cetvelde sağlam kalan harflerle başlıyor, aynı harfle bitiyordu. İki soyadının birbirinden ayrıldığı o tek harf, cetvelde nemden incelip lifleri kabaran kat çizgisinin tam üstüne gelmişti. Birinin ortasında bir harf, ötekinin ortasında başka bir harf vardı; ikisi de aynı uzunlukta, ikisi de aynı baba adına bağlı, ikisi de aynı satıra sığabiliyordu.
Çekmeceyi diziyle itip kapattı. İki fişi yan yana koyunca, birine eskiden çay döküldüğünü gördü. Çayın izi baba adının hemen altından geçiyordu. Öteki fişin kenarı makasla eğri kesilmişti. Elini uzatıp bunlardan birini almak gerekse göz kapalı bile ayırabilirdi. Cetvelde ikisinin de oturabileceği tek bir satır vardı.

Kâtip Salih sandalyesinden hafifçe dönüp arkasındaki yüksek tahta dolaba baktı. Dolabın çift kanatlı kapağı kapalıydı, pirinç kilidin anahtar deliği boştu; anahtar her zamanki gibi karşı masadaki evrak memuru İhsan Bey’deydi.
— İhsan Bey, dedi Salih. Dolabın anahtarını verir misiniz? İki dosyaya birden bakmam lazım.
İhsan Bey elindeki kırmızı kalemi bıraktı. Önce sandalyesinin arkalığına astığı kalın kışlık paltosunun sağ cebini, sonra sol cebini yokladı; eli boş çıkınca masadaki yaprak takvimin altına baktı.
— İkisini de mi? dedi.
— Baba adları da aynı, dedi Salih. Soyadlarının sağlam kalan harfleri de uyuyor.
— Ya sicil?
— Buradaki fişlerde merkez dosya numarası var. Erzincan’dan gelen cetvele cezaevindeki sicil numarasını koymuşlar. İkisini fişten ayıramıyorum.
İhsan Bey kaşlarını hafifçe kaldırıp takvimin altında duran altı yapraklı küçük defteri araladı. Pirinç anahtar yaprakların arasına girmişti; parmaklarının ucuyla tutup çıkardı. Anahtarı uzatırken Salih’in masasında yan yana duran iki karton fişe baktı. Çay lekeli olanın sarılığı pencerenin kış ışığında bile seçiliyordu.
— Dosyaların birinde çıkar, dedi. Erzincan’a giden hangisiyse yazısı içindedir.
Salih anahtarı alıp kalktı. Tahta dolabın kilidi soğukta biraz sertleşmişti; anahtarı çevirirken kapak hafifçe inledi. Kapağı açınca içeriden yıllanmış karton gömleklerin, kurumuş tutkalın ve tozun tanıdık kokusu yüzüne vurdu. Fişlerdeki dosya numaralarını aklında tutarak iki ayrı raftan birer gömlek çekti, dolabı kilitlemeden masasına döndü.
Dosyaların biri öbüründen gözle görülür biçimde inceydi; elde neredeyse boş bir gömlek gibi duruyordu. Salih önce bunu önüne aldı. Solmuş pamuk bağının düğümünü çözüp karton kapağı açtı. İçinden, üst kısmı kendi üzerine ters katlanmış tek bir resmî yazı çıktı. Katı kaldırdığında başka bir cezaevinden gönderilmiş bir nakil kaydı buldu. Yazının tarihi eskiydi, mührü solmuş, köşesindeki damga kâğıda yarım basılmıştı. Arkasındaki ikinci kâğıtta naklin birtakım sebeplerle bir süre ertelendiği yazıyordu. O kâğıdın en altına, imzanın biraz soluna kurşunkalemle sonradan bir soru işareti koyulmuştu; kimin eliyle düştüğü belli olmayan, ucu hafifçe silinmiş bir işaretti. Salih dosyanın gömleğinde adın yanında yazan numarayı çay lekeli fişle tek tek karşılaştırdı. Aynıydı. Bu dosya o Sabri’nindi. Gömleğin içini bir daha yokladı, son yaprağın arkasına baktı. Ertelenen nakil yazısından sonra nerede kaldığını söyleyen tek bir kayıt bulamadı.
İkinci dosyayı önüne çekti. Bağ ipi yeniceydi, çözülürken parmak uçlarında sert bir iz bıraktı. Eski kâğıtların üstünde üç imzalı bir yazı vardı. Sağ üst köşede, koyu harflerle Erzincan adı geçiyordu. Salih kâğıdı görünce sandalyesini biraz öne çekip yazıyı kendine yaklaştırdı. Karşı masadan evrak memuru İhsan Bey de başını kaldırmıştı; Salih’in duruşundan bir şey bulduğunu sezmiş gibiydi.
— Buldun mu?
— Erzincan’a gönderileceği bildirilmiş, dedi Salih, satırları sonuna kadar tarayarak.
— İşte, dedi İhsan Bey, sesi hafifçe rahatlayarak.
Salih kâğıdın arkasına baktı, dosyanın içindeki bütün yaprakları arka kapağa kadar birer birer çevirdi.
— Teslim alındığına dair kâğıt dosyada yok, dedi.
İhsan Bey elindeki kalemi bırakıp gözlüğünü yüzüne taktı. Menteşeye sıkıştırdığı ince kâğıt parçası, bu kez sap açılırken yerinden kurtulup sessizce masaya düştü. Adam gözünü Salih’ten ayırmadan sağ eliyle masanın üstünü yokladı, parçayı bulamayınca gözlüğün gevşek sapını kulağının üstüne doğru biraz daha ileri sürdü.
— Tarihi ne?
Salih yazının üst köşesindeki tarihi söyledi.
— Ötekininki daha eski, öyle mi?
— Ötekinin nakli ertelenmiş. Sonrasına ait yazı burada yok. Bunda da Erzincan’a teslim edildiğini bildiren cevap kâğıdı yok. Sevk yazısı çıkmış, gerisi dosyaya girmemiş.
— Taşradan teslim kâğıdı her zaman gelmez Salih, dedi İhsan Bey. Bazen gelir, başka dosyaya girer; bazen hiç çıkmaz. Sevk emri ortadaysa adam oradadır.
Salih başını sallamadan önündeki iki açık dosyaya baktı. Biri ertelenmiş, sonra izi kesilmişti; öbürü sevk edilmiş, teslim kâğıdı hiç ulaşmamıştı. İkisinin arasındaki fark, birinin kesinlikle Erzincan’da olduğunu, ötekinin kesinlikle başka yerde kaldığını söylemeye yetmiyordu.
İhsan Bey sandalyesini geriye itip kalktı, masanın yanına geldi. Önce iki fişi yerlerinden oynatmadan eğilip okudu. Sonra Erzincan’dan gelen basılı cetveli iki kenarından aldı, başını pencereye doğru çevirip soyadına baktı. Gözlüğü burnunun ucuna doğru kaydı. Bir ara kâğıdı göğsüne indirdi, gözlerini kırptı. Sonra yeniden ışığa kaldırdı, kâğıdı hafifçe eğdi.
— Ben burada bir harf görür gibi oluyorum, dedi. Şu katın solundaki uç yukarı doğru kıvrılıyor gibi.
Kâtip Salih kâğıda eğilmedi, gözünü önündeki iki açık gömlekten ayırmadı.
— Hangisinin dosyası elindeyse ona benziyor, dedi.
Odanın içinde kısa bir sessizlik oldu. Sobada bir odun çıtırdayıp yana devrildi. İhsan Bey cetveli bir an daha ışığa tuttu, sonra masaya bıraktı. Gözlüğünü çıkarıp kendi masasının kıyısında duran küçük kâğıt parçasını buldu. Parçayı başparmağıyla dikkatlice iki kat edip sapın arasına yeniden soktu.
— Öğleden önce çıkar demiştim, dedi, sesi biraz serinleyerek. Üst yazıyı cetvelle beraber götürürüz. Yukarıdakiler bugün gelen listeleri görmek istiyor. Bu satırı nasıl geçireceksin?
Kâtip Salih müsvettesini önüne çekti. Sabah başka bir vilayetten gelen cetvel için yazdığı ilk cümlenin altında yer kalmıştı. Oraya, Sabri… diye yazdı. Üç noktayı koyduktan sonra kalemi bırakıp satıra bir süre baktı. Birinin günün ilerleyen saatinde o üç noktanın üstünü aklına yatkın gelen bir soyadıyla doldurması için genişçe yer kalmıştı. Müsvetteyi elinin tersiyle yana itti. Çekmeceden temiz, çizgisiz yeni bir kâğıt aldı.
— Önce cezaevindeki numarayı yazacağım, dedi. Cevabı o numarayla isteyeceğim. Soyadını burada tahminle tamamlayamam.
İhsan Bey itiraz etmedi. Kendi masasına döndü. Otururken sandalyesinin ayağına takılan, geçen haftadan kalma katlı gazete yerde yüksekçe hışırdadı. İhsan Bey ayağıyla gazeteyi biraz içeri itti.
Koridordan bir kadın sesi geldi. Büyük dairelerin uzun taş koridorlarında kime soracağını bilemeyenlerin kapı kapı dolaşırken kullandığı o yüksekçe, hafifçe kırık sesle, Erzincan kâğıtlarının hangi odaya geldiğini soruyordu. Ardından ağır ayak sesleri duyuldu; kapı açıldı ve odacı göründü. Elinde dörde katlanmış, kenarları yıpranmış bir dilekçe vardı.
— Bu hanımı yukarıdan gönderdiler, dedi odacı. Buraya bugün Erzincan’dan yazı gelmiş diye duymuş.
Kadın kapıdan içeri girmedi. Eşiğin hemen dışında, sırtında koyu renkli ince bir mantoyla duruyordu; başörtüsünün kenarı soğuktan yanağına çekilmişti. Odacının omzunun gerisinden, elindeki kendi dilekçesine bakıyordu. Kâtip Salih kalemini bırakıp ayağa kalktı, kapıya doğru iki adım atıp kâğıdı odacının elinden aldı.
Dilekçeyi masanın kenarında açtığında yazının masa başında, düz bir tahta üstünde yazılmadığını hemen anladı. Satırlar ortada düzgün başlıyor, sağ kenara doğru gelirken bazı kelimeler, kâğıdın altına konan sert bir şeyin kenarından aşağı doğru eğiliyordu. Kurşunkalem yer yer kâğıdı biraz delmişti. En altta, imzanın altında bir adres yazılıydı. Adresin başındaki hane numarası bir defa çizilmiş, yanına daha büyük, bastırılmış bir rakamla yeniden yazılmıştı.
— Erkek kardeşim, dedi kadın eşikten. Orada kaldığını son mektubundan biliyorum. Aralık başında gelmişti mektubu.
Salih önce dilekçedeki adı ve baba adını dikkatle okudu, sonra Erzincan’dan gelen cetvelde aradı. Önce ön yüzdeki bütün satırlara, sonra arkasına baktı; arka yüz boştu. Masanın kenarındaki ek yaprağa da göz attı. O ad yoktu. Kadın, eşikten başını hafifçe uzatmış, Salih’in bir kâğıdı bırakıp ötekine el uzatışını tek kelime etmeden izliyordu.
— Buna yazılanlar kimler? diye sordu kadın, sesi alçalarak.
— Dışarı çıkanlarla dönenlere dair bir cetvel bu, dedi Salih. Deprem gecesi ve sonrasında yardım için dışarı çıkarılanları, sonra dönenleri bildirmişler.
Kadın bir müddet sustu. Bakışı cetvelden kalkıp kendi dilekçesine indi.
— İçeride olanın adı yazılmaz mı?
— Bu kâğıda yazılmaz, dedi Salih. İçeride kalanların bütün listesi henüz gelmedi.
Kadın bir adım daha yaklaşmadı ama sağ elini odacının omzunun yanından içeri uzattı. İnce yün eldiveninin başparmağı sökülmüştü. Salih bir an, kadının dilekçeyi geri isteyeceğini sandı. Kadın kâğıdı çekmedi; parmağını kâğıdın alt tarafına, imzanın hemen altındaki satırlara koydu.
— Adres oradaki, dedi. Üsttekinin kapısı akşam kapalı olur. Ben o eve gündüz gidiyorum. Akşamüstü kimse bulamaz beni orada.
Salih adresin hangi kısmını işaret ettiğine baktı. Biri dilekçenin başında, sağ üstteydi; öbürü imzanın altındaydı. Başta yazanı ilk bakışta alışkanlıkla cevap adresi sanmıştı. Kalemini hokkaya batırıp alttakinin, hane numarası düzeltilmiş olanın yanına kadının gözü önünde küçükçe ve okunaklı biçimde cevap için yazdı.
— Buraya gelen cetvelde kardeşinizin adı geçmiyor, dedi Salih. Dilekçenizi bugün kayda alalım, numarasını verelim. Cevabı bu alttaki adrese isteyin.
Kadın, Salih’in o iki kelimeyi tam nereye yazdığını görmek için ilk defa eşiği geçti. Yarım adım öne çıkıp başını eğerek henüz parlayan harflere baktı. Sonra parmağını kâğıttan kaldırdı, elini mantosunun cebine soktu.
— Ben yine gelirim, dedi.
— Kayıt numarasını odacıdan alın, dedi Salih. Geldiğinizde o numarayla sormanız daha kolay olur.
Kadın başını hafifçe sallayıp geri çekildi. Odacı kapıyı açık bırakarak onunla koridora çıktı. Taş zeminde yürürlerken kadın bir daha adresi söyledi; sesi yüksek tavanlı koridorda hafifçe yankılandı. Odacının sesi işitilmedi. Birkaç adım öteden kadının sesi yeniden geldi; bu kez sokağın adını, sanki karşısındaki yanlış duymuş gibi bir kere daha tane tane tekrarladı.
Salih gidip aralık kalan kapıyı kapattı. Koridorun soğuğu kesilince odanın soba ısısı yeniden hissedildi. Masaya döndüğünde iki Sabri dosyası hâlâ açık duruyordu. İnce olanın, nakli ertelenmiş Sabri’ye ait gömleğin içinden bir kâğıt biraz yana kaymıştı. Eğilip yerleştirirken ters katlanmış kenarın hemen altında küçük bir kayıt gördü. Tarihin altına ince bir kalemle yazılmış bir numaraydı. Bir an, kalbi hafifçe hızlanarak bunun aradığı cezaevi sicil numarası olabileceğini düşündü; eğer tutarsa bütün düğüm şu masada çözülecekti. Kâğıdı masaya yatırıp bütünüyle açtı, ışığa çevirdi.
Değildi. Numara, o yazıya vaktiyle cevap veren başka bir evrakın sayı numarasıydı. Baş tarafında gönderen dairenin adı ve evrak kaydı da açıkça duruyordu. Salih kâğıdı eski katından yeniden katladı. Dosyayı kapatıp bağlamadan önce çay lekeli fişi üstüne koydu. Birinin belki yıllar sonra aynı numarayı görüp aynı şeyi düşünmemesi için kâğıdın yerini değiştirmedi.
Sonra temiz kâğıdı önüne çekip Erzincan’a gidecek soruyu, gelen evrakın tarihini ve Ankara’daki kayıt numarasını yazarak başlattı. Altına cetveldeki sıra numarasıyla birlikte cezaevi sicil numarasını, her rakamı ayrı ayrı görünür biçimde geçirdi. Sabri’nin adını ve baba adını ekledi. Soyadının kat çizgisinden ıslanıp liflerinin kabardığı okunamayan yerini kısaca tarif etti. İlk yazışında cümlenin sonunu doğru soyadının bildirilmesi diye bağlamıştı. Kalemi bırakıp yazdığı cümleye baştan sona yeniden baktı. Bu haliyle yazı Erzincan’a vardığında, oradaki kâtip ıslanmış cetvelin Ankara’da nasıl göründüğünü hiç bilmeden, kendi yanındaki sağlam kopyaya bakıp “Burada doğru yazılmıştır,” diye kısa bir cevap yollayabilirdi; o zaman bir hafta daha boşuna geçmiş olurdu.
Salih o satırı ince bir çizgiyle çizdi. Yeni cümlede, aynı cezaevi sicil numarasının karşısındaki soyadının cezaevi defterinden aynen ve açıkça yazılmasını istedi. Son satıra bir de ek soru koydu: varsa, bu hükümlü hakkında daha önce Ankara’ya gönderilmiş ilgili sevk yazısının tarih ve numarasını da sordu.
Evrak memuru İhsan Bey kendi masasından kalkıp geldi, Salih’in omzunun yanından eğilip müsvetteyi başından sonuna kadar okudu. Son cümlede parmağını masanın kenarına vurmadan durdu.
— Bu cevabı ayrı bir kâğıtta yollarlar, dedi. Eski yazının numarasını da kolay bulamazlar şimdi; Erzincan’da evrakın yarısı karışmıştır.
Kâtip Salih masanın solunda açık duran dar ek yaprağı gösterdi.
— Bunu hangi dosyaya bağlayacağımızı cevap gelince bileceğiz. Şimdilik cetvelin geliş numarası ikisinde de var. Kayıp olmaz.
— Yukarıda adamın dönüşünü sorarlarsa ne diyeceğim?
— Döndüğü cetvelde yazılı. Ekinde iki tanığın sözü ve kendi ifadesi var. Adı da sicil numarası da tutuyor.
İhsan Bey, sanki sabahtan beri masada duran o kâğıdı ilk defa görüyormuş gibi ek yaprağa baktı. Elini uzatıp kâğıdı kendine doğru biraz çevirdi, parmak ucuyla satırları izlemeye başladı. Tanıkların sandalyeden, ekmek arabasından ve çocuklara yer açılmasından söz ettiği yerde eli hızlı gitti. En alttaki Sabri’nin ifadesine gelince yavaşladı; yere eğilen kapıyı, karanlıkta arkadan yetişip “Aldım” diyen adamı okudu.
— Şu sedyeyi alanın adı yok, dedi.
— Sabri de bilmiyor, dedi Salih. Sesini duymuş, yüzünü görmemiş.
İhsan Bey parmağını kâğıttan çekti. Bir süre ayakta, hiçbir şey söylemeden o dar yaprağa bakarak durdu. Gözlüğünün camında pencerenin kış aydınlığı parladı. Tam o sırada koridordan, öğleden önce yukarı çıkarılacak evrakı almaya gelen memurun yüksek sesi duyuldu.
— Cetveli götüreyim, dedi İhsan Bey, kendini toparlayarak. Üst yazıyı ver. Bu soruyu da temiz çek; bugünkü gidenlerin arasına koyarız, yarına kalmasın.
Kâtip Salih üst yazının altına Erzincan’dan gelen cetveli, onun altına da ek yaprağı düzgünce yerleştirdi; köşelerdeki geliş numaralarının aynı hizaya gelmesine baktı. İhsan Bey evrakı iki eliyle alıp odadan çıkınca, masa üzerinde Erzincan’dan gelen o boş zarf kaldı. Zarf, sobadan gelen sıcakla sabahkinden biraz daha gevşemişti. Sabah havada duran mühürlü kenarı artık inip masanın tahtasına değiyordu.
Salih giden yazının temiz nüshasına başladı. Cezaevi sicil numarasını aslıyla bir kez daha karşılaştırmak için, sabah cetveli açarken kenara aldığı küçük notu önüne çekti. Her rakamı yavaşça, kuyruklarını birbirine karıştırmadan yazdı. Son rakamı koyduktan sonra kalemi bırakıp mürekkebin kendi kendine kurumasını bekledi. Kurutma kâğıdını aceleyle hemen bastırsa, son rakamın altına inen ince çizgi dağılıp bulanabilirdi. O arada karşısında duran iki Sabri dosyasının pamuk bağlarını sıkı, düzgün düğümlerle bağladı. Tam son düğümü bitirmişti ki masanın ucuna gelen odacı, hangisini dolaba kaldıracağını sormak için üstteki gömleğe dokundu.
— İkisini de, dedi kâtip Salih. Cevap gelene kadar ikisi de yerinde dursun.
Odacı iki dosyayı üst üste koydu. Makasla kenarı eğri kesilmiş fiş üstte kalmıştı. Ötekinin baba adının altından geçen çay lekesi alttan biraz görünüyordu. Adam onları koltuğunun altına sıkıştırıp dolaba götürdü.
Salih masadaki kalın giden evrak defterini açtı. Erzincan’a sorulan yazının tarihini, özetini ve numarasını satıra özenle geçirdi. Yanına, Erzincan’dan cevap gelince dolduracağı kadar geniş bir yer bıraktı. Ankara’da öğleye doğru kış güneşi, pencerenin önündeki karşı çatıdan çekilmişti. Az önce cetveli kaldırıp eksik harfi aradığı camda şimdi dışarının parlaklığı yoktu; camda odanın içi, tütmeden yanan sobanın başı ve masada boşalan iki dosyalık yer görünüyordu.
Zarfı çevirdi. Sabah dipte kalan o kısa mavi iplik bu defa kâğıdın kuruyup gevşemesiyle ağza kadar kayıp gelmişti. Salih onu başparmağıyla işaretparmağının arasına alıp çıkardı, bir an parmak ucunda tutup masanın kıyısına bıraktı. Giden yazıyı postaya götürecek adam kapıda bekliyordu. Kâtip Salih temiz çektiği yazıyı düzgünce katladı, yeni ve kuru zarfına koyup uzattı. Eski zarfın kalkık köşesini de, üzerindeki geliş numarası açıldığında hemen görünecek biçimde, giden evrak defterinin arasına yatırdı.