Naciye’nin itirazı
Tahıl ambarının geniş tahta kapısında bir kadın, eteğinin ıslak ucuna dolanan sarı saman sapını ayağının yanıyla sıyırıp düşürmeye uğraşıyordu. Kuru saman her kurtuluşunda çamurlu kunduranın öbür tarafına yapışıyor, kadın eğilmeden dizini silkeledikçe bu kez öbür ayağına takılıyordu. Kapının önünde ezilmiş karla karışık saman kırıntıları ince bir çamur tabakası yapmıştı; her gelenin ayakkabısı eşikte yeni bir iz bırakıp içeriye nem taşıyordu. Naciye kadının yanından omuzunu hafifçe çevirerek geçip loş ambarın içine baktı.
İçerisi dışarıdan daha serin değilse de rüzgârsızdı; yüksek kalasların ve tavandan sarkan örümcek ağlarının arasında hâlâ eski arpa, buğday ve çuval tozu kokusu duruyordu. Eskiden boydan boya dolu çuvalların dizildiği tahta zemin şimdi neredeyse bomboştu; yalnız uzak köşede üst üste atılmış yırtık çuvallar karanlık bir yığın gibi görünüyordu. Karşı duvarın dibinde yan yana bırakılmış üç boş sedye vardı. En yakındakinin kalın bezi kenar dikişinden boydan boya sökülmüş, sırıklarından biri bezden ayrılıp duvara eğik dayanmıştı; bezin kenarında kurumuş, donuk bir çamur izi kalmıştı. Yerdeki kaba tahtaları ve dağılmış samanı uzun saplı bir çalı süpürgesiyle kenara doğru toplayan yaşlıca bir adam, Naciye’nin gözünün sedyelere takıldığını görünce süpürgeyi durdurup başını kaldırdı. Sedyeleri akşama doğru yukarıdan gelecek arabanın alacağını, şimdi burada yalnız bekletildiklerini söyledi.
Naciye sedyelere bir daha bakmadan adama yaklaştı. İstasyonda karşılaştığı çocuğun tarif ettiği, sabah ambardan yük indiren o arabanın burada olup olmadığını sordu. Adam elindeki süpürgeyi ters çevirdi, tozlu sapıyla ambarın arka duvarına açılan dar geçişi ve dışarıyı gösterdi.
— Arabalar arkadan dolaştı, dedi. Yükü indirenler orada durmuyor. Kâğıtları öteki odada.
Naciye adamın gösterdiği yan kapıya doğru yürüdü. Öteki oda eskiden ambar kantarının ve çuval defterlerinin tutulduğu dar bir bölmeydi; tahta bölme duvarın aralıklarından içeride yanan küçük bir sobanın dumanlı sıcaklığı sızıyordu. Kapının önünde beş altı kişi tek sıra halinde değil de omuz omuza yığılmış bekliyordu; üzerlerindeki ıslak yün paltolardan ve nemli çizmelerden ağır bir kış kokusu yükseliyordu. Biri sırtını tahta bölmeye yaslayınca tahtalar hafifçe esneyip gıcırdadı. Arada bir, içeride aradıkları bir yüzü yahut tanıdık bir kâğıdı görecekmiş gibi başlarını kapının aralığından içeri uzatıyor, sonra soğuktan büzülen omuzlarıyla yeniden geri çekiliyorlardı.
Naciye de sıranın sonuna geçip bekledi. Önündeki koyu paltolu adam kapı pervazına doğru eğilince içeriyi gördü. Yüksekteki küçük ambar penceresinden süzülen soluk gün ışığında, masanın etrafında belli belirsiz bir un tozu asılı duruyordu. Odanın ortasına yakın yerde küçük, ayakları birbirine kalın çıtayla çakılmış bir tahta masa vardı. Masanın arkasına, üst üste konmuş iki boş un sandığının üzerinde oturan bir kâtip sığmıştı; sandıklardan üstteki hafifçe öne kaydığı için adam dizlerini masanın altına sokamıyor, yana doğru eğik oturuyordu. Masanın önünde tek bir sandalye bile yoktu. İçeri girenler ayakta duruyor, masanın kenarına biraz mesafeli başlıyor, kâtibin elindeki kurşunkalem yahut divit satırın ortasında durunca ellerinde olmadan yarım adım daha yakına geliyorlardı.
Sıra ağır ilerliyordu. Öndeki yaşlı bir kadın iki adı karıştırıp geri dönmek zorunda kaldı; ardından giren genç bir adam bir köyün adını üç kez tekrarladı. Naciye beklerken ellerini paltosunun ceplerine sokmadı, kollarını göğsünün altında da kavuşturmadı; yalnız gözünü masanın üzerindeki kalın, kenarları kıvrılmış kâğıt destesine dikip durdu. Sıra kendisine yaklaşırken içerideki sobanın kapağından ince bir kurum kokusu kapı aralığına vurdu.
Sıra Naciye’ye geldiğinde kapıdan içeri iki adım attı. Kâtip önündeki kâğıdın üstünden başını kaldırmadan, yalnız kaleminin ucunu kâğıdın boş kenarına dayayarak kimi aradığını sordu.
— Kardeşim İhsan’ı, dedi Naciye.
Adam başını hafifçe oynattı, soyadını ve baba adını da söylemesini istedi. Sesi yorgun değil ama sabahtan beri aynı üç soruyu onlarca kez sormuş birinin düz, alçak tonundaydı. Naciye soyadını ve baba adını tane tane söyledi; sokağın adını da eklemek üzereyken kâtip elini küçük bir işaretle kaldırdı.
Kâtip önündeki ilk yaprağı yana çevirip altından başka bir liste çıkardı. Kâğıdın kenarı çok tutulmaktan grileşmişti. Parmağının ucuyla üstten iki satırı takip etti, üçüncü satırda parmağı birden durdu. O an ilk defa başını kaldırıp Naciye’nin yüzüne baktı. Kısa, tartıcı bir bakıştı. Sonra kâğıdı ona doğru çevirmeden, masanın üstünde kendine yakın tutarak yeniden aynı satıra baktı.
— Kaydın yanına öldü yazılmış, dedi.
Odanın içinde sobanın kapağından hafif bir inilti geldi; dışarıda biri öksürdü. Naciye olduğu yerde ne geriye çekildi ne de başını eğdi. Sağ elini yavaşça kaldırıp küçük masanın kenarına koydu. Masanın tahtasına daha önce dökülmüş un, tahtanın uzun ince çatlaklarına dolup sertleşmişti; eli değince ince beyaz bir toz parmak uçlarına bulaştı. İşaretparmağının tırnağının altında da biraz un kaldı. Naciye elini masadan çekeceğine başparmağını tahtadaki o beyaz çatlağın üzerine hafifçe sürdü, tırnağını tahtanın kenarına dayadı.
— Kim görmüş? dedi.

Kâtip bir an sustu, sonra masanın üstündeki yaprağı kaldırıp altındaki ek yaprağın kenarına baktı. Parmağını satırın ucundan aşağıya doğru indirdi.
— Rüstem vermiş haberi, dedi.
— O mu görmüş?
— Burada onun adı var. Haberi getiren hanesine Rüstem yazılmış.
Naciye, adam elindeki kâğıdı kendine doğru çevirsin, gözüyle o satırı görsün diye bekledi. Kâtip kâğıdı çevirmedi; yalnız sol eliyle kâğıdın köşesini masaya bastırdı. Kapının hemen dışında sıradakilerden biri omzunu tahta pervaza dayamıştı. Dışarıdan içeri girmek isteyen başka birine, “Bekle, içeride konuşuyorlar,” dedi. Naciye o sözü duyunca sanki yerini bırakırsa satır da elinden gidecekmiş gibi, eli unlu masanın üzerinde biraz daha kaldı. Kâtip bir sonraki kişiye geçecekmiş gibi önündeki kalemi eline alınca Naciye hemen konuştu.
— Bir daha okuyun, dedi.
Kâtip kalemi indirmeden gözlerini ona dikti, sonra itiraz etmeyip satırı bu defa en başından aldı. İhsan’ın adını, soyadını, baba adını, Naciye’nin günler önce istasyonda da tarif ettiği o sokağı sırayla okudu. Satırın sonuna geldiğinde sesi az önceki kadar düz değildi, biraz alçaldı. Öldüğü bildirildi. Haber verenin adı ise aynı satırda değil, başka bir elle ve daha koyu bir kalemle satırın biraz aşağısına, kenardaki dar boşluğa yazılmıştı.
— Bildirildi, dedi Naciye, kelimenin üstüne basarak. Öldü değil, bildirildi yazıyor. Rüstem kendi gözüyle görmüş mü?
Kâtip elindeki kalemi masanın tahtasına bıraktı. Masanın üzerinde küçük bir tıkırtı çıktı. Adam sandıkların üzerinde yana doğru biraz dönüp arka kapıya yakın duran, elinde boş bir teneke tutan çocuğa seslendi. Rüstem hâlâ ambarın arkasındaysa, sepetlerin oradaysa hemen buraya çağırmasını söyledi. Çocuk kapıyı çekip dışarı çıkınca kâtip yeniden masaya döndü. İki parmağının ucuyla tahtanın kenarından bir tutam kuru un alıp başparmağıyla işaretparmağı arasında ağır ağır ezdi. Naciye, adamın elini oyalamak için masanın tahtasında kendisiyle aynı unlu yeri bulduğunu gördü.
— Yan tarafta bekleyin, dedi kâtip. Gelirse çağırırım. Burada ayakta durup sırayı tutmayalım.
Naciye itiraz etmedi ama kapının dışına çıkmadı; odanın iç tarafında, menteşenin hemen yanındaki dar boşluğa çekildi. Dışarı kadar çıkarsa sırasını kaybedeceğini, Rüstem gelmeden başka kâğıtların önüne yığılacağını düşündü. Sırtını soğuk tahta duvara hafifçe yasladı, ellerini eteğinin iki yanında tuttu. Başparmağının tırnağının altında masanın çatlağından bulaşan ince un hâlâ kuru bir toz gibi duruyordu; elini silkelemedi. Kapının hemen dışında bekleyenlerden biri, kâtibin elindeki listeyi baştan sona okuyup okumayacağını yanındakine alçak sesle sordu; öteki yalnız sorulan adlara baktığını söyleyip omuz silkti.
Az önce eşikte içeri girmeye çalışan adam hemen masaya yanaştı. Kırçıl bıyıklı, yüzü soğuktan çatlamış bir adamdı. Aradığı kadının adını söyledi. Kâtip başını kaldırmadan, “Anneniz mi?” diye sordu. Adam cevap verene kadar bir eliyle başından çıkardığı kasketin kenarını düzeltti, sertleşmiş siperliğini iki parmağıyla sıktı. Sonra kadının annesi değil, kışın evinde kaldığı teyzesinin kızı olduğunu söyledi. Kâtip, “Teyzenizin adı?” diye sorunca adam kasketi bu kez iki eliyle birden karnının üstünde tuttu, sanki yıllardır bildiği bir adı bu dar odanın sessizliğinde unutmuş gibi bir an durakladı; o suskunlukta yalnız kâtibin kaleminin kâğıt kenarına hafifçe vurduğu duyuldu. Naciye, o konuşmayı dinlerken gözünü masanın üzerindeki defterden hiç ayırmadı; sanki kâtip bir yaprak daha çevirse kendi kardeşinin adını ikinci kez, başka bir satırda, başka bir haberle duyacakmış gibi bakışını o kâğıtlara kilitledi.
Arka kapıdan içeriye soğuk bir hava doldu. Rüstem geldiğinde sağ koluna geçirdiği iki boş söğüt sepeti vardı; kolu dirseğinden bükülü duruyordu. Eşiği geçmeden durup sepetleri kapının dışında birbirinin içine geçirdi, duvara yasladı. İçeri girip başını kaldırınca kâtip elindeki kalemin tersiyle kapı kenarında bekleyen Naciye’yi gösterdi.
— İhsan için konuşmuştuk, dedi kâtip. Dün sabah haberini sen getirmiştin. Ablası burada, soruyor.
Rüstem önce dönüp Naciye’ye baktı, sonra gözünü kaçırır gibi masanın üzerindeki açık yaprağa indirdi. Naciye onu yıllardır tanıyordu; mahallelerinin aşağısında oturur, pazara küfe ve sepet taşırdı. Bir keresinde İhsan’la birlikte evlerinin önünde durmuş, omuzlarında taşıdıkları ağır un çuvalını indirmek için Naciye’nin kapıyı açmasını beklemişlerdi. O gün kapının demir sürgüsü soğuktan şişmiş tahtaya takılmış, Naciye iki eliyle asıldığı halde çekememişti. İhsan sırtındaki çuvalı düşürmeden omuzunda tutmuş, Rüstem de eğilip çivinin dışarı doğru eğrilen başını cebinden çıkardığı küçük bir taşla vura vura düzeltmişti. O günden sonra sokak kapısı, alttan kaldırmaya gerek kalmadan kolayca kapanır olmuştu.
Rüstem, Naciye adını söylemeden onu hemen tanıdı. Omuzları hafifçe düştü.
— Sana söylediler mi? diye sordu, sesi alçak çıkıyordu.
Naciye kasketli adamın kenara çekildiği aralıktan bir adım öne çıktı.
— Sen görmüş müsün? dedi.
Rüstem’in sağ kolu hâlâ iki ağır sepet asılıymış gibi dirsekten bükülü kalmıştı. Naciye’nin sorusu üzerine elinin havada durduğunu fark edip kolunu yanına indirdi, avucunu pantolonunun dizine sürdü.
— Ben görmedim, dedi. Arka tarafta Osman söyledi. Arabaları boşaltan Osman. Yükün yanındaydık. “Sizin sokaktan İhsan da varmış,” dedi bana.
— Varmış mı dedi? diye sordu Naciye, gözünü adamın yüzünden ayırmadan.
— Öyle dedi diye hatırlıyorum. İndirilenlerin arasında adını duymuş.
— Ne vakit söyledi sana bunu?
— Dün sabah, dedi Rüstem. İlk araba indikten hemen sonra. Yanımızda başka kimse yoktu, ikimiz yükün başındaydık.
— Sen ne dedin peki?
Rüstem dudaklarını birbirine bastırdı. Cevap vermeden önce dönüp açık kapının dışına baktı. Bıraktığı iki sepet eşiğin hemen ötesinden görünüyordu; üsttekinin kulpundan biri yan yatıp yere değmişti.
— “Bizim İhsan mı?” dedim, diye anlattı Rüstem. O da sokağı bir daha söyledi. Çeşmenin oradaki sokağı tarif etti. “Gidip kâtibe yazdır, habersiz kalmasınlar,” dedi. Ben de işi bırakıp buraya geldim.
Masanın arkasındaki kâtip, un sandıklarının üstünde hafifçe doğrulup sayfayı kendine doğru çekti. Kalemin ucuyla satırın ortasını gösterdi.
— Burada babasının adı da var, dedi kâtip. Onu da yazmışız. Böyle bir kayıt deftere girdi mi ertesi gün üst listelere de geçer.
Rüstem başını öne eğdi.
— Onu ben söyledim, dedi. Kâtip baba adını sorunca aklımdan söyledim. Yanlışlık olmasın diye düşündüm.
Naciye başını çevirip masadaki kâğıda baktı. İhsan’ın adıyla baba adı aynı elden, aynı koyu mürekkeple çıkmıştı; satıra uzaktan bakan biri için biri ötekini doğruluyormuş, ikisi de aynı tanığın gözünden geçmiş gibi düzgün ve kesin duruyorlardı. Oysa Rüstem babalarını çocukluğundan beri tanırdı. Babalarını yaz akşamları kapının önündeki basamakta otururken, kışın eve çuvalları indirirken, hastalandığı o eski sene evden çeşmeye su taşırken görmüştü. Babasının adını söylemek için ne o arabaya yaklaşması ne de bir örtünün ucunu kaldırması gerekmişti; yalnız tanıdık bir sokağın adı yetmişti.
— Osman’ı bulabilir misin? diye sordu Naciye.
Rüstem bir an masadaki kâtibe, sonra Naciye’ye baktı. İtiraz etmeden başını salladı.
— Arka kapının oradaydı, dedi. Araba daha gitmediyse oradadır.
Dönüp kapının dışına çıktı, yere bıraktığı iki sepeti alıp birini öbüründen ayırdı. İkisini de koluna geçirdi. Birisi şimdi yolda onu durdurup nereye gittiğini sorsa, bu boş sepetleri yerine götürmeye çıktığını söyleyecekmiş gibi acele etmeden, iki sepeti birden yanına alıp ambarın gölgesinde gözden kayboldu.
Rüstem ambarın loşluğunda kaybolunca küçük odanın içinde garip bir sessizlik kaldı; yalnızca kapının dışında bekleyenlerin soğuktan ayak değiştiren hışırtısı ve küçük sobanın borusundan geçen hafif rüzgâr sesi duyuluyordu. Kâtip önündeki kâğıtları düzeltmeden, un sandıklarının üstünden yana eğilip masanın altından cam bir su şişesi çıkardı. Şişenin ağzına mantar yerine kıvrılıp sıkıştırılmış eski bir bez parçası tıkamıştı. Bezi çekip çıkarırken kenarından ince, yıpranmış bir şerit kopup şişenin dar boğazında kaldı. Şişeyi öylece eğse suyla birlikte o ıslak bez parçası da kalaylı tasın içine düşecekti. Kâtip şişeyi pencereden vuran soluk ışığa doğru yana yatırdı, küçük parmağıyla ve kalemin arkasıyla o bez parçasını dışarı almaya uğraşarak bir süre oyalandı.
Naciye kâtibin o küçük işiyle uğraşmasını seyrederken sağ elini paltosunun cebine soktu, içindeki tek yün eldiveni çıkardı. İstasyondan ambara kadar soğuk rüzgârda yürürken yünün artık iyice kuruduğunu sanmıştı. Eldiveni avucunun içinde sıkıp tutunca başparmağın dibindeki kalın yamanın hâlâ soğuk ve nemli olduğunu duydu. Yün parmaklarının arasına ıslak bir ağırlıkla oturdu.
İhsan, o yama ilk yapıldığında eldiveni eline geçirmiş, başparmağını iki kere hızla büküp açmıştı. Dikişin iç taraftan eklemine battığını söyleyip hemen çıkarmış, Naciye iğneyi alıp ipi gevşetirken de öbür eldiveni eline geçirip sıcak sobanın demir kapağını tutmuştu. Kapağı aralamak için bir maşa aramaya üşenmişti. Naciye gözünü dikişten kaldırınca, “Yünü yakacaksın,” demişti. İhsan gülüp omuz silkmiş, kapağı bıraktığında eldivenin üstünde kömürden küçücük, kara bir iz kalmıştı; o akşam elini silkelemiş ama iz kalın yünün içine işlemişti. Şimdi Naciye’nin avucunda tuttuğu bu eldivende o kara iz yoktu; yalnız kendi eliyle attığı sıkı yama dikişleri ve bir türlü kurumayan o soğuk nem vardı. Kömür izli olan öteki eldivenin nerede olduğunu bilse sanki bu tek eldivenle işi kolaylaşacakmış gibi, parmağıyla yamayı her yokladığında ötekini düşünüyordu.
Kâtip sonunda şişenin boğazındaki ıslak bez parçasını çekip çıkardı, masanın kıyısına bıraktı. Şişenin cam ağzı kalaylı tasın kenarına hafifçe değip tok bir ses çıkardı; soğuk su tasın dibinde berrak bir halka yaparak doldu. Tası unlu tahtanın üstünden uzatıp Naciye’ye verdi. Naciye yün eldiveni yeniden paltosunun cebine sokarken tası alabilmek için masaya biraz daha yaklaştı. Boğazı sabahtan beri kuruydu; sudan yalnızca bir yudum içti, soğuk su dişlerini sızlattı. Tası geri verince kâtip masadaki dağınık yaprakları iki yana itip önünde dar bir açıklık bıraktı, ilk defa yüzünü tam kaldırıp Naciye’ye baktı.
— Şu yazıya el sürmemi istiyorsunuz, dedi kâtip. Her gelen kendi yakını için bir kuşkuyla geliyor, bunu anlıyorum. Ama deftere girmiş satırı kimin sözüyle bozacağız?
— Kimin gördüğünü yazmanızı istiyorum, dedi Naciye, sesini yükseltmeden. Satırı silin demedim. Görmeden söyleyenin adını görmüş gibi bırakmayın diyorum.
Kâtip bir an elini kâğıdın üstünde tuttu, sonra masaya bıraktığı su tasını yeniden aldı. Kâğıtlara devrilmesin diye arkasındaki dar pencere pervazına koydu.
— Haber doğru da çıkabilir, dedi, sesi artık daha alçak ama sakindi. Bunca kalabalıkta her kaydın başından tutamıyoruz. Doğru çıkarsa boşuna kendinizi yormuş olursunuz.
Naciye sağ elini cebinden çıkarmadı. Başparmağı hâlâ eldivenin dibindeki o nemli yamanın üzerindeydi.
— O zaman bana nerede olduğunu da söyleyen çıkar, dedi.
Kâtip karşılık vermedi. Odanın dışında bekleyenlerden biri kapının kenarından başını uzatıp içeride daha çok işleri olup olmadığını sorar gibi baktı, kâtibin suskun yüzünü görünce yeniden geri çekildi. Kısa bir süre sonra ambarın arka tarafından hızlı, çamurlu ayak sesleri yaklaştı.
Rüstem kapıda göründüğünde bu kez elleri boştu; yanında, sırtına kollarını geçirmeden iliklenmeden atılmış ağır bir paltoyla Osman vardı. İkisi içeri girerken dışarıdan taze karla ıslak saman kokusu sobanın sıcaklığına karıştı. Arabaları boşaltan Osman’ın paltosunun eteklerine kuru çamur ve saman kırıntıları yapışmıştı; çamurlu çizmeleri tahta döşemede ağır bir ses çıkardı. Osman odaya girince ayakta kalacağı yeri seçmek için önce küçük unlu masaya, sonra dar açık kapıya baktı. Rüstem arkasından içeri girebilsin diye yarım adım öne attı. O hareketle omzundan kayan paltonun sol yanı aşağı doğru indi; Osman elini uzatıp kalın yakayı tutarak omzuna geri çekti.
Kâtip sandıkların üstünde öne eğilip hemen sordu.
— Arabaların orada İhsan’ın adını sen mi söyledin?
— Ben söyledim, dedi Osman, gözlerini kâtibin elindeki deftere dikerek. Ama ben uydurmadım. Biri benim yanımda okudu.
— Nereden okudu?
— Elinde katlı bir kâğıt vardı. İndirilenleri arabadan alıp sıraya koyuyorduk, sayıyorduk. O da kâğıttan bir şeyler okuyordu. Her indirilenin başında bir iki kelime söyleyip yanındakiyle konuşuyordu.
— Kâğıdı gördün mü?
— Elinde gördüm, dedi Osman. Yakından eğilip bakmadım, yükle uğraşıyorduk.
Naciye, Osman’ın yüzüne dikkatle baktı. Adam her soruyu cevaplarken yalnız masanın arkasındaki kâtibe dönüyordu; sanki odada yalnız ikisi varmış, cevabı yalnız deftere veriyormuş gibi duruyordu. Naciye bir adım daha yaklaşmadan konuştuğunda Osman ilk defa başını çevirip ona baktı.
— Kardeşimin yüzünü gördün mü? dedi Naciye.
Osman omzunda tuttuğu paltonun yakasını bıraktı; kolları iki yanına indi, ağırlığını öbür çizmesine verdi.
— Ben ayak tarafından tuttum, dedi. Taşıdığımız örtülüydü. Yüzüne bakmadım, örtü başının üstüne kadar kapalıydı.
— İhsan olduğunu o elinde kâğıt olan adam mı söyledi?
— İhsan adını ondan duydum, dedi Osman. Sokağı da söyledi. Çeşmenin oradaki sokağı tarif etti. Ama hangi sedye için dedi, onu bilemem; o sıra arabanın arkasında yan yana iki sedye duruyordu. Birini biz yeni indirdik, öbürü daha evvel konmuştu. Adam ikisinin arasından geçerken okudu.
Kapının yanında duran Rüstem elini kaldırıp tahta kapı pervazını sıkıca tuttu. Sesi bir anda sertleşti.
— Bana “sizin sokaktaki İhsan” dedin, dedi Rüstem. İki sedye vardı demedin. Örtüyü açmadım da demedin.
Osman başını Rüstem’e çevirdi, sesini yükseltmeden karşılık verdi.
— Sen “hangi İhsan” diye sorunca adamın söylediği sokağı söyledim. Bana yüzünü gördün mü diye sormadın ki. “Gidip yazdır, habersiz kalmasınlar,” dedim, hepsi o.
İkisi küçük odanın ortasında bir müddet birbirine baktı. Naciye, birazdan birinin ötekine bağıracağını, ikisinin de kendi payını öbürünün üstüne atmaya kalkacağını sandı. Rüstem bir şey söyleyecek gibi ağzını açtı, sonra vazgeçip elini kapı pervazından çekti. Başparmağının bastığı yerde eski, kurumuş soluk bir boya parçası tahtadan ayrılıp ucundan havaya kalkmıştı; incecik, kırılacak gibi duruyordu. Rüstem hemen işe dönmek ister gibi açık kapıdan dışarıya, ambarın loşluğuna baktı ama eşikten çıkmadı.
— Elinde kâğıt olan adamı bulabilir misin? dedi Naciye, ikisinin arasındaki sessizliği bölerek.
Osman kaşlarını hafifçe çatıp düşündü. Başını biraz yana çevirdiğinde boynunda, açık duran palto yakasının ve gömleğinin altında ince, eskimiş bir ip görünüyordu. İpin ucunda ne takılı olduğunu Naciye durduğu yerden seçemedi.
— Adını bilmem, dedi Osman. Ama kolunda bez vardı. Kâğıdı ikiye katlayıp o bezin altına sıkıştırdı. Biz sedyeyi kenara bırakınca o öbür arabaya geçti, oradakilerle konuştu. Yüzünü görsem hemen tanırım.
— Arabayı tanır mısın?
Osman başını salladı, arabanın etrafını gözünün önüne getirir gibi bir an durdu.
— Tekerinin biri yeniydi, dedi. Öteki üç teker kadar kara değildi; çamurun altında bile yeni tahtanın rengi seçiliyordu.
Masanın arkasındaki kâtip kalemini yeniden eline aldı, önündeki kâğıtların arasından küçük, boş bir yaprak çekti. Önce baş tarafına Osman’ın adını, yaptığı işi yazdı. Sonra başını kaldırıp kalemin ucu havada bekledi.
— Bir daha söyle, dedi. Adı tam nerede duydun, ne işin başındaydın?
Osman bu sefer daha yavaş, kelimelerini seçerek yeniden anlattı. Arabadan indirilen iki örtülü sedyeden, kendisinin yalnız ayak ucundan tuttuğundan ve yanında kâğıt okuyan kolunda bezli adamdan ayrı ayrı söz etti. Kapı dibinde duran Rüstem, kâtip baba adını kendisinin aklından verdiğini satıra geçirinceye kadar kıpırdamadan bekledi. O an odada kimse Rüstem’e, görmediği bir ölünün yanına neden baba adını eklediğini sormadı. Naciye az önce, Rüstem ilk itiraf ettiğinde bunu sormak istemişti; tanıdık bir sokağı duyunca insanın dili nasıl bu kadar çabuk bir babanın adını ölü satırına koyar, bilmek istemişti. Şimdi masanın üzerindeki kâğıda bakınca, Rüstem’den babasının adını geri almasının hiçbir şeye yaramayacağını gördü. Önemli olan Rüstem’in söylediği değil, o örtünün altını kimin açtığıydı.
Kâtip yazdığı küçük yaprağı baştan sona sessizce okudu, ucunu kurutmak için masanın kenarına koydu. Ardından ilk büyük kâğıdı, Naciye’nin sabahtan beri gözünü ayırmadığı o kalın yaprağı masada çevirdi. Kâğıt kendine doğru dönünce Naciye, soluk pencere ışığında kardeşinin adını bir bakışta buldu. İhsan’ın adı, soyadı ve Rüstem’in aklından eklediği baba adı yan yana, sakin ve düzgün bir el yazısıyla dizilmişti; sanki bütün bir insanın hesabı iki kuru kelimeyle kapanmış gibi, adın hemen yanında kâtibin biraz önce alçak sesle okuduğu o sözler duruyordu: Öldüğü bildirildi.
Kâtip kalemin çelik ucunu hokkaya batırdı, fazlasını şişenin ağzına sıyırıp o iki kelimenin tam sonuna götürdü. Uç kâğıda değmeden bir an orada bekledi; sanki üstünü çizse mi yoksa olduğu gibi mi bıraksa diye tartıyordu. Sonra elini aşağı indirdi, satırın hemen altındaki dar beyaz boşluğa açık, okunaklı harflerle yazmaya başladı.
Haberin kime ait olduğu teyit bekliyor. Yakını, teşhis edenin sorulmasını istedi.
Adam, yakını kelimesini bitirince durup başını kaldırdı, Naciye’nin adını sordu. Naciye adını söyledi. Kâtip satırın altına adını ekledi.
— Kardeşi, dedi Naciye.
Kâtip bir an yüzüne baktı, sonra adının hemen yanına kardeşi yazdı. Yukarıdaki ilk satır bütün harfleriyle okunuyordu; altına eklenen yeni yazı ise yer dar geldiği için sağdaki öteki sütuna biraz taşmıştı. Kâtip iki satırın birbirini örtüp örtmediğine bakmak için sandıkların üstünde biraz geriye çekildi, ikisini bir arada okudu. Sonra masanın altındaki küçük çekmeceyi çekti, içinden köşesine sıra numarası yazılmış ufak bir kâğıt çıkarıp Naciye’ye uzattı.
— Yeniden geldiğinizde bunu verin, dedi. Kalabalıkta defteri baştan aramayalım, bununla hemen buluruz. O adamı bulursanız buraya getirin yahut adını alıp gelin, aynı satırın altına geçelim.
Naciye küçük kâğıdı iki parmağıyla aldı, katlamadan elinde tuttu. Masanın başından ayrılıp kapıya yönelmeden önce dönüp bir kez daha Osman’a baktı.
— O adamın kolundaki bez ne renkti? dedi.
Osman hemen cevap vermedi. Paltonun sol omzundan yeniden kayıp sarkan yanını bu kez eliyle düzeltmedi.
— Açıktı, dedi. Beyaz mıydı, kirli sarı mıydı, çıkaramam. Kışın çamurundan biraz kararmış. Ama koluna bağlandığı yerde ucu uzundu, düğümden aşağı sarkıyordu. Elindeki kâğıdı onun altına sıkıştırdığını gözümle gördüm.
Naciye başını hafifçe salladı. Sıra numarasının yazılı olduğu kâğıdı katlamadan paltosunun cebine soktu; eldivenle kâğıdın arasına parmaklarını koyup ince kâğıdın o nemli yüne değmeyeceği, mürekkebin dağılmayacağı kuru bir yer açtı, sonra elini yavaşça çekti.
Küçük odadan ambarın geniş loşluğuna çıktığında Rüstem kapının dışında çömelmiş, iki söğüt sepeti yeniden iç içe geçirmeye uğraşıyordu. Üstteki sepet yarıya kadar girip alttakinin örgüsüne takıldı, ne ileri gitti ne geri çıktı. Naciye durup eğildi, alttaki sepetin kulpunu iki eliyle tuttu. Rüstem üstteki sepeti hafifçe yana çevirince örgü kuru bir hışırtıyla kayıp yerine oturdu.
— Osman’ın gösterdiği yere gideceğim, dedi Naciye, doğrulurken.
Rüstem iç içe geçen sepetleri yere, duvarın dibine bıraktı.
— Arka kapıdan daha yakın, dedi. Ön taraftan dolanırsan çamura batarsın.
Birlikte ambarın serin duvarı boyunca, üst üste yığılı boş çuvalların yanından geçip arkadaki dar tahta kapıya yürüdüler; çuvalların arasından eski unla kuru tozun serin kokusu geliyordu. Kapı açılınca soğuk ikindi rüzgârı yüzlerine vurdu; alçak, kurşuni bir kış göğü ambarın çatısının üstüne inmişti ve havada ıslak samanla at terinin karışık kokusu vardı. Ambarın arkasında arabaların döndüğü geniş düzlükte kar tekerlek izleriyle ezilmiş, derin izlerin içi yer yer ince buz tutmuş gri suyla dolmuştu. Rüstem, ambar duvarının bittiği taş köşeye kadar Naciye’yle yürüdü, eliyle ilerideki düzlüğü gösterip orada durdu.
Naciye köşeye kadar gidip bir an durdu. Karşıda, ezilmiş karın öte ucunda iki adam, atı çözülmüş bir arabanın boş kasasına uzun, kaba tahtalar yüklüyordu; her tahta kasaya indiğinde soğuk havada tok bir ses yankılanıyordu. Ocak soğuğuna aldırmadan ikisinin de gömlek ve ceket kolları dirseklerine doğru sıvalıydı; tahtayı tutan elleri ayazdan kızarmıştı. Naciye önce onların yüzlerine ya da kollarına değil, arabanın çamurlu tekerlerine baktı. Çamurun altında daha açık duran, ötekiler kadar kararmamış yeni bir tahta rengi aradı; her iki tekerin parmaklıklarını ve çemberini ayrı ayrı süzdü. Sonra adamların ellerindeki uzun tahtayı arabanın kasasına bırakmalarını bekledi, ayaklarını sulu tekerlek izlerinin kenarına dikkatle basarak onlara doğru yürüdü.