Zarf
Sabri zarfın kapağını tersine katlamış, sağlam sağ elinin başparmağıyla kat yerini ağır ağır eziyordu. Cemal, masanın yanına ne vakit geldiğini, kapıyı ne zaman aralayıp içeri girdiğini fark etmemişti; başını defterden kaldırdığında Sabri’yi hemen karşısında, sobadan uzağa düşen loş ocak ışığında ayakta buldu. Dışarıda ocak sonunun kuru ayazı pencere camının kenarlarını yine buzlamıştı; sobanın içinden arada bir ince bir kül çıtırtısı geliyordu. Sabri’nin parmaklarının arasında tuttuğu zarfı görünce Cemal’in gözü kendiliğinden masanın çekmecesine kaydı. Sabah erkenden, Ankara’ya gidecek evrak yahut acil bir yazı çıkar diye oraya ayırıp bıraktığı tek temiz, köşeleri keskin zarf olduğu yerde, sol köşede duruyordu. Sabri’nin elindeki zarf ondan daha küçüktü; rengi hafifçe sararmış, kapağındaki zamk parlaklığını yitirmiş, kenarları cepte taşınmaktan yumuşamıştı. Ön yüzünün tam ortasında, eski bir adresin bıçak sırtıyla ya da tırnakla kazınmasından kalma ince, beyaz bir tüylenme vardı.
— Bunu gönderirler mi? diye sordu Sabri, gözünü zarftan ayırmadan.
— Adresi okunursa gönderirler, dedi Cemal. Postaya giden arabaya veririz, istasyondan çıkar.
Sabri elindeki zarfı yavaşça çevirdi, ışığın geldiği pencere yanına doğru eğdi. Kazınan yer, kâğıdın üst tabakasını neredeyse tamamen almıştı; üstüne yeni bir şey yazılmaya kalkılsa mürekkep o tüylenen liflere dağılacak, alttaki eski harflerden bazıları yine seçilecek kadar genişti.
— Adresini bilmiyorum, dedi Sabri, sesi düz ve alçaktı.
Cemal zarfı almak için elini uzatmadı. Sabri’nin Emine’ye yazdığı o eski mektubun haftalardır ceketinin iç cebinde durduğunu, kat yerlerinin artık yumuşadığını biliyordu. Bir gün evde bulurlar, kapıdan biri alıp ulaştırır umuduyla eski mahalle adresine göndermek başka bir şeydi; ev boşsa yahut Emine çoktan başka bir yakınının yanına gittiyse mektubun bir muhtar masasında ya da yıkık bir kapı aralığında kalmasına razı olmak bambaşka bir şeydi. Cemal şimdi bunu açıp konuşmaya kalksa, laf dönüp dolaşıp Sabri’nin evinin hâlâ ayakta olup olmadığını sormaya gelecekti. Oysa Sabri, zarfı ters tutup kapağını ezmeye uğraşırken bile başparmağını tam o kazınmış tüylü yerden sakınıyor, oraya dokunmamaya çalışıyordu.
— Bir adres öğrenirsen bana getir, dedi Cemal, sesini aceleye getirmeden. Yeni bir zarf da buluruz. Gideceklerin arasına koyarız.
Sabri başını hafifçe eğip zarfı yeniden ceketinin içine soktu. Sağ eliyle iç cebin ağzını hemen bulamayınca ceketinin eteğini biraz kaldırıp baktı. Hareket ederken sol kolundaki beyaz sargının ucundan bir parça gömlek kolunun dışına taşmıştı; sargının kenarı günler geçtikçe hafifçe kirlenip tüylenmişti. Sabri sargıyı içeri itmek ya da düzeltmek için uğraşmadı; yalnızca ceketinin iki düğmesini sağlam eliyle yavaşça ilikleyip üstünü örttü. Kapıya yönelirken eşikte bir an durup geriye döndü.
— Yardım yerinden biri geldi, dedi Sabri, kapıya doğru dönerek. Avluda seni soruyordu. Burayı gösterdim.
Sabri kapıyı aralayıp eşikte bir yana çekildi. Dışarıdaki soğukla birlikte içeriye koyu yün şallı, omuzları hafifçe düşük bir kadın girdi; eşiği geçmeden önce çamurlu kunduralarındaki karı taş zemine iki kez hafifçe vurup silkeledi. Kadının sol kolunun altında, yaprakları rüzgârda dağılmasın diye iki kısa çam tahtasının arasına sıkıştırılıp kaba sicimle bağlanmış kalın, yıpranmış bir defter vardı. Sağ elinde ise tel sapından tuttuğu küçük bir gaz lambası taşıyordu. Lambanın haznesi bomboştu ama fitilinden ve kararmış camından odaya hafif bir gaz kokusu yayıldı; yürürken boş teneke hafifçe tıkırdadı. Cemal masanın başından doğrulup ayağa kalkınca kadın önce kolunun altındaki tahtalı defteri iki eliyle uzattı.
— Bunu öğleye kadar geri götüreceğim, dedi kadın, soluğu soğuktan hâlâ hızlıydı. Oradan kâğıt çıkarmamıza, sayfa koparmamıza razı olmadılar. Kendim getirdim, buradan ne lazımsa geçirin diye.
Cemal defteri alıp masanın açık yerine koydu. İki tahta parçasını bağlayan düğümlü sicimi parmaklarının ucuyla çözdü. Defterin sırtındaki siyah bez çokça açılıp kapanmaktan boydan boya yırtılmış, kalın keten dikiş iplikleri iki tahtanın arasından dışarı doğru taşmıştı. Cemal üstteki kısa tahtayı kaldırıp kenara koyunca kadın elindeki boş lambayı sessizce ayaklarının dibine, döşemenin üstüne bıraktı. Masaya yaklaşırken defterin hangi sayfasının açılacağını aramasına gerek kalmadı; yıpranmış yapraklardan birkaçını bir arada çevirdi, kenarından ince bir kâğıt şeridinin dışarı uzandığı sayfada parmağını koyup durdu.
— Şu satır, dedi.
Cemal masanın üstüne eğilip kâğıda baktı. Sayfa kurşunkalemle ve yer yer donuk mor bir sabit kalemle aceleyle doldurulmuştu. Üstlere doğru bir satırda, bir sandalyeyle getirilen yaralı yazılıydı. Karşısında ne bir ad ne de baba adı vardı; yalnız sandalyeyle getirildi sözü duruyordu. O kaydın hemen altında birkaç tanıdık olmayan isim, sokak tarifi ve yaş tahmini sıralanmıştı; sonra biraz daha aşağıda yeniden adsız iki kişi geliyordu. Bunlardan birinin yanına, satırın kenarına sıkıştırılarak sol bilek yazılmıştı. Kadının soğuktan kızarmış işaretparmağının tırnağı, tam o iki kelimenin üstünde durdu.
— Sandalyede olan benim, dedi Sabri kapının yanından.
Kadın birden başını çevirip kapı eşiğinde duran Sabri’ye baktı. Önce yüzünü süzdü; sonra ceketinin kolundan yeniden azıcık görünen o beyaz bez parçasını fark etti. Gözlerindeki yabancılık bir anda dağıldı.
— Sabah üstüne eski bir palto örttüğümüz sendin, dedi kadın. Üşüyordun. Kalkıp bir kâğıt yazdırmak istiyordun.
Sabri başını sessizce salladı. Kadın yeniden açık deftere döndü, parmağını bu kez üstteki sandalye satırının sol kenarına götürdü. O satırın başında, kâğıdın boş kenarından aşağıya doğru inen ince bir çizgi vardı. Çizgi aradaki dört beş ismi dolaşmadan doğrudan aşağıya, sol bilek kaydının başına kadar iniyordu.
— İlk yazan yanında yara tarif etmemiş, dedi kadın, parmağıyla çizgiyi izlerken. Gece kalabalıktı, kapıdan her gireni oturduğu yerle yazmışlar. Bileğini sardıktan sonra bu aşağıya ayrıca geçirmişler. Ertesi sabah adını öğrenip kâğıt yolladığında sayfayı yeniden açtım, ikisinin aynı adam olduğunu görünce bir çizgiyle birleştirdim.
— Aynı gece kaç kişi yazdı bu deftere? diye sordu Cemal, sayfadaki birbirinden farklı el yazılarına bakarak.
— Üç kişi değiştik, dedi kadın. Kimin elinde kalem varsa o yazdı; lambanın ışığı azaldıkça bazısı kurşunkalemle, bazısı sabit kalemle geçti. Sabah ortalık aydınlanınca eksik kalan satırları elden geçirip karşılaştırdık.
Cemal başını biraz daha eğip o ince çizginin bittiği uca baktı. Kalem kâğıdın üstüne fazla bastırıldığından çizginin son noktası ince yaprağı neredeyse delecek kadar oymuştu; dibinde soluk bir iz daha görünüyordu ama çıplak gözle harfler birbirine giriyordu. Cemal elini uzatıp masanın arkasındaki küçük dolabın üstünde duran teneke kutudan bir gözlük aldı. Gözlük kendisine ait değildi; vaktiyle burada kalmış, kırılan saplarından biri beyaz pamuk iple sarılmış eski bir gözlüktü, odada uzağı yakına getiren bir tek bu vardı. Cemal sapındaki sert ipi kulağının arkasına yaslamadan gözlüğü yalnız gözüne yaklaştırıp sayfaya eğildi. Baktığı yer kalın camın arkasında büyüyünce, o oyulmuş çizginin hemen bitiminde ikinci, çok daha ince ve sıkışık bir yazı belirdi. Sabri’nin adı tam oradaydı.
— Saati de var, dedi Cemal, gözlüğü indirmeden sayfanın tepesine bakarak.
Sayfanın en üstünde, tarih satırının hemen sağında gece yarısından sonra konmuş tek bir saat rakamı bulunuyordu. Onun altındaki satırların hiçbirinde ayrı saat yazılmamıştı.
— O saatte defteri ben aldım, dedi kadın. Önceki nöbetçi yorgunluktan gözünü açamıyordu, yerine ben geçtim. Defteri devralır almaz içeride duranları baştan saydık. Sandalyedeki de o vakit oradaydı.
— Defteri almadan önce girmiş olabilir, dedi Cemal.
— Olabilir. Zaten daha önce getirilmiş. Ben içeri girip masaya oturuncaya kadar kapıdan kimleri ne vakit aldılar, kendi gözümle görmedim.
Cemal ödünç gözlüğü çıkarıp yavaşça masanın köşesine, teneke kutunun önüne bıraktı. Aklına 31 Aralık’ta bu odada dinlediği iki adam geldi. İlk haberi getiren adam, gece yarısından evvel geleceği söylenen ekmek arabasının gürültüsüyle saati kestirmeye çalışmıştı. İkinci adam, duvar dibindeki çocuklar içeri alındıktan sonra lambayı tutup Sabri’nin bileğine gevşek bir düğüm atmıştı. İkisinin de elinde saat yoktu. Şimdi Cemal’in önünde, o iki tahminden çok daha düzgün, açık yazılmış bir rakam duruyordu. O rakamı alıp eski kaydın üstüne geçirse, Ankara’da ya da burada kâğıdı okuyacak biri, sanki araba tam o saatte yardım yerinin kapısına varmış gibi okuyacaktı. Oysa kadının bildiği, geliş saati değil, içeride gördüğü vakitti.
— O saatte içeride olduğunu siz gördünüz, dedi Cemal.
Kadın tereddütsüz başını salladı.
— Lambayı masaya koyduğumda gördüm, dedi. Sandalye kapının iç yanındaydı. Ayağının altına koyacak bir şey istiyordu; kapı her açıldığında içeriye ayaz doluyor, taş zemin buz gibi duruyordu, ayakkabısının teki ıslaktı. Sandalyenin önünden geçerken ayağını yerden kaldırdı, ben de köşeden yassı bir tahta parçası bulup getirdim, ayağının altına sürdüm.
Kapının dibinde duran Sabri, sağlam sağ eliyle ceketinin üst düğmesini çözdü. Odanın içine doğru ağır bir adım attı. Cemal bir an, Sabri’nin o yassı tahta parçasından ya da ayakkabısının ıslaklığından söz edeceğini sandı. Sabri konuşmadı; gözü kadının ayaklarının dibinde, döşemede duran boş gaz lambasına takılmıştı. Lambayı yerden almak ister gibi öne doğru eğilmeye davrandı. Dizi hafifçe bükülürken sol kolu, sanki göğsünden ayrılırsa sızlayacakmış gibi yeniden kendiliğinden yukarı çekildi. Kadın onun zorlandığını görünce hemen eğilip sapından tuttuğu lambayı kendisi yerden kaldırdı.
— Bunun camını değiştirecekler, dedi kadın, lambayı göğsünün hizasında tutarak. Buradan geçerken aşağıya uğrayacağım, onun için yanımda getirdim.
Lambanın ince camının bir yanı is tutmuş, koyu bir gölgeyle kararmıştı. Kadın boşta kalan elinin tırnağıyla o kara kısmın hemen altından başlayan ince çatlağı gösterdi. Çatlak bütün cam boyunca yukarı çıkmıyor, karartının ortasında ince, keskin bir uçla bitiyordu. Sabri, lambanın kararmış camına bir süre daha ses çıkarmadan baktı. Cemal ona o geceki lambayı yahut ayağının altındaki tahtayı hatırlayıp hatırlamadığını sormadı; insanın kendi hatırlamadığı bir geceyi başkasının ağzından dinleyip üstüne alması kolay değildi. Sabri ceketinin iç cebindeki o kazınmış zarfı, kalın kumaşın üzerinden sağ avucuyla bir kere yokladı; sonra kimseye bir şey söylemeden dönüp dışarı çıktı.
Kapı usulca kapanınca Cemal çekmeceden temiz bir kâğıt çıkardı. Yardım yerindeki defterin tarihini, açık duran sayfa numarasını ve kadının tırnağıyla gösterdiği iki satırın çizgiyle birleştirildiğini tek tek, özenle yazdı. Sayfanın başındaki saatin defterin devralındığı vakti gösterdiğini, o saatte Sabri’nin içeride sandalyede görüldüğünü ayrıca belirtti. Yazdıklarını kadına baştan sona yüksek sesle okuyunca kadın iki tahta arasındaki defteri hafifçe kendine doğru çekti.
— Sandalye kapının içindeydi, dedi. Onu da yazın. Kayıt nerede tutuldu, adam tam nerede oturuyordu, sonradan soran olursa bilen olur.
Cemal kalemi yeniden batırıp o ayrıntıyı da cümlenin sonuna ekledi. Kadın adını ve yardım yerindeki görevini söyledi. Cemal altına yazdıktan sonra kâğıdı ona doğru çevirdi. Kadın imza atmak için elindeki boş lambayı masanın boş kıyısına bıraktı. Lambanın teneke tabanı tahtaya değer değmez, kararmış camın üst kenarından kopan küçük, kuru bir kurum parçası süzülüp tam yeni yazılmış satırların üstüne, ıslak mürekkebin hemen yanına düştü.
Kadın refleksle dudaklarını büzüp kurumu üflemeye davrandı. Cemal onun nefesini bırakmasına kalmadan sağ elini uzatıp henüz kurumamış ıslak yazının üstünü avucuyla kapattı; üflese o kuru kurum ıslak mürekkebe yapışıp bütün satırı karartacaktı. Kadın da havada kalan elini geri çekip durdu. İkisi bir süre masanın iki yanında, dışarıda avlunun sessizliğini dinler gibi, Cemal’in avucu ıslak kâğıdın yarım parmak üzerinde asılı halde kıpırdamadan beklediler. Mürekkebin soğuk havada parlayan ıslaklığı yavaş yavaş çekilince Cemal elini kaldırdı, kâğıdı iki kenarından tutup bir yanından usulca yukarı kaldırdı. Kuru kurum parçası yazıya hiç bulaşmadan kâğıdın eğiminden kayıp masanın çıplak tahtasına düştü. Kadın ancak o zaman kalemi alıp adını attı, defterini iki kısa tahta arasına yerleştirip sicimi yeniden düğümledi ve boş lambasıyla kapıdan çıktı.
Kadın gidince Cemal masadaki kalın sayım defterini açtı. Doğrulanmış saati yeni bir satır halinde deftere geçirdi. Bu saatte yardım yerinde bulunduğu, oradaki defter ve kaydı tutanın beyanıyla doğrulandı. İlk haber pusulasının avluya geldiği saat yukarılarda başka bir satırdaydı; Sabri’nin kendi ayaklarıyla dönüp ifadesini yazdırdığı saat ondan da aşağıda duruyordu. Cemal, iki tanığın ekmek arabasıyla çocukların içeri alınışına bağladığı gece yarısı dolaylarına ilişkin eski kayda hiç dokunmadı; yalnız onun yanına yeni tuttuğu kâğıdın tarihini ekledi. Yeni saatle eski tahmini tek bir cümlede birleştirmeyi önce kenardaki bir müsvettede bir kez denemişti. Yazdığı cümleye bakınca getirildi kelimesinin yine görmedikleri bir anı kesinleştirmiş gibi durduğunu fark etti. Müsvettede getirildi diye başlayan cümlenin üstünü çizdi. Önüne aldığı temiz kâğıda ise yalnız orada bulunduğu görüldü yazdı.
Rıza kapıyı itip içeri girdiğinde Cemal, yardım yerindeki kadının imzaladığı kâğıdın ikinci nüshasını çıkarıyordu. Rıza omuzlarına konmuş ince kar tozunu kapının ağzında silkeledi, eldivenlerini çıkarıp cebine koydu. Sol elinde tuttuğu zarfın üstünde Ankara’dan gelen resmî bir geliş numarası ve mor damga vardı; zarfın üst kenarı yukarıda açılmıştı. Rıza masaya yaklaşıp zarfın içindeki tek yapraklık yazıyı çıkardı, Cemal’in hokkasının yanına bıraktı.
— Sabri’nin soyadını soruyorlar, dedi.
Cemal kalemini bırakıp yazıyı önüne çekti. Kâğıt temiz, keskin bir el yazısıyla doluydu. Ankara’daki kâtip, önce Erzincan’dan giden cetvelin tarihini ve kayıt numarasını, ardından cetveldeki sıra numarasıyla cezaevi sicil numarasını hiç atlamadan yazmıştı. Baba adını da eklemiş, sonra soyadının ortasında okunamayan yeri açıkça tarif etmişti: kâğıt kat yerinden ıslanmış, lifleri kabarmış, tam o noktadaki harf seçilemez hale gelmişti. Yazının sonunda, aynı cezaevi sicil numarasının karşısındaki soyadının cezaevi defterinden aynen bildirilmesi, varsa bu hükümlü hakkında daha önce Ankara’ya gönderilmiş sevk yazısının tarih ve numarasının da eklenmesi isteniyordu.
Cemal satırları okurken yüzünde kısa bir durgunluk belirdi. Günler önce bez ciltli sicil defterini iki avucuyla bastırıp keten dikişin içinden zorla açığa çıkardığı, sonra cetvelin ortasına hiç sıkıştırmadan yazdığı o küçük harf, tam zarfın kat yerine denk gelip yolda silinmişti. Bir an, yüzlerce kilometre ötede hiç tanımadığı bir kâtibin de aynı harfin önünde durup kendi kendine tamamlamaya yanaşmadığını, sırf tek bir harf eksik diye buradan cevap istediğini düşündü.
Çekmeceyi açıp burada bıraktığı yerel cetveli çıkardı. Sağdaki çerçeve çizgisi yarım basılmış olan kâğıdı masaya, Ankara’dan gelen yazının hemen yanına serdi. Parmağını soyadı sütununun ortasına koydu. Aradığı harf bütün netliğiyle, mürekkebi hiç dağılmadan olduğu yerde duruyordu.
— Burada okunuyor, dedi Rıza, masaya eğilerek. Ne güzel çıkmış, bir şey olmamış buna.
— Yola çıkan kat yerinden ıslanmış, dedi Cemal. Belli ki zarf kar yemiş. Ama Ankara’daki kâtip de iyi etmiş; tahminle geçirip geçmemiş, defterden aynen istemiş.
Cemal yalnız kendi yanındaki yarım çerçeveli cetvelle yetinmedi. Dolaptan kalın bez ciltli sicil defterini de çıkarıp masaya açtı. Parmağını sayfanın ortasındaki dikiş kıvrımına yeniden yerleştirip kâğıdı bastırdı; hem yerel cetveldeki satırı hem de defterdeki asıl kaydı harf harf karşılaştırdı. İkisi birbirini tutuyordu. Ardından önüne temiz bir cevap yaprağı çekti. Başlığa Ankara’dan gelen sorunun tarih ve numarasını, altına Sabri’nin cezaevi sicil numarasını geçirdi. Soyadını bu kez her harfin arasını biraz daha açık bırakarak, kalın ve tereddütsüz bir çizgiyle bütünüyle yazdı; kâğıt yeniden katlansa bile ortadaki harf kolayca silinmeyecek kadar belirgin duruyordu.
Sıra, Ankara’nın sorduğu ikinci meseleye gelmişti: varsa eski sevk yazısının tarih ve numarası. Rıza masadan kalkıp arkasındaki tahta rafa uzandı, üst üste duran eski karton gömleklerden ikisini indirdi; raflardan kalkan ince bir toz kış ışığında bir an asılı kaldı. Rıza solmuş pamuk bağların düğümlerini sabırla çözüp içlerindeki sararmış, kat yerleri yumuşamış kâğıtları tarih sırasıyla masanın öbür ucuna serdi. Bazı eski nakil pusulalarının kenarları kış neminden dalgalanmıştı. Birinin sağ üst köşesinde, mor ıstampa mürekkebinin hemen altında kalmış rakamlar iyice soluktu; masanın üzerinde seçilemiyordu. Rıza o kâğıdı iki kenarından tutup soğuk pencerenin önüne götürdü, buzlu camın aydınlığına doğru kaldırıp hafifçe eğdi; parmağının sırtıyla kenardaki silik damgaya dokunmadan rakamları sökmeye uğraştı.
Cemal başını defterden kaldırıp Rıza’nın pencere önündeki o duruşuna baktı. Bir an, Ankara’daki o hiç görmediği kâtibin de Erzincan’dan giden ıslanmış cetveli tıpkı böyle ışığa kaldırıp eksik harfi aramış olabileceğini düşündü.
— Bu, burada verilmiş numara, dedi Rıza, kâğıdı ışığın önünden indirerek. Cezaevi girişinde düşmüşler. Gönderilen yazıyı bulursak asıl tarihi ondan alırız.
— Başka bir nakil pusulası yok mu altta? diye sordu Cemal.
— İki eski teslim kâğıdı var, ikisinde de yalnız buranın defter numarası duruyor.
İkisi birlikte iki gömlekteki bütün kâğıtları en alt yaprağa kadar elden geçirdiler. Eski bir sevk pusulasının üst köşesinde, kısmen okunabilen bir tarih ve kayıt numarası buldular ama bunun merkezden gelen emir mi yoksa buradan yazılan cevap mı olduğu kâğıdın yıpranmış kenarından kesin seçilmiyordu.
— Bulduğumuzu olduğu gibi yazalım, dedi Cemal. Nereden aldığımızı da, hangi kâğıdın köşesinde durduğunu da yanına düşelim ki orada merkez numarası sanıp başka dosyaya bağlamasınlar.
Evrakı yeniden sırasına koyup gömleklerin pamuk bağlarını düğümlediler. Cemal, bulabildikleri kaydın tarihini ve numarasını, hangi kâğıtta ve nerede yazılı olduklarını açıkça belirterek Ankara’ya gidecek cevaba ekledi. Yazdığı son satırı gözden geçirirken, Ankara’daki kâtibin neden bu kadar temkinli sorduğunu şimdi daha iyi kavrıyordu; orada belki aynı adı, aynı baba adını taşıyan iki dosya üst üste bekliyor, bir harfin eksiği yüzünden kâğıt hiçbirine bağlanamıyordu.
Kalem elinde bir an durdu. Gözü, az önce yardım yerinden gelen kadının imzaladığı doğrulanmış saat kaydına kaydı. Bu yeni bilgiyi aynı cevap yaprağının arka yüzüne geçirmeyi düşündü; iki iş tek yaprakta biterdi. Kâğıdı çevirip ışığa doğru tutunca, ön yüzdeki yeni yazılmış soyadının ve rakamların koyu gölgesinin arka yüzden belli belirsiz göründüğünü fark etti. Mürekkebin iki yüzü birbirine karıştırmasına razı olmadı. Kâğıdı düz çevirip kenara koydu, çekmeceden ayrı bir temiz yaprak aldı. En başına Ankara’dan gelen sorunun numarasını, onun hemen altına da Sabri’nin cezaevi sicil numarasını koydu.
— Bunu da mı göndereceksin? dedi Rıza, Cemal’in yeni yaprağa satır açtığını görünce.
— İlk kâğıtta yardım yerine aşağı yukarı ne vakit getirildiği vardı, dedi Cemal. İki tanığın tahminiydi o. Bu ise defterde görüldüğü vakit. İkisi ayrı şey.
— Orada iki ayrı saat görünce kafaları karışmasın?
— Karışmaz. Defterin tarihini, sayfasını, kaydı tutanın adını da yazdım. “Getirildi” demedim, “orada bulunduğu görüldü” dedim. Yan yana okuyan aradaki farkı hemen anlar.
Cemal kadının az önce imzaladığı asıl belgeden bütün satırları temiz surete geçirdi; sandalyenin kapının içinde olduğunu, gece yarısından sonra nöbeti devralan kadının Sabri’yi orada gördüğünü ve ayağının altına bir tahta parçası getirdiğini tek tek aktardı. Bitirince mürekkebin kurumasını bir soluk bekleyip kâğıdı Rıza’ya doğru sürdü.
Rıza ek yaprağı eline alıp baştan sona ağır ağır okudu. İlk gönderilen gece yarısı tahminleriyle bu yeni doğrulanmış saatin birbirine ne kadar yakın olduğunu görünce, kaşlarını hafifçe kaldırıp bir daha en başa döndü, tarihleri yeniden karşılaştırdı. Ardından masada yan yana duran iki nüshadan birini parmaklarının ucuyla tutup kaldırdı.
— Hangisi burada kalacak?
Cemal iki kâğıdı yan yana çekip ışığa doğru eğildi. Kadının el yazısıyla attığı imzanın kendi çıkardığı surette de tereddütsüz, bütün harfleriyle okunabildiğini görmek için iki yaprağı karşılaştırdı. Bir imza surette silik kalırsa ya da eksik aktarılırsa, ileride o kâğıdı eline alan biri aslının varlığından şüphe edebilirdi. Ardından kadının kendi eliyle imzaladığı asıl kâğıdı alıp doğrudan çekmecenin içine, Sabri’ye ait öteki asıl belgelerin üstüne yerleştirdi. Asıllar bu çekmecede kaldığı sürece, yolda ne olursa olsun buradaki zincir kopmayacaktı. Ankara’ya gönderilecek suretin en altına kendi adını, görevini ve bugünün tarihini düştü. Burada kalacak olan ikinci nüshaya da, sonradan bakıldığında hangi yazıya karşılık çıkarıldığı anlaşılsın diye, biraz önce cevap yazdıkları Ankara zarfının geliş numarasını ekledi.
Rıza o sırada çekmecenin sol köşesindeki o tek temiz boş zarfı almış, başparmağını içine sokup yapışkan kenarını ayırarak sertleşmiş ağzını genişletiyordu.
— Katla da bir dene, dedi. İki yaprak birden sığacak mı bakalım. Bu sefer kat yeri yazının tam ortasından geçmesin.
Cemal, biri soyadı cevabı öbürü doğrulanmış saat sureti olan iki yaprağı üst üste koyup satırları gözeterek düzgünce katladı, zarfın içine sürdü. İki yaprak birlikte dibe doğru inince zarfın sağ üst köşesi sertçe kabarıp şişti; kapağı kapatsa kâğıdın ucu dikişe takılacak, yolda ezilecekti. Cemal iki yaprağı yeniden dışarı çıkardı. Kat yerini yarım parmak kadar aşağı alıp tırnağının sırtıyla kâğıdı yormadan hafifçe düzeltti, sonra yeniden zarfa soktu. Bu defa iki yaprak da hiç takılmadan, köşeyi şişirmeden dibe kadar indi.
Rıza zarfın kapağını kapatmadan önce masanın üstünü baştan aşağı şöyle bir gözden geçirdi. Cemal’in önünde üstü çizilmiş bir müsvette, çekmecenin aralık kenarında da kapatılmayı bekleyen açık sayım defteri duruyordu. Gidecek kâğıtlardan dışarıda kalmış tek bir yaprak yoktu.
Tam o sırada koridorun tahta döşemesinden hızlı, tok ayak sesleri geçti; birisi dışarıda bir başkasına birazdan istasyona ineceğini söylüyordu. Rıza hemen masadan ayrılıp kapıya kadar gitti, adamı koridorun başında durdurdu. Cemal içeriden yalnız alçak sesli birkaç soru ve kısa cevaplar duydu. Adam birazdan aşağıdan dönüp yükün yanına gidecekmiş; Rıza zarfı o vakte kadar mühürleyip hazır edeceğini, kapıdan geçerken hemen alabileceğini söyledi.
— Bugünkü trene yetişir miymiş? diye sordu Cemal, Rıza içeri dönünce.
— Yük arabasına verirse yetişirmiş, dedi Rıza. Posta çuvalı ikindiden evvel bağlanacakmış.
Cemal o sırada zarfın temiz ön yüzüne Ankara’nın adresini düzgün ve iri harflerle yazmış, sağ alt köşeyi mühür ve pul için açık bırakmıştı. Zarfın kapağını ıslatıp dikkatlice yapıştırdı, mühürleyip avucuyla birkaç saniye bastırdı. Zarfı masadan kaldırdığında kâğıtların ağırlığı eline belli belirsiz, neredeyse yokmuş gibi geldi. İçinde iki yapraktan fazlası yoktu; oysa o ince ağırlığın içinde bir adamın tamamlanan soyadı, kayıp bir gecenin doğrulanmış saati ve Erzincan’dan Ankara’ya uzanan haftaların emeği duruyordu.
Adam geri geldiğinde eldivenini çıkarıp zarfı aldı. Dış cebine sokacakken cebin ağzındaki dikişin söküldüğünü gördü. Elini içeri geçirip deliği yokladı. Sonra paltosunu açtı, zarfı göğsündeki cebe koydu. Eldivenini takmak için kapının yanında durunca Cemal, zarfın köşesini bir an daha gördü. Adam düğmesini ilikledi, köşe kayboldu.

Ağır çizmelerin sesi koridorun tahtalarında uzaklaşıp avlunun karında silindi. Rıza kapının mandalını soğuğa karşı iyice çekip kapattı, sonra masada duran eski karton gömlekleri koltuğunun altına alıp dolabın üst rafına yerleştirdi. Odanın içinde yalnız sobanın alçak çıtırtısı ve camın dışından gelen zayıf rüzgâr sesi kaldı.
Cemal masaya döndü. Çekmeceyi kapatmadan önce içeride kalan yerel nüshanın üstüne son bir kez baktı. Sağ köşeye zarfın gönderildiği bugünün tarihini ve Ankara’nın kayıt numarasını yazmıştı. Hemen altındaki kâğıtta, Sabri’nin adı ilk çıktığı o aralık akşamının satırında, karşısındaki eski notla birlikte duruyordu; onun altında da yarım çerçeveli yerel cetvel ve asıl imzalı kâğıtlar vardı. Her giden suretin arkasında bu çekmecede bir asıl kâğıt kalıyordu; ileride bir gün başka bir odada başka bir dosya açıldığında sorulacak her harfin dayanağı buradaydı. Cemal çekmeceyi iki eliyle yavaşça içeri itti. Yarı yolda içeride bir şey tahtaya sürtünüp takıldı. Çekmeceyi yeniden bir karış kadar açınca, üstteki yapraklardan birinin köşesinin yukarı doğru kalkıp çerçeveye dayandığını gördü. Parmağıyla o köşeyi nazikçe yerine yatırdı, üstünden hafifçe bastırdı ve çekmeceyi bu defa ağır ağır, ses çıkarmadan kapattı.
Hemen ayağa kalkmadı. Kalemini hokkanın yanına bırakmadan önce, masanın sol kıyısından dar, temiz bir kâğıt şeridi çekti. Ankara’ya giden zarf yola çıkmıştı ama burada, masanın önünde bekleyen işler bitmemişti. Cemal kalemi mürekkebe batırıp o küçük kâğıda kısa bir hatırlatma düştü: Naciye’nin deprem günlerinde kendi gözüyle gördüğü kurtarma işlerini ayrıca yazması gerekiyordu. Cemal ondan, kardeşi İhsan için haftalardır yanında taşıdığı kişisel arama defterini istemeyecekti; o defter Naciye’nin kendi acısına ve kendi aramasına aitti, hiçbir resmî evrakın içine katılmamalıydı. Yusuf’un enkazdan çıkarıldığı yerde kimlerin bulunduğu, kimin ne taşıdığı ve kimin hangi taşı kaldırdığı ise başkalarının da okuyacağı ayrı, açık bir tanıklık olmalıydı. Aceleye getirmeyecekti; Naciye ne zaman kendini hazır hissederse buraya gelir, bu masanın karşısına oturur ve gördüklerini kendi ağzından anlatabilirdi.
Cemal notu katlamadan, yarın sabah ilk bakacağı yerde durması için hokkanın sol yanına koydu; kaleminin çelik ucunu kenardaki kuru bezle yavaşça silip masaya bıraktı. Dışarıda ocak gününün kısa ışığı avlunun duvarlarından çekilmeye başlamıştı.