31 Aralık
Cemal kandilin dibinde birikmiş isi tırnağıyla kazırken istasyon tarafından gelen iki adam avluya girdi. Önde yürüyenin pantolon paçası dizine kadar ıslanmıştı. Arkasındaki adam, Cemal’in yüzüne bakıp sanki bir soruya cevap veriyormuş gibi konuştu.
“Reisicumhur gelmiş.”
Cemal tırnağının ucuna bulaşan siyah is kabuğunu küçük bir yırtık kâğıdın üstüne silkti, parmak uçlarını ceketinin etek kenarına sildi. Başını kandilden kaldırmadan önce iki adamın erimiş yol çamuruna bulanmış ayaklarına baktı; soğuk dışarının keskin ayazı ikisinin paltosundan içeriye doğru sızıyordu. Avlunun üstünde kurşuni, alçak bir kış göğü duruyordu; saat gündüzü bulduğu hâlde taş duvarların soğuk gölgesi kapı kanadının üstüne düşüyor, kandilin kısık fitili kâğıtların üzerinde soluk bir sarılık bırakıyordu. Tahtanın hemen yanında, sabahın erken saatinden beri ayaklarını değiştire değiştire sırasını bekleyen bir kadın şalının uçlarını çenesinin altında birleştirmiş duruyordu; az önce Cemal’e fırının aşağısından gece bir haber gelip gelmediğini sormak için ağzını açmış, kandilin temizlenmesini bekliyordu. Ateşin çevresindekiler de deminden beri Sivas ile Erzurum yollarının açılıp açılmadığını, kasabaya ekmeklik un gelip gelmeyeceğini konuşuyordu.
Kandilin yanında bekleyen kadın, “Tren geldi mi demek?” diye sordu.
“Tren gelmiş,” dedi arkadaki adam. “İstasyonda söylediler.”
“Yaralıları mı alacakmış, yardım mı getirmiş?” diye üsteledi kadın. Sesi birden incelmişti, elleri şalının kenarını sıktı. “Hat açılmış mı?”
“Hat açılmasa tren nasıl gelsin, bacım,” dedi öndeki adam. Sesi soluk soluğaydı, konuşurken ağzından beyaz buhar dağılıyordu. “İstasyonun önü kalabalıkmış, karı küreyip yolu açıyorlarmış.”
Ateşin başındakilerden biri başını çevirdi. “Ankara’dan mı gelmiş?”
“Ankara’dan mı, Sivas’tan mı, onu bilmem,” dedi arkadaki adam. “İstasyondan dönenler ‘Reisicumhur trenden inmiş’ diye bağırıyordu.”
Rıza, kapı kanadının öteki ucunda başını kaldırdı. Bir elini kemerindeki anahtarlığa dayamıştı; yüzünde ne heyecan ne de şaşkınlık vardı, yalnız dört gündür her haberde takındığı o ölçülü dikkat duruyordu.
“Kendisini gördünüz mü?” diye sordu Rıza.
Öndeki adam cevap vermeden önce eğilip ıslak pantolon paçasını iki avucuyla sıktı. Kar suyu ayakkabısının yanına damlayıp donmuş toprağa ince bir iz bıraktı. Öteki adam omuzunu hafifçe kaldırdı; istasyona kadar gitmediğini, yoldan aşağı inerken oradan geri dönenlerle karşılaştığını söyledi.
“Kimle karşılaştın?” diye sordu Rıza.
“Tanımam,” dedi adam. “Üç dört kişiydiler, telaşla yukarı çıkıyorlardı. Biri ‘Tren girdi, Reisicumhur içindeymiş’ dedi, öteki de istasyon kapısında askerlerin dizildiğini söyledi. Biz de duyduğumuz gibi avluya haber verelim diye döndük.”
“Vagonları gördük dediler mi, yoksa onlar da başkasından mı duymuş?”
Adam tam bir karşılık ararken avlunun ağzında duran üçüncü bir adam içeri seslendi. Adam eşikten içeri girmedi; bir elini yıkık duvarın köşesine dayamış, nefesini toplamadan haykırmıştı.
“İnönü Erzincan’da!”
Bu sefer kimse ona nereden duyduğunu sormadı.
Cemal, dört gündür bu avluda söylenen her sözün arkasından mutlaka bir sorunun geldiğini görmüştü: Kim gördü? Hangi kapıda? Adını söyledi mi? Dün başka cezaevleri için laf çıktığında da, fırının önünde af konuşulduğunda da herkes birbirinin gözüne bakıp kaynağını yoklamıştı. Oysa bu tek cümle düştüğü yerde kaldı; kimse üstüne ikinci bir soru eklemedi. Ateşin yanındaki iki kişi hemen kalktı; dizlerindeki külü silkeleyip paltolarının yakasını kaldırdılar. Biraz önce oyulmuş taşın içinde su ısıtan adam, elindekini nereye bırakacağını şaşırmış gibi çevresine baktı. Taşın kenarında duran teneke tas buhar çıkarıyordu; yere koysa devrilecek, ateşe fazla yanaştırsa kulpu ısınacaktı. Sonunda tası ateşe en yakın olana uzattı. Öteki tası aldı ama yerinde durmadı; ikisi birden kapıya doğru yürüdü.
Kandilin yanında bekleyen kadın da sabah boyunca beklediği soruyu yarım bıraktı. Cemal, elindeki yaprağın ucunu ona doğru hafifçe çevirip, “Fırının aşağısını soracaktın, bekle bakayım,” dedi. Kadın başını çevirdi ama tahtaya bakmadı; şalını omuzlarına daha sıkı sarıp ötekilerin peşine takıldı. Giderken kendi kendine gibi, “Tren geldiyse istasyonda defter açmışlardır, orada yaralıları yazarlar,” diye mırıldandı. Kapı ağzındaki iki haberci de çoktan dönüp kalabalığın ardına düşmüştü; öndeki adamın ıslak paçası her adımda bileğine çarpıp soğuk bir ses çıkarıyordu.
Avluda sesler azaldı. Biraz önce su ısıtılan oyulmuş taşın dibinde ince bir buhar şeridi kalkıp soğuk havada çabucak eridi; taşın yanına konmuş tahta kaşık sahipsiz kalmıştı. Karda aceleyle yürüyen ayakların hışırtısı duvarın dışından kısa bir süre daha işitildi, sonra rüzgârla dağıldı. Cemal, uzaklaşan ayakların sesinden kimsenin ne tarafa gittiğini anlayamadı. Yalnız ateşin içinde nemli bir odun parçası cızırdayıp söner gibi oldu, sonra ince bir duman yükseldi. Biraz önce omuz omuza dolu olan avlu, birkaç dakika içinde boşalmış gibi genişledi; yerdeki ezilmiş kar, kırık taş parçaları ve duvarın yıkık ağzı birden daha çıplak görünmeye başladı.
Cemal, tırnağının ucunda kalan son is lekesini kandilin kenarına sürttü. Fitil hafifçe titredi, sonra yeniden düz yandı. Kapı kanadının öteki ucundan Rıza yaklaştı; kasketini alnına biraz daha bastırmıştı.
Rıza, “Birlikte inelim mi?” dedi.
Cemal hemen cevap vermedi. Gözü önce kapı açıklığına, sonra önündeki kâğıtlara gitti. Rıza’nın sorusunda acele yoktu ama ayakları çoktan kapıya doğru dönmüştü.
“Aşağıda bir şey var mı, gidip görelim,” dedi Rıza. “Bütün şehir istasyona akıyor. Gelen trende kim var, Ankara’dan ne haber getirdiler, dışarıda çalışan mahpuslar için bir söz söylendi mi, başkalarının ağzından dinlemeyelim.”
“Dışarıdakiler için ne diyecekler?” diye sordu Cemal.
“Ne diyeceklerini bilmediğim için inelim diyorum,” dedi Rıza. “Dün ateşin başında herkes af konuşuyordu, başka kazalardan söz ediyordu. Ben kapıdan çıkıp da gözümle görmeden ne diyeyim? Sabri’nin satırı hâlâ açık, Salih’ten hâlâ ses yok. İstasyon tarafında yeni bir kayıt masası kurdularsa onu da öğreniriz.”
Cemal’in de görmek istediğini söylemesi kolaydı. Hatta o an, dört gündür ilk kez bu tahtanın başından ayrılmak istediğini bütün ağırlığıyla hissetti. Günlerdir başkalarının nereden geldiğini, nerede birini gördüğünü yazıyordu. Kendisi avlunun duvar açıklığından iki adım öteye çıkmamıştı; şehrin ne hâlde olduğunu bile yalnız buraya gelenlerin çamurlu paçalarından, kırık duvar tariflerinden, birinin elinde getirdiği yarım kâğıtlardan biliyordu. İstasyona inse, akşam birisi sorduğunda bir haberi başından sonuna kendi ağzıyla anlatabilirdi. Kâğıda istasyondan dönen biri söyledi diye yazmak yerine, kendi gözüyle gördüğü treni, perondaki düzeni, gelen kalabalığı bilerek konuşabilirdi.
Üstelik aklında yalnız görmek yoktu. Dört gecedir bu kapı kanadının üstünde biriken yapraklar kalınlaşmıştı. İlk gece küçük odanın önünden iki adamın getirip taşların üstüne yatırdığı bu kırık kapı kanadı, o günden beri avlunun masası olmuştu; kilit dili kimsenin ceketine takılmasın diye döndürdükleri o dış kenarda şimdi ince bir kar izi duruyordu. Sayım listeleri, gündüz çıkışları, dönüş saatleri, çift kayıtlar, kayıp soranların bıraktığı yırtık kâğıtlar hep bu eğri tahtanın üstünde toplanmıştı. Islanmış defterin kabarmış kapağının altında bütün bir kasabanın yarım kalmış soruları yatıyordu. Cemal yukarıdan gelen birine, avluda tutulan bu kâğıtların nereye gideceğini sormayı da istiyordu. Bir kâtip, bir memur, valilikten ya da Ankara’dan gelen herhangi bir görevli mutlaka istasyon civarında olmalıydı. Bu eğrilmiş, kenarları is ve parmak izi tutmuş yaprakları resmi bir masanın önüne koysa, dört gündür kimin nerede arandığı bir elde toplanabilirdi. Bu kayıtlar burada, iki taşın üstüne konmuş bir kapı kanadında sonsuza kadar kalamazdı. Daha iyisi, onları yanında götürüp göstermekti.
“Defteri de alayım mı?” diye sordu Cemal, sesi biraz alçak çıktı. Parmağıyla ilk geceden beri nemi tam çekilmemiş, karton sırtı eğrilmiş defterin kapağına dokundu. “Aşağıda kime göstereceğiz bunları? Vali mi orada, savcı mı, yoksa yalnız asker mi?”
Rıza tahtanın üstündeki yığına baktı. “Kimin masası kurulmuşsa ona, Cemal. Dört gecedir iki taşın üstünde kapı kanadı koyup koca kasabanın sayımını, kaybını tutuyoruz. Buradaki işin bir sahibi çıksın, kâğıtların nereye bağlanacağı belli olsun artık. Islak defter ağır, rüzgârda açılır. Kalın yaprakla son sayımı ceketinin içine alırsan yeter. Soran olursa gösterirsin.”
“Küçük kâğıtlar dağılır,” dedi Cemal. “Rüzgâr çıksa birini tutamam.”
“Altına ağır taş koyarız, kimse dokunmaz,” dedi Rıza. “Ateşin öbür yanında iki kişi hâlâ oturuyor, göz kulak olurlar. Çok kalmayız zaten, istasyon kapısına kadar inip döneriz.”
Cemal başını kaldırıp ateşin öbür yanına baktı. İki yaşlı mahpus sırtları kapıya dönük oturmuş, közün kenarında ellerini ovuşturuyordu; istasyondan gelen sese bile dönüp bakmamışlardı. Ama onların kâğıttan, isimden, okul tarifinden anladığı yoktu. Yine de Cemal, bir saatliğine gidip dönmenin ne zararı olacağını düşündü. Ceketinin ön düğmelerini yokladı; kalın yaprak ikiye katlansa göğsünün içine rahatça sığardı.
Önce kâğıtların köşesindeki küçük taşı kaldırdı, kandilin arkasına koydu. Tahtanın üstünden kalın yaprağı aldı.
Kâğıt soğuktan sertleşmişti; Cemal onu iki eliyle kaldırırken alttaki ince yapraklar birbirine sürtündü. Tam o sırada, kalın sayım yaprağının altındaki küçük kâğıtlardan biri rüzgârla değil de kâğıdın kendi eğimiyle tahtadan kaydı, süzülüp Cemal’in çizmesinin hemen yanındaki karın üstüne düştü.
Cemal durdu. Kalın yaprağı sol kolunun altına sıkıştırıp dizlerini kırarak eğildi. Küçük kâğıdı karın üstünden iki parmağının ucuyla aldı; üstüne yapışan tek bir buz tanesini üfleyerek uzaklaştırdı. Eğilip kaldırdığında Neriman’ın adını gördü.
Kâğıt enlemesine yırtılmış küçük bir parçaydı; altında Naciye’nin kendi eliyle Hatice ve Zeliha yazdığı iki ufak pusulayı tutturduğu yerin kat izi hâlâ belliydi. Üstte Neriman yazılıydı. Altında iki ayrı satır vardı: birinde Hatice’nin kuyulu evin kapısında gördüğü, başörtüsü iğnesini verdiği; ötekinde Zeliha’nın kireççinin avlusundan duyduğu ama adını bilmediği kadının kaydı. Okulun açık iki kanadını tarif eden yazı, kâğıdın en altındaydı. Naciye’nin kendi ağzından yazdığı satırlar ince, sık harflerle kenara kadar uzanıyordu: Okulda. İki kanadı açık kapıdan girince su sırasının gerisinde, pencerelerin altında yatıyor. Yusuf. Mintanı yanında.
Cemal kâğıdı parmaklarının arasında tutarken dün öğleden sonra avluya gelen kadını hatırladı. Bir gün önce bir kadın aynı adı sormuş, yanındaki çocuğun başka bir Neriman’ı aradığını anlayınca geri dönmüştü. Kadın önce umutla kapı kanadına eğilmiş, eli kâğıdın kenarına dokunacak kadar yaklaşmıştı; Cemal satırdan Yusuf’un beş altı yaşında olduğunu ve yanında mavi bir mintan durduğunu okuyunca kadının omuzları yavaşça düşmüş, “Bizim aradığımız Neriman’ın oğlu büyük, bu başka Neriman,” deyip gitmişti. O kadın buradan yanlış bir umutla okul kapısına kadar yürümeden dönebilmişti çünkü o küçük kâğıt masanın üstündeydi ve başında onu okuyup ayıran biri vardı.
Şimdi Cemal elindeki kalın yaprağa, sonra öbür elindeki bu ufak parçaya baktı. Bu kâğıdı alıp götürürse, bir sonraki gelen kadına okulun yeri tarif edilebilirdi belki; avluda kalanlardan biri okul binasının hangi sokakta olduğunu elbet bilirdi. Ama Yusuf’un avluya girince nerede yatacağını herkes bilmiyordu. İki kanadı açık kapıyı, su sırasının gerisini, pencerelerin altını, Naciye’nin adını, Hatice ile Zeliha arasındaki ayrımı bilen kimse kalmayacaktı burada. Üstelik yalnız Neriman değildi ki: Sabri’nin satırı da hâlâ açıktı, kırık oluk taşından yukarıya giden haber bekleniyordu. Hamdi ocaktan bir haberle dönse ya da biri yardım yerinden çıksa, kapı kanadının başında yalnız taşla bastırılmış boş bir tahta bulacaktı.
Cemal’in kolunun altındaki kalın yaprak soğukta hafifçe hışırdadı. İçinde iki yön birbirini çekiyordu. İstasyona inse belki kâğıtların hepsini daha büyük bir yere, bir devlet masasına bağlayacaktı; burada kalsa belki akşama kadar gelen bir tek kişiye doğru bir satır okuyacaktı.
Rıza kasketinin kenarını düzeltti. Göğsünü kapıya doğru biraz daha çevirdi, kemerindeki anahtarlık soğukta hafifçe şıngırdadı.
“Çok durmayız,” dedi. “Gidip gözümüzle görelim, kâğıtları da sorarsın. Sonra hemen döneriz.”
Cemal ağzını açtı, kalın yaprağı katlayıp ceketinin içine mi soksa yoksa yeniden tahtaya mı bıraksa, eli bir an havada kaldı. Tam o sırada avlunun boş kapı açıklığında bir gölge belirdi; uzaklaşan kalabalığın aksine, dışarıdan içeri doğru ağır ağır yaklaşan bir ayak sesi duyuldu.
O sırada kapıda, bir elinde boş kova taşıyan yaşlı bir kadın göründü. Avlunun arka köşesinden sonradan toparlanan iki kişi hâlâ sokağa çıkıyordu. Kadın, gidenlere yol açmak için eşiğin bir yanına bastı. Üstünde etek uçları kar suyuyla ağırlaşmış, donup sertleşmiş koyu renk uzun bir palto, başında alnına kadar çekilmiş kalın bir yün örtü vardı. Sağ elindeki teneke kova boştu; ağzı bir yanından hafifçe eğilmiş, kulpunun teli soğuktan kızarmış parmaklarına ince bir iz bırakmıştı. Son adam geçtikten sonra da yerinde kaldı. Avlunun içine hemen adım atmadı; önce ateşe, sonra iki taşın üstündeki kapı kanadına, ardından Cemal’in elindeki kalın yaprağa baktı.
“İsimleri burada mı soruyoruz?” dedi. Sesi yorgundu ama aceleci değildi; uzun bir yokuşu durmadan yürümüş birinin düz nefesiyle konuşuyordu. “Sokakta herkes aşağıya koşuyor. ‘Tren gelmiş’ diyorlar. Tren yukarıdaki yıkıntının arasına girmez ki, oğlum. Bana burada yazıyorlar dediler.”
Cemal, elindeki Neriman kâğıdını usulca tahtaya indirdi. Ardından kolunun altındaki kalın yaprağı da onun üstüne koydu, küçük taşı yeniden kâğıdın köşesine yerleştirdi. Bunu yaparken Rıza’ya dönüp bakmadı.
“Burada,” dedi Cemal. “Gel teyze, kimi arıyorsun?”
“Damadımı,” dedi kadın, eşikten içeri iki küçük adım atarak. “Yukarıda bir yere götürmüşler. Neresi olduğunu bilsem sana sormam. Kime sorduysam ‘cezaevi avlusunda kâğıt tutuyorlar, oraya uğra’ dediler.”
Kadın kovayı kapının dibine bıraktı. Tahtaya doğru iki adım yürümüşken durup arkasına baktı. Eşiğin kenarındaki kar ezilip eğimli bir tümsek olmuştu; biri hızlı geçse kova yuvarlanıp yana yatabilirdi. Kadın geri döndü, kovayı biraz daha düz bir yere çekti ve kulpunu duvara dayadı. Çatlamış başparmağıyla örtüsünün kenarını düzeltti, ancak kovanın yerinden kıpırdamadığını görünce doğrulup Cemal’in karşısına geldi.
“Adı neydi damadının?” diye sordu Cemal, kalemi yeniden eline alarak.
Kadın damadının adını bir kere söyledi. Sesi avlunun soğuğunda kısık çıktı; Cemal yanlış duymamak için başını hafifçe eğip adını aynı biçimde tekrarladı, kadın başıyla onayladı.
“Soyadı nedir?” diye sordu Cemal.
Kadın dudaklarını araladı, sonra durdu. Başörtüsünün sarkan ucunu parmaklarının arasında çevirdi. Cemal soyadını sorunca kadın, onu hep adıyla çağırdıklarını söyledi. Evin içinde kimse birbirine yeni yazılan soyadıyla seslenmiyordu; ancak vergi kâğıdında, nüfus cüzdanında geçerdi.
“Kızının soyadını bilir misin?” dedi Cemal.
“Bilirim ya…” Kadın bir an kaşlarını çattı, gözünü kapı kanadının üstündeki boş satıra dikti. Kızının soyadını biliyordu. Ama evlendikten sonra nüfusta damadın soyadına mı geçmişti, yoksa kızının dilinde kalan kendi babasının eski lakabı mıydı, aynı olup olmadığını bir an düşündü.
Cemal acele etmedi. Kalemi kâğıda değdirmeden bekledi. Dört gündür kaç kişinin kendi soyadını bile tereddütle söylediğini, hele yaşlı kadınların kâğıt önünde nasıl şaşırdığını görmüştü. Sıkıştırırsa kadın emin olmadığı bir kelimeyi söyleyecek, o da deftere yanlış bir ad düşecekti.
“Zorlama kendini, teyze,” dedi Cemal. “Emin değilsen soyadı yazmayız. Hangi mahallede otururlardı, kimin yanında çalışırdı, onu söyle. Aynı adda iki kişi çıkarsa ayıralım.”
Kadın rahatlamış gibi derin bir nefes verdi. Aşağı çeşmenin gerisindeki dar sokağı, iki katlı ahşap evi yıkılan komşularının bitişiğini ve damadının kışları odun çektiği dükkânın sırasını bir bir tarif etti. Bunları anlatırken sesi biraz daha yerine geldi; neye tutunacağını bildiği yerlerde cümleleri şaşmıyordu. Cemal bütün bunları dinlerken Rıza, kapı kanadının köşesinden bir adım yaklaştı. Rıza hiçbir şey söylemeden Cemal’in önündeki kâğıdı başıyla gösterdi.
“Oturacak mısın?” dedi.
Cemal elindeki kalemi çevirdi, kadının üşüyen omuzlarına, sonra kâğıtların altından ucu görünen Neriman pusulasına baktı. İstasyona inme isteği içinde birden yatışmıştı; yerini, dört gündür alıştığı o sakin ağırlık almıştı.
“Ben burada kalayım,” dedi Cemal. “Gördüğünü dönüşte anlatırsın.”
Rıza bir an Cemal’in yüzüne baktı, itiraz etmedi. “Aşağıda kâğıtları soracak bir memur görürsem ne diyeyim?”
“Cezaevi avlusunda sayımla kayıp listeleri tutuluyor de,” dedi Cemal. “Nereye teslim edileceğini sor. Ama birinin ağzından duyduğunla gelme, gözünle ne gördüysen onu getir.”
“Peki,” dedi Rıza. “Ateş sönmesin, odun duvarın dibinde.”
Rıza kapıya doğru yürüdü. Çizmeleri ezilmiş karda tok bir ses çıkardı. Tam eşikten çıkacakken durdu, başını çevirip tahtaya baktı. Kurşuni göğün altında taş duvarın gölgesi kapı kanadının yarısını iyice koyultmuştu. Rıza geri döndü, iki eliyle kandili tabanından kavrayıp tahtanın dış kenarına, kadının durduğu tarafa yaklaştırdı. Fitilin soluk sarı ışığı şimdi boş yaprağın tam üstüne vuruyordu. Kadın artık eğilmeden Cemal’in yazdığını görebilecekti.
Rıza kadına kısa bir baş selamı verip çıktı. Anahtarlığının hafif şıngırtısı kapı açıklığının dışında iki adım daha duyuldu, sonra istasyon yoluna inen sessizliğin içinde kayboldu.
Cemal kalemin ucunu kâğıdın boş satırına indirmeden önce kadına baktı.
“Damadını götürürlerken sen orada mıydın?” diye sordu Cemal.
“Hayır,” dedi kadın. “Kızım gördü. Beni su almaya yollamıştı. Ben dönene kadar sokak karışmış, götürmüşler.”
“Nasıl götürmüşler, anlattı mı?”
“Yaralıymış ama konuşuyormuş,” dedi kadın, ellerini paltosunun cebine sokup çıkararak. “İki komşu koluna girmiş, soğuk almasın diye sırtına bir yorgan sarmışlar. Kızım içeriden kasketiyle çarığını kapmaya dönmüş, eşiğe çıktığında adamlar köşeyi dönmek üzereymiş. Kızım arkalarından seslenmiş, ‘yukarıda bir yere çıkarıyoruz’ demişler.”
“Yukarıda bir yer olduğunu kim söyledi?”
“Onu da kızım söyledi,” dedi kadın. “Götürenlerin peşinden gitmiş. Yıkılan köşeye kadar yetişmiş ama orada yol daralınca sedyelerle el arabaları birbirine girmiş. Bir yerde ötekilerin arasına karışmışlar. Kızım kalabalıkta izlerini kaybetmiş, kasketi elinde kalmış.”
“Ne vakit olmuş bu?”
“Dün ikindiye doğru,” dedi kadın. “Akşama kadar sokak sokak sormuş, bulamamış. Sabah yine yukarı yola çıktı. Bana da ‘anne sen boş durma, cezaevi avlusunda yazıyorlarmış, git sor’ dedi. Ben de su kuyusuna inmiştim; kuyunun ağız taşı buz tutmuş, ipi çekemedim. Kızım dönerse beni eli boş görmesin diye kovamı bırakmadan doğru buraya geldim.”
Cemal kadının söylediklerini zihninde sıraya koydu. Ne kadar sade anlatırsa anlatsın, ortada iki katman vardı: kadının kendisi görmemişti, kızı görmüştü; kızı da damadın hangi binaya girdiğini görmemiş, yalnız götürülürken ardına düşüp kalabalıkta kaybetmişti. Komşuların söylediği o yukarıda bir yer sözü, belki eski çeşmenin üstündeki yardım yeriydi, belki başka bir avlu ya da okul kapısıydı. Buraya yardım yerinde yazmak kolay olurdu ama doğru olmazdı. Kalemini kâğıda değdirmeden önce kadına ne yazacağını söyledi.
“Şimdi ben buraya damadının adını yazacağım,” dedi Cemal. “Kızının götürülürken gördüğünü de yanına düşeceğim. Ama yukarıdaki hangi yer olduğunu bilmediğimiz için orayı açık bırakacağım. Bir yerden haber gelirse altına ekleriz.”
Kadın başını ağır ağır salladı. “Öyle yaz, oğlum. Yalan olmasın. Kızım nereye gittiklerini bilse zaten şimdi orada olurdu.”
Cemal, kadının söylediği adı yazdı. Karşısına kızı, götürülürken gördü diye ekledi. Gidilen yerin henüz bilinmediğini kaydetmek için kalemini biraz sağa çekti. Daha yazmadan kadın kapıya baktı. İstasyon yönüne gidenlerin ardından bir süre kimse gelmemişti. Kadın, “Kızım beni ararsa kovamı görünce anlar,” dedi. “Şurada bıraktım.”

Cemal kadının baktığı yöne, kapının dibinde duvarla bütünleşmiş gibi duran o boş kovaya göz attı. Sonra kalemini sağ tarafa indirip küçük harflerle gidilen yer henüz bilinmiyor yazdı. Kâğıdı kandilin sarı halkasına doğru biraz çevirdi. Kadın eğilmeden satıra baktı; okuma yazması var mıydı, Cemal bilmiyordu ama adının kâğıda düzgünce geçtiğini görmek ister gibi gözünü birkaç saniye siyah harflerin üstünde tuttu.
“Burada bekle istersen,” dedi Cemal. “Kızın yukarıdan inerse avluya uğrar. Zaten yukarıdaki yerlerden biri gelirse yolu da sorarız.”
Kadın soğuktan hafifçe titreyen omuzlarını topladı, tekrar kapıya baktı. “Ayakta durursam dizlerim tutmaz,” dedi.
Cemal ona ateşin yanında boş duran iskemleyi gösterdi. Ateşin başındaki iki yaşlı mahpus biraz önce kalkıp arka duvarın kuytusuna çekilmişti; közlerin yanında yalnız alçak bir tahta iskemleyle oyulmuş su taşı kalmıştı. Kadın ağır adımlarla ateşin yanına gitti. İskemleyi hemen oturmak yerine iki eliyle tutup kapıyı görebileceği biçimde biraz çevirdi ve oturdu. Paltosunun eteğini dizlerinin üstüne örttü, ellerini közün zayıf sıcaklığına doğru uzattı. Gözleri ne ateşte ne de Cemal’deydi; doğrudan kapı açıklığındaki boş kovaya bakıyordu.
Avluya yeniden o geniş, ağır kış sessizliği çöktü. Cemal, tahtanın kenarındaki ıslak defteri biraz yana itip önündeki kâğıtları yeniden ayırdı. Önce yere kayan Neriman pusulasını eline aldı; üstündeki kar izi kurumuş, kâğıtta soluk bir dalga bırakmıştı. Onu yeni açtığı yaprağın hemen altına, bir ucu dışarıda kalacak biçimde yerleştirdi ki birisi sorarsa bütün desteyi karıştırmadan hemen bulabilsin. Sonra Rıza’nın giderken söylediğini hatırlayıp duvarın dibinden iki kuru odun parçası aldı, ateşin kenarına koydu. Közün üstüne yeni odun düşerken hafif bir duman yükseldi; yaşlı kadın başını çevirmeden ayaklarını azıcık geri çekti. Cemal, mürekkep ve is bulaşmış parmak boğumlarını birkaç saniye sıcaklığa tutup yeniden kapı kanadına döndü.
Sonra dünkü akşam sayımına ait kalın yaprağı öne çekti. Satırları parmak ucuyla izledi. Gündüz çıkanların çoğu dönmüştü; adlarının karşısında kısa, net döndü yazıları duruyordu. Salih’in adı hâlâ açıktı, altında bulunamadı vardı. Birkaç satır aşağıda gözü Sabri’nin adına takıldı.
Sabri’nin adının karşısında kırık oluk taşı, üst yol ve Hamdi’nin adı duruyordu. Kırık oluk taşından üst yola, sedyeyle geçti. Hamdi gördü. Satırın sonunda, dün yazdığı iki kelime için bıraktığı yerden fazlası yoktu. Haber bekleniyor sözü, kâğıdın sağ kenarına sıkışıp kalmıştı. Cemal o satıra bakarken dün akşam sayımında Sabri’nin adını ikinci kez okuduğu anı hatırladı; ateşin başındaki konuşmalar birden kesilmiş, Rıza’yla birlikte ikisi de kapının karanlık açıklığına bakmış, orada aynı boşluğu görmüşlerdi. Hamdi’nin tahtaya bırakıp geri almadığı kısa kurşun kalem hâlâ ıslak defterin kenarında duruyordu. Ardından gece vakti Naciye gelmiş, kandile eğilip bu uzun satırı kendi başına okumuş, elini cebine sokup kırık taşa doğru yürüyüp gitmişti. Gece boyunca kapıdan ne Naciye dönmüş ne de yukarıdan bir haberci gelmişti. Hamdi de sabahın ilk ışığında ocağa bir daha bakmak için çıkmış, henüz dönmemişti. Cemal kalemin ucunu haber bekleniyor sözünün altına doğru götürdü, kâğıda dokundurmadan geri çekti. Satırın sonunda zaten yer kalmamıştı; yeni bir haber gelirse alta yazacaktı.
Kandilin alevi rüzgârla hafifçe titredi. Cemal bir an başını kaldırıp avlunun alçak duvarlarının ötesine kulak kabarttı. Şehirde herkesin koştuğu o tren, istasyondaki kalabalık, Ankara’dan gelenler, hepsi bu duvarların aşağısında bir yerdeydi. İstasyon tarafındaki sesler buraya kadar ulaşmıyordu. Ne bir lokomotif düdüğü, ne bir kalabalık uğultusu, ne de bir emir sesi geliyordu. Yalnız kurşuni göğün altında soğuk rüzgâr yıkık saçakların arasından geçiyor, yeni koyduğu odun parçası közün içinde çıtırdayıp ince bir kıvılcım sıçratıyordu.
Cemal, Rıza’nın şimdi istasyon kapısına varmış olabileceğini düşündü. Kalabalığın gerisinde durup kasketinin altından ne olup bittiğini süzüyor olmalıydı. Cemal ise iki taşın üstündeki kapı kanadının başında kalmıştı. İçinde ne bir pişmanlık ne de bir eksiklik vardı. Aşağıda büyük bir geliş vardı, belki büyük kararlar konuşuluyordu; ama burada, bu taş avlunun içinde, kapının dibine kovasını dayamış yaşlı bir kadın, okulun pencerelerinin altında bekleyen bir çocuğun tarifi ve sağ kenarında iki kelimelik yer kalmış açık bir satır vardı. Bunlardan birinin başına birisi oturmazsa, aşağıda hangi tren gelirse gelsin burada eksilen şey tamamlanmayacaktı.
Cemal, yaşlı kadının damadı için açtığı satıra bir kez daha baktı. Satırda ad, mahalle, kızı, götürülürken gördü kaydı ve sağ kenarda bekleyen açık boşluk duruyordu. Kalemi parmaklarının arasında düzeltip kâğıtların kenarındaki küçük taşı biraz daha içeri çekti.
Tam o sırada avlunun kapısı hafifçe oynadı. Rüzgârdan değil, bir elin tahta kanadı donmuş karın üstünden itmesinden gelen o tok sürtünme sesi duyuldu. Cemal kalemini kâğıdın üstünde durdurup başını kaldırdı.
Bu kez gelen, elini ceketinin içinde tutan bir adamdı. Üstünde omuzları nemlenmiş, yakası yukarı kaldırılmış koyu bir ceket vardı; pantolon paçaları yolun çamuruyla ıslanmıştı, kasketi kaşlarına doğru inikti. Fakat istasyon tarafından gelenlerin o soluk soluğa telaşı yoktu üstünde; yokuştan inip uzun bir yol yürümüş biri gibi ağır ama kararlı basıyordu. Sağ elini düğmelerin arasından ceketinin içine sokmuş, göğsünde düz bir şeyi rüzgârdan korur gibi tutuyordu.
Ateşin yanındaki kadın, kapının sesini duyar duymaz iskemlesinden doğruldu. Bir an nefesini tutmuş gibi şalının ucunu sıkıp adama baktı, ardından gözü istemsizce kapı dibindeki boş kovaya kaydı; gelen adamın ağzından çıkacak ilk kelimeyi bekliyordu.
Adam eşiği geçip etrafına bakındı. Önce közün başında ayakta duran yaşlı kadına, sonra avlunun boş köşelerine göz gezdirdi. Sonunda gözleri iki taşın üstündeki kapı kanadına ve kenarında yanan kandile takıldı. Adımlarını yavaşlatmadan tahtaya doğru yaklaştı.
“Kâtip Cemal burada mı?”
Cemal kalemi tahtanın üstüne bıraktı. Kurşun kalem tahtanın hafif eğiminde bir parmak kadar yuvarlandı, ıslak defterin kenarına dayanıp durdu.
“Buradayım,” dedi.