Demir Parmaklıkların Ardındaki Şehir Görseli
Demir Parmaklıkların Ardındaki Şehir

Defter

2. Sahne 24 dk okuma 11 okunma
Cemal’in cevabı duymadan sayım çizgisini çekmemesi
Cemal’in cevabı duymadan sayım çizgisini çekmemesi
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

Cemal kapı açılırken defteri sol koluna aldı. Tahta kapağın alt köşesi gevşemişti; defteri bir ucundan tuttuğunda yapraklar gövdesinden ayrılıp aşağı kayıyordu. Kapağı avucuyla bastırıp cildi kendine doğru çekti. Mürekkep şişesini Rıza taşıyordu. Koridora çıkmadan önce kapağı iki kez çevirdi, ağzını kontrol etti, sonra yeniden kapattı. Camın içindeki koyu sıvı kandilin ışığında siyaha yakın görünüyordu. Rıza şişeyi her akşam böyle yoklardı. Bir keresinde mürekkep akıp kâğıdın kenarını kapatmış, iki satırın okunmasını güçleştirmişti. O günden beri şişeyi başkasına vermeden önce kapağına bakardı.

Cemal, defterin arka kapağına sıkıştırdığı kâğıtları yeniden saydı. Birinde gün içinde yapılan işlerin listesi, birinde öğle vakti gelen kısa notlar vardı. Akşam sayımı için açacağı yaprak bunlardan ayrıydı. Her kâğıt kendi işini görüyordu: birinde iş için dışarı çıkanların adı, ötekinde o saat içeride bulunanların karşılığı yazılırdı. Birini diğerinin devamı gibi kullanırsa, daha sonra sayfayı açan kişi iki ayrı bilgiyi tek olay sanabilirdi. Cemal bu ayrımı sonradan öğrenmişti. İlk zamanlar defterde boşluk bırakmaktan çekinirdi. Bir satırın boş olması, işi yarım bırakmış gibi görünürdü. Sonra boşluğun da açıklaması bulunabileceğini, yanlış bir işaretin ise açıklamayla kolayca düzelmeyeceğini gördü.

Rıza kapıya yaklaştı. Cemal, elindeki defteri göğsüne bastırarak peşinden yürüdü. Koridor taşlarının arasında alçak bir çıkıntı vardı; herkes gibi o da adımını o noktada kısaltırdı. Cildin gevşek kapağı koluna sürtündü. Bir yaprak dışarı kayacak gibi oldu. Cemal sol başparmağıyla kenarını içeri itti. O akşam önünde iki ayrı iş vardı. Önce Osman’ın öğleden sonraki iş kaydında adının görünmediğini söylediği notu, sonra akşam yoklaması. Biri gündüz ne yapıldığına, öteki sayım sırasında kimin cevap verdiğine ilişkindi. Aralarında benzerlik olsa da aynı kayıt değildi.

Cemal bu ayrımı aklında tutmak için iki kâğıdı birbirinden uzak koyardı. İş listesi, öğleden sonra dışarı çıkanların ve yaptıkları işin hesabını taşıyordu. Akşam defteri ise isimlerin karşısında o an verilen cevabı. Bir adam gün içinde çalışmış, akşam sayımında bulunmamış olabilirdi; başka biri gün boyunca odasından ayrılmamış, yoklamada adını duyunca ses vermiş olabilirdi. İki kâğıt aynı şeyi söylemiyordu. Biri günün gerisinde kalıyor, öteki o akşamın içinde tutuluyordu.

Cemal’in işi yalnızca adları doğru yazmak değildi. Elindeki bilginin nereden geldiğini de unutmayacağı bir biçimde bırakmalıydı. Kendi gördüğünü gördüğü gibi, başkasının anlattığını da anlatıldığı gibi yazmalıydı. Aradaki farkı belli etmezse, sayfayı günler sonra açan kişi her sözü aynı ağırlıkta okuyabilirdi. Mürekkep kuruduktan sonra cümle, onu söyleyen adamdan ayrılırdı. Defterdeki çizgiler susar, onları kimin hangi şartta koyduğunu kendiliğinden anlatmazdı.

Bu yüzden boş satır onu eskisi kadar korkutmuyordu. Boşluk, henüz cevap bulunmadığını gösterebilirdi. Yanlış konmuş bir işaretse, sonradan okuyanı olmayan bir kesinliğe götürürdü. Cemal kalemi eline aldığında, sayfanın dolu görünmesinden önce hangi kısmının kendi eliyle bilindiğini düşünürdü.

İlk koğuşun önünde Osman bekliyordu. Cemal onu teneffüs saatinden beri görmemişti. Adam deftere bakınca ayakkabılarını birbirine sürttü. Yün patiklerinin tabanına avlunun çamuru yapışmış, taşların arasına kadar iz bırakmıştı. Osman eliyle demir parmaklığı tutuyordu. Parmağının kenarında ince bir çizik vardı; içine dolmuş karanlık leke kan mı, kir mi, Cemal uzaktan seçemedi. Osman konuşmaya başlamadan önce boğazını temizledi.

“Öğleden sonraki iş listesine bakabilir misin, kâtip efendi?”

“Ne olmuş?”

“Odun taşıyanlarda ben de vardım. Adımı yazmamışlar.”

Cemal, öğleden sonra listeyi gördüğünü hatırladı. Hüseyin’in adı çizilmiş, yanına bir baş harf konmuştu. Kâğıdın alt kenarı kıvrıktı; iki satır birbirine yaklaşmıştı. Cemal onu dosyaya koyarken baş harfin kime ait olduğunu sormamıştı. İş bitmiş, kâğıt kendisine ulaşmış, üzerinde işaret bulunmuştu. O sırada birinin adının eksik kaldığını düşünmemişti. Şimdi Osman, aynı kâğıdın dışında kalmış olduğunu söylüyordu.

“Sen kendi sıranda mı çıktın, Hüseyin’in sırasında mı?” diye sordu.

“Hüseyin’in. Eli tutmadı.”

Cemal, Osman’ın yüzüne baktı. “Eli tutmadı” sözünü hangi iş için söylediğini anlamaya çalışıyordu.

“Çuvalı mı taşıyamadı?”

“İlk sefer birlikte kaldırdık. Sonra çuvalın ağzı açıldı. Hüseyin tutamadı, ben tuttum. Odunluğa iki sefer girdim.”

“İşin başındaki seni gördü mü?”

“Gördüyse kendi söylesin. Ben ona adımı söyledim.”

Osman’ın cümleleri birbirinin peşine takılıyordu. Bir seferde çuvalın ağız kısmını tuttuğunu, ikinci seferde odunları içeri taşıdığını, Hüseyin’in elinin o sırada iyi olmadığını anlatmak istedi. Cemal, adamın işin nasıl yapıldığını baştan sona söylemesine izin verdi. Sözünü keserse, belki asıl sorması gereken ayrıntıyı kaçıracaktı. Birinin yaptığı işi anlatırken adıyla başladığı olurdu; başkası önce yükün ne kadar ağır olduğunu söylerdi. Osman, önce adının yazılmadığını söylemişti. Cemal, onun hangi seferde, kimin yanında, hangi anda bulunduğunu ayırmaya çalışıyordu.

“İki sefer de sen mi taşıdın?”

“İlkinde ikimiz tuttuk. Sonra Hüseyin’in eli açılmadı.”

“Kim gördü?”

“Odunluğun kapısındaki adam. Hüseyin de gördü.”

“Başka?”

Osman bir an durdu. “Bilmiyorum.”

Cemal, bu son cevabı olduğu gibi duydu. “Bilmiyorum” demek, önceki sözleri geçersiz kılmıyordu. Yalnızca Osman’ın başka kimlerin gördüğünü bilmediği anlamına geliyordu. Cemal, adamın elindeki çizikten odun taşıdığı sonucunu çıkaramazdı; patiklerin çamuru da hangi saatte avluya çıktığını söylemiyordu. Her ayrıntı tek başına bir şey gösteriyor, ama hiçbiri tek başına yapılan işi kanıtlamıyordu. Bu, Osman’ın yalan söylediğini düşünmesi değildi. Yazacağı şeyin sınırını bilmek istiyordu.

“Odunları çuvaldan mı çıkardınız, yoksa demet hâlinde mi taşıdınız?” diye sordu Cemal.

Osman parmaklarını demirden çekti, avucuna baktı. “Çuvalın ağzı açıldı. İçindekileri toplamak için durduk. Sonra kalan odunları ben taşıdım.”

“İki sefer dediğin, odunluğa iki kez girmen mi?”

“Evet.”

“İlk seferde ne kadarını tuttun?”

Osman bu kez hemen karşılık vermedi. “Çuvalı kapıdan beraber kaldırdık. Ağzı açılınca bir kısmı yere döküldü. Hüseyin’in eli o zaman tutmadı. Yerdekileri ben topladım, kalanını içeri taşıdım.”

“İkinci sefer?”

“Yükü ben götürdüm. O kapıda kaldı.”

Cemal, “Yerdekileri” derken ne kadar odun olduğunu sormadı. Osman’ın sayabileceği bir miktar olmayabilirdi. Asıl bilmek istediği, iki seferin her birinde kimin ne yaptığını ayırmaktı.

“Yani ilk yükü birlikte kaldırdınız, sonra sen devam ettin?”

“Evet. Hüseyin’in eli tutmayınca bıraktı.”

Osman'ın cevabı, ilk anlattığından daha dar bir iş tarif ediyordu. Cemal kalemini kâğıda değdirmedi. Adamın emeğini azaltmak istemiyordu; fakat bir seferde iki kişinin tuttuğu yükü, yalnız bir kişinin taşımış olduğu gibi yazmak da doğru olmazdı. “Yardım ettim” sözüyle “işi ben yaptım” sözü arasında, birinin adı ötekine karışabilirdi.

“Bunu yarın kapıdaki adama da böyle anlatır mısın?” dedi.

“Anlatırım.”

“Onun ne gördüğünü bilmiyoruz. Senin söylediğini yazacağım. O da kendi gördüğünü söyler.”

Osman başını azıcık yana eğdi. “Benim dediğim işe yaramaz mı?”

“Yarar. Ama tek başına senin dediğin olarak durur.”

Cemal, sesindeki sertliğin Osman’ı susturmasını istemiyordu. Soruları, adamın sözünü kuşkulu göstermek için değil, kâğıtta neyi temsil edeceğini belirlemek içindi.

Osman’ın işi, eksik yazılan adını bulmaktan ibaret değildi; aynı zamanda yükün hangi kısmını kimin taşıdığını açıklamaya çalışıyordu. Defter bu payı hesaplayamazdı. Yine de Cemal, duyduğu ayrıntıyı düzleştirip tek bir hükme çevirmemeliydi.

Osman çenesini kaldırdı. “Ben Hüseyin’i kötülemek için söylemiyorum.”

“Öyle yazmıyorum.”

“Hüseyin’in eli tutmadı. Çuvalı ben kavradım. Sonra o dinlendi, ben taşıdım.”

Cemal bu cümleyi zihninde iki parçaya ayırdı. İlkinde yükü birlikte kaldırmışlardı; ikincisinde Osman tek başına taşımıştı. Birinin ötekine dönüşmesi, yalnızca eksik kalan adı tamamlamak değildi. Rıza’nın sabah soracağı kişinin cevabı, bu iki anı birbirinden ayırabilirdi. Belki de adam yalnızca birini görmüştü.

“İş listesinde Hüseyin’in adı var mı?” diye sordu Rıza.

“Var,” dedi Cemal. “Yanında da bir baş harf.”

“Kim koymuş?”

“Bilmiyorum.”

Rıza, taşıdığı mürekkep şişesinin kapağını iki parmağıyla çevirdi. “Sabah odunluğu açan adama sorarım,” dedi. “Sonra geçeriz kâğıda.”

Osman çekilecek gibi oldu. Bir eli hâlâ demire dayanıyordu.

“Sabah işe gene onun adıyla çağırmayın da.”

Rıza ilk koğuşun sürgüsünü yokladı. Cemal, Osman’ın isteğinin yalnızca kendine bir işaret koydurmak olmadığını o zaman anladı. Ertesi gün yeniden odunluğa çağrılırsa, Hüseyin’in adıyla mı çağrılacaktı? Bir işi onun adına yaptığı düşünülürse, bu kez kendisinin işi mi sayılacaktı? Osman, aynı çuvalı birlikte tutmuş olsalar bile, yükün kimin elinde kaldığının listede yazılmasını istiyordu. Cemal onun niyetini anlayabilirdi; fakat niyet, doğrulanmış kayıt değildi.

“Benim adım listede yok,” dedi Osman. “Yarın yine onun adı okunursa ben nerede olacağım?”

Cemal, kâğıdın arka kapağından boş bir sayfa çıkardı. Bu sayfa iş listesinin devamı değildi; sadece sabah sorulacak şeyi kaybetmemek içindi. Osman’ın adını yazdı. Yanına “Hüseyin’in sırasında” sözünü ekledi. Sonra kalemi bıraktı. Cümlenin kalanını boş tuttu. Osman’ın söylediğini yazmıştı; söylediklerinin doğru olduğunu henüz bir başkasıyla karşılaştırmamıştı.

Osman kâğıda eğildi. “Ne yazdın?”

Cemal, küçük harflerle tuttuğu satırı ona okudu. “Osman. Hüseyin’in sırasında.”

“Ben onun yerine geçmedim,” dedi Osman. “İlkinde beraber tuttuk.”

“Bunu söyledin.”

“Öyleyse öyle yaz.”

Cemal kalemin ucunu sayfaya yaklaştırdı ama yeni bir cümle eklemedi. “Bu kâğıt, iş listesini değiştirmiyor. Sabah soracağımızı unutmamak için.”

Osman, adıyla öteki adamın adının aynı satırda durmasına baktı. “Benim adım onun altında kalmasın.”

“Altında değil. Yanında.”

“Biri okursa?”

“Önce bunu benim yazdığımı, sonra da senin söylediğini görür.”

Cemal, kâğıdı biraz yukarı kaldırdı; iki satırın ayrıldığı yer belli olsun diye parmağını aralarında tuttu. Osman satıra yeniden baktı. Yüzündeki gerginlik azalmadı, fakat bu kez itiraz etmedi. Cemal’in söylediği, onun gündüz listesindeki adını geri getirmiyordu. Yalnızca notun ne anlama geldiğini aralarında açık etmişti. Sabah başka bir cevap alınırsa, o cümlenin yanına eklenebilirdi; bu akşamsa Osman’ın kendi anlatısı olduğu gibi kalacaktı.

“Ben yaptım, yazman yeter,” dedi Osman.

Cemal başını kaldırdı. “Sen yaptığını söyledin. Ben de söylediğini yazdım.”

“Bana inanmıyor musun?”

Cemal, bu soruya hemen cevap veremedi. “Sana inanmak ayrı. Kâğıda ne yazdığımı belli etmek ayrı,” dedi. “Bu satır, senin sözün. Sabah sorulacak.”

“Ya unuturlarsa?”

“Not burada kalacak.”

Osman’ın yüzündeki gerginlik kalkmadı. Cemal bunu beklemiyordu.

Osman, küçük kâğıdın arka kapağa yerleştirilmesini izledi. “Bu kâğıt sabah kimsenin eline geçmezse?” diye sordu.

“Ben açarım.”

“Sen olmazsan?”

Cemal cevap vermeden önce kâğıdın kenarını cildin içine doğru itti. “Rıza da görecek.”

Osman gözlerini Rıza’ya çevirdi. “O hatırlayacak mı?”

Rıza mürekkep şişesini bir elinden ötekine aldı. “Sabah odunluğa önce ben gideceğim. Kapıyı açanı bulacağım.”

“Ya kapıyı başkası açmışsa?”

“Onu sorarım.”

Osman, bu kez Cemal’e döndü. “Benim adım listede yok. Şimdi başka bir kâğıda yazdın. İkisi yan yana durunca biri ötekini kapatır mı?”

“Hayır,” dedi Cemal. “Biri iş listesi. Bu da sabah sorulacak bir not. İstersen ikisini yan yana koymam.”

Osman bir an sustu. “Yan yana olmasın demedim.”

Cemal, bu sözdeki çekinceyi duydu ama adamın yerine karar vermedi. Notu arka kapağın içinde tutacaktı. İş listesi ise kendi yerinde kalacaktı. Sabah cevap alınırsa, yeni bilgi aynı kâğıda ayrı bir satır olarak eklenebilirdi. Eski listenin üzerine yazmak, o gün işaretlenmiş adların biçimini değiştirebilirdi. Yeni bilgi eski satırı düzeltiyor mu, yoksa yalnızca eksik bir ayrıntıyı mı tamamlıyordu? Cemal bunu, kapıdaki adamın cevabını duymadan bilemezdi.

“Benim sözüm kaybolmasın,” dedi Osman.

“Burada duracak.”

“Adımı da unutma.”

“Adın yazılı.”

Bu cevap Osman’a yetmedi. Cemal bunu yüzünden anladı; yine de daha fazlasını vaat etmedi. Osman, boşluğun üzerine eğildi. “Benim kaydımın yanında Hüseyin’in adı duruyor,” dedi.

“Çünkü onun sırasında çıktığını söyledin.”

“Yarın yine onun adı okunursa, ben ne diyeceğim?”

Cemal, “Yarın soracağız,” dedi. “Bu gece senin sözünü açık bırakacağım.”

Osman cevap vermedi. Bir süre demire dayanan elini çekmedi, sonra parmaklarını açıp kapadı. Cemal o hareketi gördü ama ona bir anlam yüklemedi. Adamın elindeki çizik, çamurla örtülmüştü. Rıza şişenin kapağını kapattı. Cemal küçük kâğıdı defterin arka kapağına yerleştirdi. Osman’ın adı oradaydı; iş listesindeki boşluksa henüz yerinde duruyordu.

Osman yerine dönünce Cemal ana sayfayı açtı.

Koğuşta konuşmalar sürüyordu. Bir yataktan ötekine doğru uzanan bir el, düşmüş örtüyü sahibine verdi. Koridorun ucunda kapı kapandı; sürgünün sesi taş duvar boyunca yayıldı. Bu sesler arasında birazdan okunacak isimlerin sırası değişmeyecekti, ama herkesin cevabı aynı yerden gelmeyecekti.

Koğuşta geceye ait küçük sesler yavaş yavaş yerini buluyordu. Bir yataktan tahta gıcırtısı geldi; biri örtüsünü çekip ayaklarını içine aldı. Duvar dibinde iki adam alçak sesle konuşuyordu. Cemal’in sayfayı açmasıyla konuşmaları kesilmedi; yalnızca sesleri alçaldı. O, herkesin aynı anda susmasını beklemiyordu. Bir cevap kalabalığın içinden de duyulabilirdi. Fakat bir sözcük yarım kaldığında, yanındaki adamın yüzüne bakıp kimin cevap verdiğini tahmin etmek istemiyordu.

Kandil, kapının yanındaki taşta biriken nemi parlatıyor, sayfanın ortasına ulaşmadan önce gölgede sönüyordu. Cemal’in başı eğildikçe kandil ışığı da defterin üzerine kayıyordu. Rıza kapıda durduğu yerden içerideki hareketleri görebiliyor, Cemal ise isimlerin sırasını ve seslerin gelişini izliyordu. Sayım başlamadan önce aralarında anlaşmış oldukları şey buydu: biri ötekinin gördüğünü tamamlayabilir, ama onun yerine cevap veremezdi.

Cemal her akşam sayım öncesinde kendine birkaç küçük hazırlık yapardı. Önce sayfanın hangi köşeden açılacağını belirler, sonra önceki satırın son işaretine bakardı. Bir adın iki kez okunmaması, başka bir adın atlanmaması için gözünü satırda tutması gerekirdi. Kalemin ucunda kurumuş mürekkep varsa, ilk çizgi kâğıdı yırtabilirdi. Rıza şişeyi uzattığında kapağı fazla çevirmeden açar, kalemin ucunu dibe değdirmeden batırırdı. Bunlar defterde görünmeyen işlerdi; oysa bir satırın okunaklı kalması, bazen bu küçük dikkatlere bağlıydı.

Rıza, kapının yanında duracağı yeri seçti. “Bu akşam sırayı baştan mı okuyacaksın?” diye sordu.

“Baştan.”

“Bir önceki sayımda son iki isim yer değiştirmişti.”

“Bu sayfada yerleri doğru.”

Cemal satırı parmağıyla takip etti. Bir önceki akşamın kâğıdını bugünkü sayfaya taşımamak için özellikle kontrol etmişti. Yine de Rıza’nın uyarısı onu yeniden bakmaya yöneltti. İki isim arasında yalnızca bir kısa çizgi vardı. Cemal önce adları sessizce okudu, sonra sayfayı ışığa doğru eğdi. Mürekkep dağılmamıştı. İsimlerin sırası yerindeydi.

“Hazır,” dedi.

Rıza kapı aralığından içeri baktı. “Hazır olmak, herkesin cevap vereceği demek değil.”

“Cevap gelmezse tekrar ederim.”

“Ya duymadıysan?”

“Bir daha okurum.”

Bu konuşma yeni değildi; ama her akşam yeniden kurulması gerekiyordu. Sayımın akışı hızla ilerleyebilirdi. Bir ses, ötekinin üstüne binebilir, yatakların demiri cevapları kesebilirdi. İki kişinin aynı anda konuştuğu yerde Cemal hangi sesin hangi ada karşılık geldiğini kendi kendine tamamlamazdı. Rıza da gördüğü bir yüzü işaret saymazdı. İkisi bu kurala bağlı kalmazsa, bir akşamın sonunda sayfa bütünüyle dolabilir ama kimse kimin ne zaman cevap verdiğini anlayamazdı.

Cemal sayfanın altındaki boşluğa baktı. Orada yeni bir ad yoktu. Yine de isimleri okurken boşluklara karşı dikkatli olmalıydı. Boşluk, defterde isim bulunmadığı için değil, sesin gelmediği için oluşabilirdi. O akşam Osman’ın notu bu sayfada değildi. Onun gündüz yaptığı iş, gece vereceği cevabın yerine konmayacaktı.

Cildin kapağı kapanmaya çalışıyor, sol eliyle bastırdıkça sağ kenar yukarı kalkıyordu. Kandilin ışığı satır başlarına vuruyor, sayfanın öteki yarısı gölgede kalıyordu. Cemal isimleri okumaya alışkındı. Yine de her akşam satırın başına dönmeden işaret koymamaya çalışırdı. Bir adın ardından cevap gelmeden kalemini indirmezdi. Kimi adam ayağa kalkar, kimi yatağında doğrulur, kimi de bulunduğu yerden kısa bir ses verirdi. Defter, cevabın biçimini değil, duyulup duyulmadığını tutuyordu.

İlk birkaç ismi okudu. Bir adam ayağa kalkarken örtüsü omzundan düştü; diğeri başını kaldırmadan “Buradayım” dedi. Cemal, o sesin ardından çizgiyi çekti. Bir sonraki isim, listede uzun bir ada sahipti. Onu okurken kalemi satırın üstünde tuttu; bir kelimeyi yutarsa adın yarısı anlaşılmayabilirdi. Son heceyi tamamladıktan sonra bekledi. Koğuşta biri öksürdü, başka biri boğazını temizledi. Bir cevap iki nefes sonra geldi. Cemal kalemini indirmeden önce adın yeniden okunup okunmaması gerektiğine karar verdi. Sesin geldiği yerden aynı kelime tekrarlandı. Ancak o zaman işareti koydu.

Cemal’in cevabı duymadan sayım çizgisini çekmemesi

Rıza kapı tarafında duruyordu. Cemal defterin üstünden başını kaldırdığında onun omuz çizgisini ışığın sınırında seçebiliyordu. İkisi aynı şeyi görmüyor, aynı şeyi duymuyordu. Rıza, kapıdan içeri uzanan hareketleri daha iyi seçerdi; Cemal’in önü ise sayfa, kandil ve karşılık veren seslerle sınırlıydı. Bazen Rıza’nın gördüğü, Cemal’in duyamadığı bir anı tamamlardı. Bazen Cemal’in duyduğu bir cevap, Rıza’nın göremediği yerde verilmiş olurdu. Bu iki bilgi birbirine yardım edebilirdi; ama biri ötekinin yerine yazılamazdı.

İsimlerin okunması sürerken, Cemal bir satırın ortasında duraksadı. Adını okuduğu adamdan önce kısa bir öksürük duyulmuştu. Sonra bir ses geldi; heceye benziyordu ama kelime değildi. Cemal kalemini indirmedi. Rıza, kapının yanından koğuşun dip tarafına baktı.

“Cevap mıydı?” diye sordu Cemal.

“Bir ses geldi,” dedi Rıza.

“Kimden?”

Rıza başıyla yatağın olduğu tarafı gösterdi, fakat karanlıkta iki kişi aynı örtünün altında oturuyordu. Yüzlerini ayırmak güçtü. “Şu taraftan.”

Cemal, adı tekrar okudu. Bu kez yataktaki adam doğruldu. Önce omzundaki örtüyü çekti, sonra başını kaldırdı.

“Buradayım,” dedi.

“Duydum,” karşılığını verdi Cemal. Çizgiyi koydu.

Örtünün yanındaki öteki adam, “İlkinde de söyledi,” diye mırıldandı.

Cemal ona döndü. “Ben duymadım.”

“Biz duyduk.”

“Ben şimdi duydum.”

Söz uzamadı. Adam başını başka yana çevirdi. Cemal, bu kısa konuşmanın kimseyi ikna etmeyeceğini biliyordu. Birinin daha önce cevap verdiğini söyleyenler vardı; kalemi tutan ise sesi seçememişti. İsterse ötekinin sözüne dayanarak işaret koyabilirdi. Fakat o zaman çizgi, Cemal’in işittiği cevabı değil, başka birinin hatırladığı sesi gösterecekti. Bu akşam defterde tutulacak olan, onun kulağına ulaşan karşılıktı.

Rıza bir an sessiz kaldı. Sonra Cemal’in okuyacağı sıradaki ismi bekledi. İkisi de az önceki adamla tartışmayı sürdürmedi. Koğuşun içinde kimin haklı olduğunu belirlemek için ayrılacak zaman yoktu; ama aceleyle bir işaret koymak da gerekmiyordu. Cemal bir satırın üzerinde kalemini bekletebilir, adı yeniden okuyabilirdi. Sayımın ritmi kesilir, sonra kaldığı yerden devam ederdi. Bu küçük gecikme, sayfanın düzenini bozmadı. Yalnızca bir çizginin hangi sese dayandığını belirledi.

Hamdi’nin adı okununca başını karşısındaki adama çevirdi. Sesi kısa çıktı, ama duyuldu. Sabri’nin sesi daha aşağıdan gelirdi; adam ayağa kalksa bile önce kendi önüne konuşurmuş gibi duyulurdu. Cemal, seslerden kişileri tanımaya başlamıştı. Yataklar taşınır, yerler değişirdi; sesin geldiği yön de her akşam aynı kalmazdı. Yine de bir insanın adını duyunca nasıl cevap verdiği, yüzünden önce akılda kalırdı. Cemal bu hatırlayışa güvenirdi, fakat gözünü ve kulağını her akşam yeniden kullanırdı.

Okunacak birkaç isim kalmıştı. Cemal defteri daha iyi görmek için kandile doğru eğildi. Bir teneke tas yuvarlandı, taşın bir çıkıntısına çarpıp sıçradı. Metalin sesi koğuşun içindeki konuşmayı örttü. İlk çarpma tok, ikincisi inceydi; ardından kısa bir sessizlik geldi. Tasın sahibi mi düşürmüştü, yoksa biri ayağıyla mı itmişti, Cemal anlayamadı. Tasın ardından bir ayakkabı sürtüldü. Cemal başını kaldırdığında Sabri’yi masanın bulunduğu tarafta gördü. Adam eli cebinde, bir sonraki ismin okunmasını bekliyordu. Karanlık, yüzünü ve ayaklarının yönünü seçmesine izin vermiyordu.

Rıza, “Buradaydı, ben gördüm,” dedi.

Cemal başını çevirdi. “Ne zaman gördün?”

“Az önce.”

“Tas düşmeden önce mi?”

“Düşmeden az önce. Masanın yanındaydı.”

“Sonra?”

“Sesini duymadım. Tas yuvarlanınca herkes dönüp baktı.”

Rıza’nın gördüğü, Sabri’nin sayım sırasında cevap verdiğini göstermiyordu. O işaretin dayanağı hâlâ beklenen sesti.

Cemal satırın kenarına koymak üzere olduğu çizgiyi geciktirdi. Sabri’yi o da görüyordu; ama tas yuvarlanmadan önce nerede durduğunu bilmiyordu. Rıza ise onu daha erken görmüş olabilirdi. Cümlede zaman yoktu. “Buradaydı” sözü, Sabri’nin sayım sırasında koğuşta bulunduğunu mu söylüyordu, yoksa yalnızca Rıza’nın onu az önce gördüğünü mü? Cemal, bu farkı kendi kendine kapatmak istemedi. Rıza’yı yalanlamıyordu. Yalnızca deftere koyacağı işaretin neye dayandığını belli etmek istiyordu.

Ertesi gün o çizgiye baktığında, hangi ana karşılık geldiğini kendisi de hatırlamayabilirdi. Rıza’nın gördüğü an ile Cemal’in duyduğu cevap aynı değildi. Sayımda isim okunuyor, karşılık bekleniyordu. Cemal, sırayı durdurmadan da Sabri’ye seslenebilirdi. Kalemi indirmedi.

“Sabri,” dedi bir daha.

Sabri yüzünü kapıya çevirerek cevap verdi.

“Buradayım.”

Ses, kapı çevresinde yankılandı. Cemal kelimenin sonundaki nefesi duydu. Artık yalnızca Rıza’nın tanıklığı yoktu; kendi kulağının işittiği cevap da vardı.

Sabri, Cemal’in yazmak üzere elini uzattığını gördü. “İlkinde duymadın mı?” diye sordu.

“Hayır.”

“Tasın sesi vardı.”

“Vardı.”

Sabri, cevap vermek için bulunduğu yerden ayrılmadı. Cemal de ona yaklaşmasını istemedi. Birinin kapıya kadar gelip görünmesi, sesin yerine geçmezdi; üstelik koğuşun dar geçidinde başkalarının yolunu kesebilirdi. Sayım, adamların sıraya girip kendilerini göstermesi değildi. Cemal ismi okuyacak, karşılığını duyacak, sonra işareti koyacaktı.

“Şimdi duydun,” dedi Sabri.

“Evet.”

“Öyleyse yaz.”

Cemal, Sabri’nin bu sözüne bir açıklama eklemedi. Adam ilk çağrıyı duyup duymadığını anlatmıyor, tasın düştüğü anda ne yaptığını savunmuyor, yalnızca ikinci cevapla birlikte kaydın tamamlandığını söylüyordu. Cemal’in elindeki çizgi de bu sıraya bağlıydı. Sabri’nin kendi hakkındaki anlatısını genişletmek zorunda kalmadan, sayımda bulunduğu anlaşılacaktı.

Cemal kalemini mürekkebe batırdı. Satırın doğru yerine kısa bir çizgi çekti. Kâğıdın üstündeki mürekkep ışıkta parladı, sonra matlaştı. Sabri çizginin konduğunu görecek kadar yakın değildi. Sıradaki adı duyunca masanın yanından çekildi.

Rıza kapı yanında yer değiştirdi. “Bir daha çağırınca duydu,” dedi.

“Evet.”

“İlkinde tasın sesi vardı.”

“Onu da yazmaya gerek yok.”

Rıza sayfaya eğilmedi. “Yarın bakınca bu çizgiyi hatırlamayacak mısın?”

“Hatırlasam bile çizgi, cevabından dolayı.”

“Peki tas?”

“Tasın sahibi biliyorsa kendi söyler.”

Cemal, Rıza’nın bu soruyu neden sorduğunu anlamaya çalışmadı; belki yalnızca sayımın akışını konuşuyordu. Yine de cevabı, kendisine de yaradı. Her olayın ayrıntısı aynı sayfada tutulamazdı. Bir sesin gecikmesi, adamın yokluğu demek değildi; tasın yuvarlanması da Sabri’nin neden sustuğunu kesin olarak göstermiyordu. Kâğıtta kalması gereken, sorulan adla verilen cevap arasındaki bağdı. Geri kalan ayrıntılar, ancak başka bir soru onları gerekli kılarsa yeniden anlatılabilirdi.

Cemal başını kaldırıp Sabri’ye baktı. Adam elini cebinden çıkardı; avucu boştu. Bunu görmek, sayım çizgisi için gerekli değildi. Adamın niyetini de açıklamıyordu. Cemal defterde yalnızca adın karşısındaki yeri hesapladı. Birinin boş eli, kâğıttaki işarete eklenemezdi. Tasın sahibi nihayet eğilip tası aldı. Metal yeniden taşa değdi; bu kez ses kısa sürdü. Cemal sonraki adı okudu.

Sayımın kalan kısmını aynı dikkatle sürdürdü.

Koğuşun öbür ucundan gelen cevaplar da aynı biçimde ölçülemiyordu. Bir adam adını duyunca yalnızca boğazından bir ses çıkardı; kelime tamamlanmadı. Cemal satırın önünde bekledi.

“Buradayım,” dedi adam, bu kez daha açık.

Cemal işareti koydu. Bir sonrakinin cevabı, adının son hecesine karıştı. Rıza kapıya doğru bir adım attı, eliyle sessizlik istedi. Kimse ona dönüp bakmadı; konuşmalar kendiliğinden kesildi. Cemal adı yeniden okudu. Cevap bu kez yatağın içinden geldi. Sırayı sürdürdü.

Bir çizgiyi geciktirmek, kişiyi cezalandırmak değildi. Fakat koğuşta bekleyenler, kalemin durmasını kendilerine yönelmiş bir kuşku gibi görebilirdi. Cemal bunu biliyordu. O yüzden tekrar istediğinde sesini yükseltmez, kimseyi açıklama vermeye zorlamazdı. “Duyamadım,” derdi. Bu, sorunun kendisinde olduğunu gösterirdi. Adam ikinci kez cevap verince kayıt tamamlanırdı. Böylece sesini yükseltmekte zorlanan biri de bağırarak kendini kanıtlamak zorunda kalmazdı.

Rıza'nın gördüğü bir baş hareketini bildirdiği anlar olmuştu. Cemal bunu duyar, ama karşılık olarak işaret koymazdı. Rıza’nın tanıklığı değersiz değildi; yalnızca aynı soruya cevap vermiyordu. Kimin orada durduğunu gören kişi, o kişinin adını duyduğunda cevap verdiğini de duymuş sayılmazdı. Bu ayrım bazen iki adamın arasında kısa bir anlaşmazlık yaratırdı. Rıza, “Gördüm,” der; Cemal, “Sesini duymadım,” diye karşılık verirdi. Sonra isim yeniden okunur, cevap gelirse işaret konurdu. Bu akşam da aynı yolu izliyordu.

Bir süre sonra sesler daha az karıştı. Yataklarda doğrulanlar adını duyar duymaz cevap veriyor, koridora yakın duranlar kısa bir sessizliğin ardından sesleniyordu. Cemal her işaretten önce satıra baktı, sonra kulağını kaldırdı. Biri yanıt verdi diye sıradaki adı okumak kolaydı; fakat sıra, yalnızca aceleyle ilerletilirse düzgün görünürdü. Oysa sayfadaki düzenin, insanların cevap verdiği gerçek sıraya dayanması gerekiyordu.

Bir adın ardından ses gelmeyince aceleyle çizgi koymadı. Bir yataktan el kalktı; Cemal görmediği için işaretlemedi. Adı bir kez daha okuduğunda, aynı yerden “Buradayım” cevabı geldi. O zaman çizgiyi çekti. Bir başkası yalnızca başını salladı; Rıza bunu gördüğünü söyledi ama Cemal isim tekrar edilene kadar bekledi. Ses ikinci kez geldiğinde, satır tamamlandı. Her cevap aynı güçte çıkmıyordu. Cemal’in aradığı, gür bir ses değil, doğru ada karşılık gelen bir sesti.

Koğuşun içinde konuşmalar yavaş yavaş azaldı. Biri tasını yatağının altına itti, bir başkası örtüsünü topladı. Cemal isimleri okumayı bitirdiğinde, defterin sayfasında her satırın yanında bir işaret vardı; fakat günün bütün işleri orada bulunmuyordu. Öğleden sonraki iş listesinde Osman’ın adı hâlâ yoktu. Akşam sayımı defterinde ise Sabri’nin çizgisi, kendi cevabına dayanıyordu. İki kâğıdın arasındaki farkı Cemal biliyordu; onları sonra okuyacak herkesin de anlayabilmesi için notları ayrı tutması gerekiyordu.

Bu ayrım, dışarıdan bakan biri için fazla titiz görünebilirdi. Sayımın sonunda bütün isimlerin yanına işaret konmuşsa, sayfa tamamlanmış sayılırdı. Ama eksik görünen bir adın gündüz nerede çalıştığıyla gece nerede bulunduğu aynı sorunun cevabı değildi. Cemal, Osman’ın talebini bu yüzden sayım listesine eklememişti. Bir satıra yazacağı yanlış bilgi, Osman’ın söylediğini daha görünür kılabilir; fakat neyi kanıtladığı konusunda onu daha da belirsiz bırakabilirdi.

Rıza küçük notu yeniden okumadı. Sadece defterin arka kapağını bastırıp kapanmadığından emin oldu. “Sabah ilk işimiz bu,” dedi.

“Önce kapıyı açanı sor.”

“Sonra Hüseyin’i mi?”

“Önce birinci seferi göreni. Hüseyin kendi elinin neden durduğunu söyler.”

Rıza, bu sıraya bir itiraz getirmedi. Cemal ise olası cevapları birbirine karıştırmamaya dikkat etti. Kapıyı açan kişi yükün nereden alındığını görmüş olabilirdi ama çuval dağıldığında içeride bulunmayabilirdi. Hüseyin ilk kaldırışı hatırlayabilir, fakat Osman’ın ikinci seferini görmemiş olabilirdi. Birinin anlattığı, ötekinin anlatmadığını tamamlayacak diye bir kural yoktu. Sorular sırayla sorulacak, her cevap kendi sınırında kalacaktı.

Cemal bu düşünceleri deftere eklemedi. Henüz sorulmamış cevaplar için boş satırlar açmanın anlamı yoktu. Notun kenarındaki beyaz alan sabaha kadar boş kalacaktı. Orada görünmeyen şey, unutulmuş bir hüküm değil, henüz yapılmamış bir konuşmaydı.

Sayım bitince Rıza koridorda Osman’ı sordu. Cemal, arka kapağın arasından küçük kâğıdı çıkardı. Rıza kandile yaklaştırdı. Osman’ın adı, yanında “Hüseyin’in sırasında” sözüyle duruyordu.

“Hüseyin’in yerinde olduğunu yazmışsın,” dedi Rıza.

“Öyle söylediğini yazdım. Sabah soracağız.”

Rıza kâğıdı biraz daha ışığa tuttu. “Yanına Osman’ın sözü diye ekleyelim mi?”

Cemal kalemi uzattı. Rıza yazmadı. Sözü kimin söylediği belliydi; Cemal onu kâğıda geçirmişti. Sabah bir başkasının cevabı gelirse, bu notun yanına ayrı bir kayıt eklenecekti. Şimdilik daha fazla işaret koymak, doğrulanmamış bilgiyi çoğaltmaktan başka bir şey yapmazdı. Cemal, kâğıdın altına yeni bir satır açmadı.

“Kapıyı açana soralım,” dedi. “Sonra listede adı olana.”

Rıza, “Listeyi de götüreyim mi?” diye sordu.

“Önce götürme.”

“Adı orada duruyor.”

“Önce ona ne gördüğünü sor. Kâğıttaki adı görürse, kendi hatırladığıyla orada yazanı birbirine karıştırabilir.”

Rıza, mürekkep şişesini yeniden avucunda çevirdi. “Ya Hüseyin derse?”

“Ne zaman gördüğünü sor. Çuval açıldığında nerede duruyormuş, onu anlatmasını iste.”

“Osman’ın sözünü söylemeden?”

“Önce kendi anlatsın.”

Rıza, bu kez küçük kâğıda baktı. “Sonra Hüseyin’e mi?”

“Evet. Ona da ne gördüğünü soracağız. Birinin cevabını ötekinin önüne koymayız.”

“İkisi aynı şeyi söylemezse?”

Cemal, arka kapağın içine sıkışmış kâğıdın kenarını parmağıyla yokladı. “O zaman iki ayrı cevap olur.”

Rıza bir süre sustu. “Peki ya ikisi de hatırlamazsa?”

“Onu da yazarız.”

Bu söz, Osman’ın istediği sonucu vermiyordu. Yine de Cemal, ertesi sabah alacakları cevapların önceden belliymiş gibi konuşmak istemedi. Kapıyı açan kişi yalnızca ilk yükü görmüş olabilirdi. Hüseyin ikinci seferde orada bulunmayabilirdi. Osman da taşıdığı odun miktarını sayamamıştı. Her biri aynı işi başka bir yerden hatırlayabilirdi. Önce isimleri ve anları birbirine karıştırmadan dinlemeleri gerekiyordu.

Bir sonraki kapıya giderken koğuştaki adamlar karyolalarına dönüyorlardı. Cemal seslerden kimin önce yürüdüğünü seçemedi; ayaklar, demir ve taş arasında birbirine karıştı. Defteri kapatmak üzereyken iki yaprağı parmağıyla aralık tuttu. Sabri’nin çizgisi kurumaya başlamıştı. Osman’ın notu ise arka kapakta, sorulacak iki şeyle birlikte duruyordu. Biri o akşamın cevabını almış, öteki sabahı bekliyordu. Cemal, sayfanın kenarına yeni bir işaret eklemedi.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.