Dar koridor
Hamdi, Sabri’yi avlunun ortasında, İsmail’i bıraktıkları örtünün yanında buldu. Paltosunu omzuna geçirmişti; bir kolu içine geçmiş, öteki kolu boşta sarkıyordu. Elinde kısa bir tahta vardı. Kıymıkları avucuna batmasın diye onu iki parmağıyla tutuyordu. Tahtanın bir ucunda kireç tozu, ötekinde koyu bir leke kalmıştı.
“Kapının oradan ses gelmiş,” dedi. “Rıza’ya söylediler.”
Sabri, İsmail’in dirseğine kadar çektiği örtüye baktı. Adam gözlerini kapamıştı. Örtünün altında bir kere kıpırdandı, sonra eli dışarı çıkıp olduğu yerde kaldı. Sabri, elin parmaklarını sayacak kadar yaklaştı. İsmail’in eli açık duruyor, başparmağı örtünün kenarına değiyordu.
Sabri elini içeri sokmak üzere eğildiğinde İsmail gözlerini açtı.
“Böyle iyi,” dedi.
“Bir şey lazım mı?”
“Şimdilik değil.”
İsmail’in sesi, az önceki gibi aceleli çıkmamıştı. Sabri, örtüyü onun dirseğinin üstüne kadar çekti. Kumaşı boğazına yaklaştırmadı. Adamın yüzü rahatlamadı, ama çenesini bir parmak kadar gevşetti. Sabri yeniden doğruldu.
“Sen dinlen,” dedi.
“Sen nereye gidiyorsun?”
Hamdi cevap vermedi; Sabri de henüz ne diyeceğini bilmiyordu. Kapının oradan bir ses gelmişti. O sesin kime ait olduğu belli değildi. İsmail’in yanında oturmaya devam etse, başka bir ses daha duyabilirdi. Hamdi’yle giderse, koridorun içinde onları bekleyen şeyi görebilir ya da yalnızca daha fazla yıkıntıyla karşılaşabilirlerdi.
“Bir ses varmış,” dedi Sabri. “Ne olduğunu anlamaya gideceğiz.”
İsmail gözlerini kapadı. “Ses kesildiyse?”
“Bekleriz.”
“Ben burada iyiyim.”
Sabri, adamın örtüden dışarıda kalan eline baktı. “Rıza burada.”
İsmail başını belli belirsiz oynattı. Sabri, onun elini örtünün altına sokmadı. El orada kaldıkça İsmail’in istediğinde onu çekebileceğini düşündü. Hamdi kapının önüne kadar yürümüş, durup Sabri’nin gelip gelmediğine bakmıyordu. Sabri İsmail’in açıkta tuttuğu eli son bir kez gördü ve Hamdi’nin arkasından yürüdü.
Yıkılan duvarın olduğu yön, avlunun öteki ucundaydı. Sabri bu kez o tarafa bakmamaya çalıştı. Eğri direk gözünün önünden çıkmış, ama yokuş hâlâ zihninin bir köşesinde duruyordu. Adım atarken, az önce çıktığı yolun ölçüsünü yeniden hesaplamadı. Ayağındaki çorap ıslaktı; öteki ayağı çıplak kaldığı için taşların soğuğunu doğrudan alıyordu. Her adımda bedeni ona dışarıdaki karı hatırlatıyordu. Hamdi’nin peşinden giderken bu soğuk, bir davet gibi değil, taşıdığı yükün başka bir parçası gibi geldi.
Avlu kapısının ardında, koğuşlara giden ana geçitten ayrılan dar bir koridor vardı. Gündüzleri boş kovalar duvar boyunca dizilir, bir insanın rahat geçebilmesi için kulpları aynı yana çevrilirdi. Şimdi kovaların yerinde iki taş yığını duruyordu. Ötede, yerdeki bir tahta parçasının kenarı duvara dayanmıştı. Hamdi yanından geçerken ona dokunmadı. Sabri kendi omzunu da içeri alıp aynı yerden geçti.
Koridorun tavanı, avluya açılan bölümden alçaktı. Duvarların arasındaki nem kokusu karanlıkta daha ağır geliyordu. Geceleri kapıların önünde biriken hava, şimdi taş tozu ve kireçle karışmıştı. Sabri, duvara yakın durdu. Sol eliyle taşların çıkıntılarını yoklarken sağ ayağını öne koydu. Bir yerden su sızmış, zemin ince bir tabakayla parlamıştı. Işığın ulaşmadığı yerde parlaklık görünmüyor, ayağı kayınca anlaşılıyordu.
“Adam sesi miydi?” diye sordu.
“Duyan öyle diyor.”
“Sen duydun mu?”
Hamdi bu kez durup ona baktı. “Seninle dinlemeye geldim.”
Sabri, Hamdi’nin paltosunun boş koluna göz ucuyla baktı. Kumaş, omzundan aşağıya sarkıyor, her adımında duvara sürtünüyordu. Hamdi kolunu içine geçirmemişti; tahtayı tutan eli, paltonun öteki kolunda kayboluyordu. Paltosunu bu hâlde taşımak onu daha sıcak tutuyor muydu, belli değildi.
“Tahta ne işe yarayacak?” diye sordu Sabri.
“Bir şey yerinden oynamışsa, elimizi koymadan önce bununla yoklarız.”
“Duvarı kaldırmayacağız.”
“Gerekirse kımıldatırız.”
Sabri, koridorun ilerisindeki taş yığınlarına baktı. “Neyi kaldıracağımızı bilmeden değil.”
Hamdi kısa tahtayı çevirdi. Kıymıkların bulunduğu ucu avucuna değdirmedi. “O yüzden aldım.”
Sabri daha ileri gitmeden eğildi. Koridorun avluya yakın kısmına soluk bir ışık düşüyordu. Dizini koyduğu yerde zemin tozla kaplanmıştı. Çoraplı ayağını altına alınca kumaş dizinin arkasına kadar ıslak geldi. Birkaç adım ileride, görünmeyen bir yerde bir şey kısa kısa sürtündü. Sabri başını kaldırdı. Hamdi de paltosunun boş kolunu kendine çekmiş, dinliyordu.
Sürtünme ikinci kez duyulduğunda, ikisi de aynı yöne baktı.
“Bizi işiten var mı?” dedi Sabri.
Cevap gelmedi. Hamdi ağzını açacak gibi oldu; sonra sesini çıkarmadan bekledi. Sabri, ilk sürtünmenin ardından ne kadar zaman geçtiğini anlamaya çalıştı. Birkaç nefes mi, yoksa daha uzun bir sessizlik mi? İlk sesi duyduğunda Hamdi’ye soru sormuş, o da cevap vermişti. İkinci ses geldiğinde ikisi de aynı anda durmuştu. Aralarındaki bekleme, ölçülecek kadar uzun değildi.
Hamdi, tahtayı dizlerinin önüne bıraktı. “Kaldıracak bir şey olursa diye aldım,” dedi.
Sabri karanlığa baktı. “Daha neyi kaldıracağımızı bilmiyoruz.”
Bir süre ikisi de konuşmadı. Avluda bir adam bir isim söyledi. İkinci seferinde daha yüksek sesle söylediği için içerideki sessizlik bir an bozuldu. Sabri, o sesi duyunca birinin cevap vermesini bekledi. Cevap gelmedi. Hamdi, öne eğilip karanlığa seslendi. Konuşan kişinin yerinden kıpırdamasına gerek olmadığını, yalnız bir ses çıkarsa duyacaklarını söyledi. Ardından kendi öksürüğünü bastırmak için ağzını paltosunun yakasına kapadı.
Sabri, onun sözlerinin hangi kapıya ulaştığını anlamaya çalıştı. Koridorun bir yanında avluya açılan geçit, öte yanında koğuş kapıları vardı. İki yön birbirinden birkaç adım sonra ayrılıyor, sonra ikisi de karanlıkta bitiyordu. Duvarların içine gömülü demir halkalar, gündüzleri lambanın altında belli olurdu. Şimdi Sabri, kapıların yerini ancak taşın biçiminden ve zemindeki eşikten anlayabiliyordu. Koridorun bu bölümünde daha önce de beklemişti; ama o zaman dışarı çıkmak için bir kapının açılmasını beklerdi. Şimdi beklediği şeyin kapıdan mı, duvarın arkasından mı geleceğini bilmiyordu.
Sabri yere yaklaştı. Bir elini zemine dayayıp ötekiyle duvarın çıkıntısını buldu. Toz parmaklarının arasına doldu. Elini kaldırınca avucunda ince bir iz kaldı. Karanlığın içinde bir şeyin biçimini görmeye çalışmak yerine, ona dokunmadan nerede olduğunu anlamaya uğraştı. Sürtünen ses, taşın ya da tahtanın yer değiştirmesinden çıkmış olabilirdi. Bir insan, yardım istemek için aynı hareketi tekrarlamış da olabilirdi.
“Bir şey duyarsan söyle,” dedi Hamdi.
“Duyduğumu söylerim.”
“Gerisini sonra anlarız.”
Sabri, bu sözün daha doğru olduğunu düşündü. Sesin ne olduğunu kesinleştirene kadar susarsa, belki duyduğu şeyi de unutacaktı. Avludaki insanların adları, taşların üstünden birbirine karışarak geliyordu. Koridorda ise tek bir sürtünme, bütün dikkati kendine çekiyordu.
Sabri, sesleri birbirinden ayırmak için kendi bedenini de susturdu. Nefesini tuttuğunda göğsündeki baskı arttı; yeniden soluk alınca kumaşın hafif hışırtısı kulağına geldi. Hamdi’nin ayağının altındaki küçük taş yuvarlandı, ama koridorun ötesinden bir cevap gelmedi. Sabri, o taşın çıkardığı sesi de aklında tuttu. Biraz önceki sürtünmenin bununla aynı olmadığını biliyordu; yine de karanlıkta her ses, kendisine en yakın açıklamayı giyebilirdi.
“Bir daha seslenelim mi?” diye sordu Hamdi.
“Biraz bekleyelim.”
Hamdi başıyla onayladı. İkisi de oldukları yerde kaldı. Sabri, avludan gelen seslere yönelmedi. İnsanların isimleri, geçidin ağzında daha açık duyuluyor; dar koridorda duvarlara çarpıp parçalanıyordu. İçerideki birinin, bu adlardan kendisine ait olanı bekleyip beklemediğini bilemezdi. Kendi sesini de hemen kullanmak istemedi. Yüksek ses, bir cevap almaktan çok koridordaki tozu ve yankıyı harekete geçirebilirdi.
Beklemek, yürümekten daha kolay değildi. Ayağındaki ıslak çorap zemine yapışıyor, dizinin içi çömeldiği yerde sertleşiyordu. Hamdi’nin elindeki tahta da sessizce duruyordu. Sabri, bir insanın yardım isteyecek gücü varsa bunu hangi sesle yapacağını düşünmeye başladı: duvara vurmak mı, sürtünmek mi, yoksa yalnız adını söylemek mi? Hiçbirinin aynı şekilde duyulacağını bilmiyordu. Cevabı bulamadığı için Hamdi’ye bakmadı; koridorun karanlık ucuna kulak verdi.
Bir ses daha geldi. Bu kez sürtünme değil, kısa bir vuruştu. Tık. Ardından daha hafif bir tık. Sabri başını kaldırdı. Hamdi tahtayı elinde tuttuğu yerden kavradı. Sabri, sesin yerini bulmak için yana döndü; Hamdi de öbür yöne baktı.
“Oradan mı geldi?” dedi Hamdi.
“Hangisinden?”
“Kapıların olduğu yerden.”
“İkisi de kapı.”
Hamdi bir adım attı, durdu. “Öteki taraftan.”
Sabri ayağını yere koydu. Islak taş tabanından kaydı. Hamdi dirseğini tuttu. Sabri ilk anda bu desteği kabul etmek istemedi; sonra elini duvara dayayıp dengesini bulana kadar bırakmadı.
“Yavaş,” dedi Hamdi.
“Yavaşım.”
“Öyleyse daha da yavaş.”
Sabri, duvar boyunca ilerlerken adımlarını kısalttı. Taş yığınına yaklaştıklarında Hamdi’nin tahtası duvara hafifçe sürttü. İkisi de durdu. Bu ses az önceki vuruştan daha uzundu ve daha yakındı. Sabri, tahtanın sürtündüğünü biliyordu; yine de ardından bir cevap bekledi.
“Burada biri var mı?” diye seslendi Hamdi.
Koridorun sonu gibi görünen yerden bir şey dönmedi. Sabri, sesin tavana çarpıp geri gelmesini bekledi. Yankı kısa, boğuk bir titreşim hâlinde kulaklarına ulaştı. Bir cevap değildi. İkinci kez seslendiklerinde yalnızca kendi nefeslerini duydular.
“Belki kapının arkasında,” dedi Hamdi.
“Kapıyı görebiliyor musun?”
“Hayır.”
“Öyleyse arkasında olduğunu nereden biliyorsun?”
Hamdi cevap vermedi. Tahtayı dizlerine dayadı. Sabri’nin sorusu, ona da aklındaki belirsizliği hatırlatmıştı. Bir kapının arkasında biri olabilirdi; taşların altında ya da koğuşa çıkan başka bir geçitte de. Hiçbirini görmüyorlardı. Karanlıktaki her ses, kendisine bir yer seçtiriyordu. Oysa sesin çıktığı yer ile insanın bulunduğu yer aynı olmayabilirdi.
Sabri yeniden çömeldi. Dizinin altındaki toz kumaşına geçti. Taşların arasından gelen soğuk, ayağının uyuşukluğuna kadar ilerledi. Çıplak ayağını karnına çekti; çoraplı olanı yere bastı. Hamdi paltosunun boş kolunu omzuna doğru topladı. Kısa tahta dizlerinin arasında kaldı.
“İki kez duyduk,” dedi Hamdi.
“Üç.”
“Üçüncüsü tahta sesiydi.”
“Tahtayı sen tuttun.”
“Benim elimdeki başka bir şey de sürtmüş olabilir.”
Sabri, bu hesabın onları yakına götürmediğini anladı. Yine de Hamdi’nin saydığı seslere itiraz etmedi. Sürtünme, vuruş, tahta. Hangilerinin içeriden geldiğini bilmiyorlardı. Hamdi her sesi ayırırken bekleme aralıkları uzuyor, Sabri’nin aklındaki dışarı yolu yeniden beliriyordu. Kapıya kaç adım kaldığını, duvar açıklığına dönmek için avlunun neresinden geçeceğini hesapladı.
Sabri, beklerken kendi nefesini düzene sokmaya çalıştı. Soğuk, burnundan aldığı havayı kesiyor; ağzından verdiği nefes yüzüne geri dönüyordu. Taşların arasından gelen nem, duvarın karanlığında seçilmeyen bir koku bırakmıştı. Hamdi’nin palto kolu artık kıpırdamıyordu. İkisi de en ufak sesi dışarıdan ayırabilmek için oldukları yerde kaldılar.
Hamdi, tahtayı dizlerinin önüne bıraktı. “Kaldıracak bir şey olursa diye aldım.”
Sabri karanlığa baktı. “Daha neyi kaldıracağımızı bilmiyoruz.”
Hamdi’nin paltosunun boş kolu tahta parçasına takıldı. Onu kurtarmak için paltoyu omzunda düzeltti, ardından bir adım geri çekildi. “Geri dönelim,” dedi. “Rıza’ya anlatırız. Başkalarıyla geliriz.”
Sabri, hemen itiraz etmedi. Ayağının altına ince bir taş gelmişti. Taşı kenara itti, çoraplı ayağını sağlam yere bastı. Bir adım geri çekilirse avlu kapısına ulaşır, oradan da yıkılan duvarın yanına gidebilirdi. Direği, fırının önündeki yokuşu, mahalleye dönen dar geçidi biliyordu. Emine’nin nerede olduğunu ise bilmiyordu.
Hamdi tahtayı elinde tuttu. “Kalkalım.”
Sabri avlu kapısına baktı. Oradan dışarı çıkması için kimsenin önüne geçmesi gerekmiyordu. Yıkılan duvarın altından geçecek, sonra mahalleye giden yolu bulacaktı. Bu yolu az önce zihninde yürümüştü. Şimdi aynı yol, bir adımın ardından bıraktığı seslerle bölünüyordu.
“Bir dakika daha,” dedi Sabri.
Hamdi oturmadı. Ayakta durup iki yana baktı. Avludan insanların ayak sesleri, koridorun içinden ise yere düşen sıvanın hışırtısı geliyordu. Sabri gözlerini kapadı. Biraz önce duyduğu sürtünmenin ilkiyle ikincisi arasında ne kadar beklediğini düşünmeye çalıştı. Birinciden sonra Hamdi’ye bakmış, ikincide konuşmuştu. Aralarında çok az zaman vardı. Şimdi daha uzun süredir hiçbir şey duymamışlardı.
Hamdi’nin bu sözü Sabri’ye yolu yeniden gösterdi. Bir dakika, avlu kapısına varmaya yeterdi; dışarıdaki yokuşu bütünüyle geçmeye yetmezdi. Yine de o yokuşu nasıl bulacağını biliyordu. Duvarın dibinde önce sağa dönmesi, sonra fırının önünden yukarı çıkması gerekiyordu. Emine’nin evinin kapısına vardığında ne söyleyeceğini ise henüz seçememişti. “Geldim,” demek mi? “Sana haber veremedim,” demek mi? Belki de yalnız kapıyı çalacak, sesini tanımasını bekleyecekti.
Hamdi, Sabri’nin sustuğunu görünce elindeki tahtayı daha sıkı kavradı. “Dışarıda seni bekleyen biri var mı?” diye sordu.
Sabri, “Emine,” dedi. İsmi söyleyince evin yeri zihninde canlandı; soba, kapı eşiği, pencerede duran gölge değil, yalnızca onların olabileceği düşüncesi. “Benden haber bekler.”
“Onu bulursan bu geceyi anlatırsın.”
“Bulabilirsem.”
Hamdi daha fazlasını sormadı. Sabri de Emine’nin kendisini bekleyip beklemediğini, evin hâlâ ayakta olup olmadığını bilmiyordu. Yalnızca dışarı çıkmanın bir yönü vardı. Bu koridorda beklemenin yönü yoktu. Bir ses geldiğinde ona dönüyor, ses kesildiğinde hangi tarafa bakacağını şaşırıyordu.
“Dönmemiz gerekirse döneriz,” dedi Hamdi. “Ama burada ne kadar oyalanacağımızı bilmiyoruz.”
“Ben de bilmiyorum.”
“Bir dakika istedin.”
“Evet.”
“Bir dakika bittiğinde?”
Sabri, cevap vermeden önce duvarın ötesinden gelecek sesi bekledi. Dışarıdaki zamanın bir ölçüsü, onun için ayak sesleri ve adımlar olabilirdi. Buradaysa ölçü, sesin yeniden gelip gelmemesiydi. Bir dakikanın bittiğini kimse söylemeyecekti.
“Bir daha duyarsak karar veririz,” dedi.
Hamdi başını eğdi. Bu, çıkıştan vazgeçtiği anlamına gelmiyordu. Sabri de kalacağına dair bir karar vermiş değildi. Aralarındaki fark, Sabri’nin o an için ayağını kapıdan yana çevirmemiş olmasıydı.
Hamdi, “Dışarıdaki kapıya kadar yürümek bir dakika sürmez,” dedi.
Sabri ayağa kalktı. Dizinin içi titredi. Hamdi tahtayı uzattı; Sabri bir ucundan tutup kendini çekebilirdi. Almadı. Hamdi tahtayı yere bıraktı. Paltosunun boş kolu duvara sürtündü. Sabri, kapının açıklığından avluya ve oradan yıkılan duvara giden yolu biliyordu. Birkaç adımda direğin yanına varır, fırının önündeki yokuşu bulurdu. Yine de ayağını kapıya çevirmesi, yürümeye başladığı anlamına gelmiyordu.
“Bir daha ses gelmezse dönüyoruz,” dedi Hamdi.
“Rıza’ya haber veririz.”
“Duyduklarımızı söyleriz.”
“Ne duyduğumuzu?”
Hamdi cevap vermedi. Sabri’nin eli duvardaki çatlağa gitti. Kenardan küçük bir sıva parçası koptu. Parmakları arasında ezince un gibi dağıldı. Duvarın öte yanında birinin olup olmadığını göstermedi; burada daha fazla beklemenin de bir şeyi sağlamlaştırmayacağını gösterdi.
Sabri kapı yönüne döndü. Hamdi bir adım attı. Paltosunun boş kolu taşlara değdi. Ardından bir şey sürtündü.
İkisi de durdu.
Ses, öncekinden uzun sürmüş, sanki kumaş taşın üzerinde çekilmişti. Hamdi tahtayı yerden aldı. Sabri, sürtünmenin bittiği yerde bir nefes duyduğunu sandı. Kendi nefesi mi, başka birinin mi, ayırt edemedi.
“Kim var?” diye sordu Hamdi.
Yanıt gelmedi.
“Ses verebilir misin?” diye seslendi Sabri. “Seni işitiyoruz.”
Sessizlik geri döndü. Sabri’nin ayağının ucu hâlâ kapıya dönüktü; ama yerinden ilerlemedi. Hamdi’nin yanına yaklaştı. İkisinin bekleyişi aynı sürede farklı yerlere uzanıyordu. Hamdi, sesin kesildiği yöne kulak veriyor; Sabri, kapıdan avluya ulaşmak için kaç adım gerektiğini hesaplıyordu.
Karanlığın içinde bir ses, “Dışarıda sabah oldu mu?” diye sordu.
Hamdi’nin eli tahtanın üzerinde durdu. Sabri başını kaldırdı. Söz koridorun derininden gelmişti; ama hangi kapının ya da duvarın ardında olduğunu seçemedi. Avluda ışık yanıyor, duvarın ötesinde gece sürüyordu. Sabri bulunduğu yerden göğün rengini göremiyordu. Saati bilmiyordu. Birinin dışarıda sabah olup olmadığını soracak kadar zamandır içeride beklediğini ise sesinden anladı.
“Daha olmadı,” dedi. “Seni duyduk.”
Sabri, bu cevabı verirken göğün rengini gördüğünü iddia etmedi. “Daha olmadı” sözü, saati bildiği anlamına gelmiyordu; yalnızca gecenin içinden gelen soruya, bildiği kadarını söylüyordu. Dışarı çıkıp göğe bakmadan sabahı kesin olarak tanıyamazdı. Yine de sabahın gelmediğini, avluda dolaşanların sesinden ve gecenin soğuğundan anlıyordu. İçerideki adamın istediği şey belki saatin kaç olduğu değil, dışarıda birinin onu duyup duymadığıydı.
Hamdi başını Sabri’ye çevirdi. O da aynı soruyu duymuştu; sözün ardından koridoru dikkatle dinliyordu. Sabri, içeriye yeniden bir şey söylemek üzere ağzını açtı, ama karşı taraftan bir yanıt gelmedi. Daha fazla söz, duyduklarını çoğaltmayacak, yalnızca sessizliği bölüp onları kendi seslerine yaklaştıracaktı.
Cevap gelmedi. Sabri, sözünün karşıya ulaşıp ulaşmadığını anlayamadı. Hamdi, tahtayı duvara dayamadı; bir adım geriye çekildi.
“Rıza’ya haber vereceğim,” dedi.
“Sesin yerini tarif et.”
“Tahtayı da götüreyim.”
“Götür.”
“Ya içeride bir şey oynarsa?”
“Bilmiyoruz.”
Hamdi başını bir kez salladı. “O yüzden Rıza’yı bulacağım.”
Sabri onun geçitten uzaklaşmasını dinledi. Boş kolu bu kez duvara sürtünmedi. Adımları avluya doğru hafifledi, sonra kapı eşiğinde kayboldu. Sabri koridorda yalnız kaldı. Bir kapı eşiğinden sızan soğuk dizinin altından geçip beline kadar çıktı. Ayağa kalktı, sonra başını duvara çarpmamak için tekrar eğildi. Burada beklerken ne kadar zaman geçtiğini anlamak güçleşiyordu. Avluda isimler okunuyor, insanlar bir yerden bir yere taşınıyordu. Koridorda ise her sesin ardından yeniden aynı sessizlik başlıyordu.
İçerideki adam, “Ne kadar oldu?” diye sordu.
“Bilmiyorum.”
“Çok mu?”
Sabri, avluda kaç ismin çağrıldığını hatırlamaya çalıştı. Bir adam örtünün üstüne alınmış, Cemal’in önünde bir zarf açılmış, Rıza bir kapıya doğru yürümüştü. Bunlar birkaç dakika içinde de olmuş olabilirdi, daha uzun zamanda da. Sabri, “Bilmiyorum,” dedi. “Hamdi Rıza’ya haber vermeye gitti.”
“Rıza kim?”
“Burada yardım eden biri.”
İçeriden cevap gelmedi. Sabri, adamın bu ismi tanıyıp tanımadığını anlayamadı. Onun tanımadığı birine güvenmesi gerekmiyordu. Yalnızca birilerinin sesini duyduğunu bilmesi yeterli olabilirdi.
Sabri’nin kendi zamanı da bütünüyle saatsiz değildi. Cezaevinde sabah, önce anahtarlığın demir sesiyle başlardı. Ardından kapı açılır, kapların taş zemine bırakılması duyulur, isimler okunurdu. Kimi sabah ışık kapı aralığından daha önce sızar, kimi sabah sayım sesiyle günün başladığı anlaşılırdı. Herkes aynı saati görmezdi, ama her gün birbirine benzeyen birkaç ses vardı. Şimdi o düzenin yerini taşın sürtünmesi, kesilen çağrı ve belirsiz bekleyiş almıştı. İçerideki adam, bu işaretlerin hiçbirine ulaşamıyor olabilirdi. Sabri, saati söyleyemese de onun dışarıdan bir ses istediğini anlıyordu.
“Daha olmadı,” diye yeniden seslendi. “Gece.”
Sabri, karşılık gelmeyince aynı cümleyi bir daha söylemedi. Sözün taşların arasından nasıl geçtiğini bilmiyordu; ancak sesini yükseltmenin duvarı açmayacağını biliyordu. Bir süre sonra içeriden hafif bir öksürük ya da boğazda takılan bir nefes duyuldu. Sabri, “Seni duyuyorum,” dedi. Bu kez karşıdan ses gelmedi, ama sessizlik de ilk seferki kadar boş değildi. Birinin orada olduğunu bilmiyordu; yalnızca soruya cevap verebilecek bir ses bekliyordu.
“Yakınında başka biri var mı?” diye sordu.
Uzun bir aradan sonra, “Bilmiyorum,” dedi adam.
Sabri bu cevabı bir işaret gibi almadı. Adamın bulunduğu yerde başını çeviremiyor, çevresinde ne olduğunu göremiyor olabilirdi. Ya da yalnızca korkmuştu. “Tamam,” dedi. “Bilmek zorunda değilsin.”
“Adını soracak mısın?”
Sabri soruyu beklemiyordu. “İstersen söylersin.”
“Şimdi değil.”
“Peki.”
Karanlıkta bir adın saklanması, Sabri’ye yabancı değildi. İnsan bazen adını söyler, karşısındaki onu kayda geçirir; bazen de o kaydın kendisine ne yapacağını kestiremezdi. Sabri, burada bir defter tutmuyordu. İçeridekinin adını bilmeden de ona cevap verebilirdi.
Avludan bir kapının metal sesi duyuldu. Ardından birinin yürüyüşü, koridorun girişinden geçip uzaklaştı. Sabri, bu sesleri birbirinden ayırmaya çalıştı; fakat her ayak sesini birinin geldiğine yormanın, sonra yanıldığını anlamanın ne kadar kolay olduğunu gördü. O nedenle yerinden kıpırdamadı. Hamdi ve Rıza dönene kadar bekleyecek, içerideki adam yeni bir şey söylerse duyduğu kadarını aktaracaktı.
Bu kez de cevap gelmedi. Sabri duvara yaklaşmadı. Elini uzatsa taşların arasındaki aralığı bulabilirdi, ama aralıktan içeri girmeye çalışmayacaktı. Rıza’ya haber verilmişti. Hamdi dönene kadar yapabileceği şey, sesin geldiği yöne kulak vermekti.
Sabri, duvarın önündeki yerini değiştirmedi. Bir kez avluya doğru başını çevirdi; orada çağrılan isimleri işitiyor, fakat kelimeleri seçemiyordu. Koridorun içinden gelen bir damla, taşın üstünde dağıldı. Sabri, bu küçük sesi de duyduğunu söyleyebilirdi; ama onun içerideki adamdan geldiğini ileri süremezdi. Sessizlik, kimi anlarda bir haberin yokluğu değil, haberin daha ulaşmamış olmasıydı.
Dizleri çömelmenin ağırlığını taşımakta zorlanınca bir elini duvara uzattı. Parmak uçlarını taşa değdirmeden durdu. Duvarda hissedeceği en ufak titreşimin içeriden mi, avludan mı geldiğini ayıramazdı. Bir şey duyarsa önce bekleyecek, ikinci bir işaret gelip gelmediğine bakacaktı. Bu karar, elini duvardan uzak tutmasına yardım etti.
“Beni duyuyor musun?” diye sormayı düşündü. Sonra bundan vazgeçti. Adam biraz önce sesini duyurmuştu; şimdi cevap vermemesi, onu terk ettiği anlamına gelmezdi. Sabri, karşısındaki sessizliği kendi korkusuyla doldurmak istemedi. Bir süre başını eğip bekledi. Herhangi bir şey duymadığında Sabri’nin aklı, çıkış yoluna yeniden gitti. Koridora gelişinin üzerinden ne kadar zaman geçmiş olabilirdi? Hamdi’nin Rıza’yı bulup dönmesine yetecek kadar, ama kaç dakika? Bu soruya içerideki adam adına cevap veremezdi. Yalnızca soru yeniden sorulursa aynı dürüstlüğü koruması gerekeceğini biliyordu.
Hamdi’nin adımları avludan geri döndü. Bu kez yanında Rıza vardı. Rıza, geçidin girişinde durdu; karanlığın içine hemen girmedi. Sabri ona duyduklarını sırayla anlattı: önce sürtünme, sonra iki kısa vuruş, daha sonra içeriden sabahı soran bir ses. Sesin yerini kesin olarak gösteremedi. Kapıların hangisinin ardında olduğunu bilmiyordu.
Rıza, “Vuruşlar aynı yerden mi geldi?” diye sordu.
“Öyle sandım.”
“Ses?”
“Daha içeriden. Ama yönünü ayıramadım.”
Hamdi, elindeki tahtayı Rıza’ya uzattı. Rıza almadı.
“Önce ses verelim,” dedi. “Duvarı yoklamayacağız.”
Sabri, bu sözün nedenini sormadı. Duvarın nerede gevşediğini, taşların hangi sırayla düştüğünü bilmiyorlardı. Tahtayla dokunmak, duydukları şeyi daha anlaşılır kılmayabilirdi. Rıza iki adım ilerledi, sonra durdu.
“İçeride biri varsa, ses versin.”
Beklediler.
Rıza yeniden seslendi. “Seni duyuyoruz. Bir kere vurabilir misin?”
Önce cevap gelmedi. Hamdi kısa tahtayı iki eliyle tuttu. Sabri, kendi ayağını taşın düz bölümüne bastırdı. Bir vuruş duyuldu. Kısacık, sönük bir ses. Taşın içinden mi gelmişti, duvarın arkasından mı, ayırt etmek zordu.
“Bir daha,” dedi Rıza.
Rıza, bir kez daha seslenmek için nefes aldı, sonra bekledi. Sabri de aynı sessizliğin içinde bir karşılık aradı. Taşların arkasında biri elini yeniden kaldırmaya çalışıyor olabilir, ya da ilk vuruş yalnızca yerinden oynayan bir parçadan çıkmış olabilirdi. Bunlardan hangisinin doğru olduğuna karar verecek bir işaret yoktu. Hamdi’nin parmakları tahtanın kenarına bastırmıştı; Sabri, kıymıkların eline battığını görmese de onun avucunu gevşetmediğini fark etti.
Rıza, “Zorlamayalım,” dedi.
Bu söz, içerideki kişiye değil, kendilerine söylenmiş gibiydi. İkinci bir ses almaya çalışırken duvarın dibine daha fazla yaklaşabilir, tek bir vuruşu kendi beklentilerine göre çoğaltabilirlerdi. Sabri, hiçbir şey duymamış gibi davranmak istemiyordu; ama duydukları tek şeyin ağırlığını da olduğundan büyük göstermek istemedi. Bir cevap gelmemesi, içeride kimsenin olmadığı anlamına gelmiyordu. Yalnızca o an için başka bir cevap alamadıklarını gösteriyordu.
Bu kez bir şey duyulmadı.
Hamdi, “İçeride biri var,” demek üzere ağzını açtı. Sonra vazgeçti. Sabri onun yerine bir hüküm vermesini beklemedi. Bir vuruş duyduklarını biliyorlardı; kimin vurduğunu ve nerede olduğunu bilmiyorlardı.
Rıza, başını duvara çevirmeden önce Sabri’nin anlattığı sırayı bir daha sordu. İlk sürtünmenin nereden geldiği, iki kısa vuruşun arasında ne kadar bekledikleri, sorunun ardından sesin hangi tarafta duyulduğu… Sabri her cevabında emin olmadığı yeri ayrıca belirtti. “Bana yakın geldi” demekle “buradaydı” demek arasında fark vardı. Rıza da bunu biliyor gibiydi; Sabri’nin belirsiz bıraktığı kısmı tamamlamadı.
Hamdi, “Daha yakına girebiliriz,” dedi.
Rıza, “İki kişi birden mi?” diye sordu.
“Ben önden giderim.”
“Önden gidenin ayağının altındaki taşı görmüyoruz.”
Hamdi cevap vermedi. Kısa tahtayı duvarın yanına bırakmıştı; şimdi elini ona uzatacak gibi oldu, sonra vazgeçti. Sabri, tahtanın tekrar kullanılması hâlinde içerideki kişiye ulaşmaktan çok kendilerinin yerini belli edebileceğini düşündü. Bir aralık aramak için taşı dürtmek, gevşek kısmı hareket ettirebilirdi. Bunun neye yol açacağını hiçbiri bilmiyordu.
Rıza, avludan birinin adını çağırdı. Sesini yükseltmedi; cevap bekledi. Birkaç nefes sonra uzak taraftan bir karşılık geldi. O ses, avluda birinin bulunduğunu doğruladı, ama dar koridorun ucundaki yeri aydınlatmadı. Rıza, yeniden içerideki adama seslenmedi. Önce duyduklarını Cemal’e aktaracağını, kâğıda yalnızca kesin olanı yazdıracağını söyledi.
“Yer belli değil,” dedi Sabri.
“Belli değil diye yazacağız.”
“İsim de yok.”
“İsim yoksa yok.”
Bu kısa konuşmanın ardından karar verilmiş oldu: duvarı oynatmayacaklar, tek vuruşu bir kişinin kesin yeri gibi kaydetmeyeceklerdi. Sabri, bir sonuca ulaşmamış olmalarının kendisini huzursuz ettiğini fark etti. Yine de yanlış bir sonuçtan daha az tehlikeliydi bu.
“Bu kadarını söyleyebiliriz,” dedi Sabri. “Bir vuruş geldi. Sonra gelmedi.”
Rıza başını salladı. “Cemal’e anlatırım.”
“Zarfına mı yazacak?”
“Ne duyduğumuzu yazsın. Yerini bilmiyorsak onu da yazsın.”
Sabri, bu cevabı doğru buldu. Koridorun öte tarafına dair bir tarif, onu bilenin ağzında kesinleşebilirdi. Oysa “şu kapının gerisi” dedikleri yer, iki kapıdan herhangi biri olabilirdi. Cemal’in kâğıdında da bu ses, başka bir adın yanına gelişigüzel bağlanmamalıydı.
Rıza, Sabri’ye dönüp başıyla avlu kapısını gösterdi. “Ben Cemal’e haber vereceğim.”
Hamdi de onunla gitmeye hazırlandı. Paltosunun boş kolu duvarın pürüzlü yerine takıldı. Sabri elini uzatıp kumaşı kurtardı. Hamdi, “Birazdan döneriz,” dedi.
Sabri, çıkışa dönmek için geldiği duvara baktı. Dışarıda yokuş vardı. Emine’nin evi, fırının arkasındaki dar geçitteydi. Hamdi ile Rıza avluya dönünce İsmail’in yanında biri kalacak, Cemal de kâğıdına sesin duyulduğu yönü yazacaktı. Sabri, kendi yolunu hiçbir zaman bu kadar açık görmemişti. Ama karanlık koridorun içinden gelen soru, o yolu zihninde bir süreliğine geriye itti.
“Burada kalacağım,” dedi.
Rıza, “Tek başına duvarı oynatma,” diye uyardı.
“Dokunmayacağım.”
“Ses gelirse yerini dinle.”
“Tamam.”
Rıza ve Hamdi avluya doğru yürüdüler. Bu kez Sabri onları durdurmadı. Hamdi’nin elindeki tahta, adımlarına eşlik eden kısa tıkırtılar çıkardı. Sabri, kapı eşiğinden geçen sesleri saymaya çalışmadı. Her adım, mesafeyi biraz daha açıyor; fakat içerideki sesin ne kadar yakında olduğunu göstermiyordu.
Avlunun bir köşesinden bir isim çağrıldı. Öteki tarafta buna cevap veren oldu. Koridorun içinden henüz bir ses gelmemişti. Sabri, cevapların birbiri ardına gelişini dinledi. Dışarıda insanlar birbirini bulmak için adlarını söylüyor, burada ise birisi sabahın gelip gelmediğini soruyordu. Sabri, iki yerin arasındaki karanlığı göremese de aradaki farkı işitiyordu. Avluda bir adın karşılığı hemen gelmezse, insanlar onu yeniden çağırıyordu. Koridorda, sabah sorusuna verilen cevap bir süre beklemeye alınmıştı.
“Sabah oldu mu?” diye sordu içerideki adam.
Sabri, bu kez sorunun yeniden gelişini duyunca dışarıdaki vaktin içerideki kişiye ulaşmadığını anladı. Adam, geçen zamanı kendi başına ölçemiyordu. Dışarıdan bir sesin, bekleyişinin ne kadar sürdüğünü söylemesini istiyordu.
İçerideki adam, “Başka kim var?” diye sordu.
“Hamdi’yle Rıza vardı. Cemal’e haber vermeye gittiler.”
“Çok kişi mi?”
“Avluda epey kişi var.”
“Beni duyuyorlar mı?”
Sabri, “Evet,” demek için acele etmedi. Hamdi ve Rıza’yı duvarın önünde görmüştü. Bir vuruşu birlikte işitmişlerdi; ama sesin onları duyduğunu, avludaki herkesin sesini işittiğini söyleyemezdi. “Biz duyduk,” dedi. “Ötekilerin duyup duymadığını bilmiyorum.”
“Yine de söyledin.”
“Evet.”
“Bir yere yazacaklar mı?”
“Ne duyduğumuzu yazacaklar.”
“Beni mi?”
“Adını bilmiyorlar.”
Adamın cevabı gecikti. Sabri, bu gecikmeyi bir onay ya da red saymadı. Dışarıda Cemal’in kâğıda ne yazacağını, Rıza’nın hangi kelimeleri kullanacağını bilmiyordu. Ancak kendi duyduğunu değiştirmeden aktaracağını biliyordu. İçeridekinin varlığını kanıtlamaya çalışmak, duyulan tek vuruşun üstüne başka şeyler eklemek olurdu.
“Adımı sonra söylerim,” dedi adam.
“İstersen.”
“Sen gidecek misin?”
Sabri, avlu kapısına baktı. Hamdi ile Rıza’nın gidişiyle koridorun ağzı yeniden boşalmıştı. “Şimdilik buradayım,” dedi. “Birazdan ne olacağını bilmiyorum.”
Bu cevap içerideki adama güven vermiş miydi, Sabri anlayamadı. Sözü uzatmadı. Taş duvara yaslanmadı; başını eğip bulunduğu yerde kaldı. Birinin yanında durmak, her soruya cevap vermek demek değildi. Bazen bilmediğini saklamadan söylemek, verilebilecek en sağlam cevaptı.
“Henüz olmadı,” dedi Sabri. “Ben buradayım.”
“Ne zamandır?”
“Bilmiyorum.”
“Çok oldu mu?”
Sabri, avluda kaç ismin çağrıldığını hatırlamaya çalıştı. İsmail’i örtünün üstüne almış, Cemal’in bir zarfı kâğıt gibi kullanmaya başladığını görmüş, sonra Hamdi’yle bu koridora gelmişti. Bu olayları sıraya koyabiliyordu; ama aralarında ne kadar zaman kaldığını söyleyemiyordu.
“Bilmiyorum,” dedi. “Ama seni duyuyorum.”
İçeriden bir süre ses gelmedi. Sabri, duvara yaklaşmadı. Birinin adını sormak istedi; fakat az önceki sessizlik, içerideki adamın adını söylemek istemediğini ya da söyleyemediğini göstermiyordu. Belki soruyu duymamıştı. Sabri onu zorlamadı.
“Dışarıyı görmüyorum,” dedi ses.
Sabri, “Biliyorum,” diye cevap vermedi. Bunu bilemezdi. “Ben de dışarıdan burayı göremiyorum,” dedi.
“Yine de sesin geliyor.”
“Evet.”
“Sabah olunca söyle.”
Sabri bu sözü bir söz gibi kabul etti. “Söylerim.”
Onun dışarıdaki zamanı nasıl ölçeceğini bilmiyordu. Belki avludaki ışık değişecek, belki kapıdan geçenlerin ayak sesleri azalacak, belki de gökyüzü belli belirsiz açılacaktı. Sabri’nin saati yoktu. Yine de sabahın gelmediğini, bir süre sonra geldiğini anlayabilirdi. Adamın sorduğu şeyi cevapsız bırakmayacaktı.

Koridorun girişinden Hamdi’nin sesi geldi. “Burada mısın?”
Sabri, sorunun kendisine yöneldiğini düşündü. “Buradayım,” dedi.
Sonra yüzünü duvara çevirdi ve içerideki adam da işitsin diye aynı sözü bir daha söyledi.