İkişer kişi
Hamdi avluya çıktığında kısa tahtayı hâlâ elinde tutuyordu. Cemal önce tahtanın ucunu gördü; karanlık kapının içinden bir el gibi uzandı, sonra Hamdi’nin dizi hizasına indi. Arkasından Rıza geldi. İkisinin de omuzlarında kireç vardı. Cemal, zarfın kenarını tutan parmağını kaldırmadan başını çevirdi. Hamdi’nin ağzı hareket ediyor, araya giren çağrılar yüzünden söyledikleri duyulmuyordu.
“Bir daha söyle.”
Hamdi yaklaşmak için yerdeki kasanın çevresinden dolandı. Tahtanın ucuyla Cemal’in ayağına değmemek için kolunu geriye aldı.
“İçeride biri var. Sabri yanında kaldı.”
Cemal kalemi kaldırdı. Islak defterin altına koyduğu tahtanın üstünde zarfın ancak yarısı durabiliyordu. Kalan yarısını diziyle tutuyordu; dizini oynatsa kâğıt bükülüyor, doğrulsa önünde bekleyenler ellerindeki haberleri birbirlerine anlatmaya başlıyordu. Biraz önce sorduğu ismin cevabı gelmeden şimdi Sabri’nin adını duymuştu. Zarfın kenarında yer aradı.
“Sabri sıkıştı mı?”
“Hayır. Kendi çıkabilir. Sesin geldiği yerde bekliyor.”
“Adamı gördünüz mü?”
“Göremedik.”
Rıza, Hamdi’nin yanına geldi. “Ben bir vuruş duydum. Nereden geldiğini seçemedim. Duvarı oynatmadık.”
Cemal, dar geçit yazdı. Önce Sabri’nin adını bu iki kelimenin yanına koyacaktı. Kalemin ucu kâğıda değmeden durdu; adamın adını soran biri, Sabri’yi duvarın arkasında sanabilirdi. Sığdırmak için küçülttüğü yazıyı kendisi bile gölge düşünce güçlükle okuyordu.
“Sesin sahibi kim?”
Hamdi başını iki yana salladı. “Adını söylemedi.”
Rıza, “Benim işittiğim vuruş,” dedi. “Konuşmayı Hamdi’yle Sabri dinledi.”
Cemal bunları iki ayrı kısa cümleyle kaydetti. Hamdi’nin duyduğu konuşma için onun adını, tek vuruş için Rıza’nın adını koydu. Sabri’ye başka bir yerde boşluk açıp Hamdi’nin söylediğine göre dar geçitte bekliyor yazdı. Kalabalıktan biri eğilip baktığında avucunu zarfın ön yüzüne kapattı. Oradaki adın bu konuşmaya karışmasını istemiyordu.
“Yanına döneceğim,” dedi Hamdi.
“Bir ışık bulalım,” dedi Rıza.
Hamdi, tahtayı kolunun altına sıkıştırıp paltosunun boş kalan kolunu omzuna attı. Cemal onun bu hareketi ikinci kez yapmak zorunda kaldığını gördü. Kumaş kayıyor, Hamdi bir eliyle tuttuğunda tahtanın ucu öne uzanıyordu. Rıza avlunun öbür yanına seslendi. Biraz önce ışığı tutan adamı çağırıyordu. Hamdi kapıya döndü; kendisine söylendiği için kaldığı belliydi, ayakları çoktan o yöne bakıyordu.
“Beklerken şunu bir tut,” dedi Cemal.
Hamdi kısa tahtayı kasanın yanına, ucu yürüyenlere çıkmayacak biçimde yere bıraktı. Elini zarfın kalkmak isteyen kenarına koydu. Cemal dizini kurtarıp doğruldu. Sağ bacağına önce uyuşukluk, ardından ince bir sızı yürüdü. Islak defterin altındaki iki tuğladan biri yana kaydı. Defterin kabarmış kapağı boşluğa doğru eğilince Rıza ayağını uzatıp tuğlayı tuttu.
“Böyle yazamayacaksın,” dedi.
“Yer bulursak yazarım.”
Karşıdan iki adam bir kapı kanadı getiriyordu. Kanadı ortasından değil, iki ucundan tutmuşlardı. Birinin ayağı kara gömülünce kapı dönüyor, öteki yere bırakmamak için bütün gövdesiyle geriye yaslanıyordu. Rıza onları durdurdu. Cemal, kırık menteşenin sallanan ucunu görünce elini Hamdi’nin bileğine koyup zarfı aldı.
“Nereden aldınız?” diye sordu.
Adamlardan biri nefesini vermeden cevaplayamadı. “Küçük odanın önünden. Eşik kapanmış. Kanat yerdeydi.”
“Buraya koyun. Şu iki taşın üstüne.”
Hamdi boş elleriyle taşlardan birini çevirdi. Rıza ötekini yaklaştırdı. Kanadı indirdiklerinde bir yanı aşağı kaçtı; taşı bu kez Hamdi topuğuyla itti. Cemal, defteri almadan önce yüzeyin üstüne avucunu bastırdı. Kapı hafifçe sallandı, fakat devrilmedi. Ortasında karla karışık ince bir toz vardı. Koluyla süpürürse ıslanacaktı. Taşıyan adamdan biri elinin kenarıyla bir yer açtı.
“Yeter mi?”
“Şimdilik yeter.”
Cemal defteri kapalı hâliyle kanadın bir ucuna koydu. Yaprakların birbirinden ayrılmaya niyeti yoktu. Kapağın altından çıkan buruşuk köşeyi içeri itmedi. Zarfı öteki uca taşırken rüzgâr onu kıvırdı; Rıza anahtarlığını kâğıdın üstüne bıraktı. Demir, yaralı kelimesinin tam üzerine geldi. Cemal anahtarları kenara çekti. Osman’ın adı da okunuyordu. Yanında yeni bir haber için bıraktığı yer hâlâ boştu.
Kapıdaki kilidin dili, önlerine yanaşacak adamların giysisine takılabilirdi. Kanadı biraz döndürdüler. Cemal artık diz çökmüyordu. Eğilip yazabiliyor, seslenen kişinin yüzüne bakmak için yeniden ayağa kalkabiliyordu. Kalemi denemek için boşluğa bir çizgi atmadı. Ucu tuttuğu son harfe döndü; kâğıtta kalan her karışa ihtiyacı vardı.
Işığı getiren adam yaklaşınca Hamdi kapıdan ayrıldı. Cemal onu akşamları koridorun ucuna yakın oturduğu yerden tanıyordu. Adını hatırlamak için sorması gerekti.
“Fehmi,” dedi adam.
Işığı aşağı tutuyordu. Önce ayaklarının dibindeki taşı, sonra Cemal’in ellerini aydınlattı. Hamdi, “Gidelim,” demek üzere öne çıktı. O sırada dışarıdan gelen başka bir adam kapı kanadına kadar sokulup duvarın açıklığını gösterdi.
“İki kişi fırın tarafına gitti. Yazdın mı?”
Cemal kalemi durdurdu. “Kim?”
“Biri Bekir’di.”
“Öteki?”
“Onunla aynı yerde yatmam. Adını bilmem.”
Hamdi geriye çekildi. Fehmi de ışığı kâğıdın üstünde tutmaya devam etti. Cemal, giden iki kişiyi artık göremiyordu. Duvarın açıklığından geçenler vardı; omuzları ve başları karanlıkta birbirinin önüne geliyordu.
“Sen gördün mü?”
“Yan yana gittiklerini gördüm.”
“Fırına girdiklerini?”
Adam eli havada kaldığı için bir an cevap veremedi. Sonra kolunu indirdi. “O tarafa yürüdüler.”
Arkasından bir başkası konuştu. “Fırına gitmediler. Yokuşun başında ayrıldılar.”
İlk adam yüzünü ona çevirdi. “Ben birlikte gördüm.”
“Ben de ayrılırken gördüm.”
Cemal, kalemin ucunu yüzeydeki bir çatlağa yasladı. İkisine birden bakabilmek için yana çekildi. Hamdi’nin omzu ışığın önüne geldi. Fehmi kolunu uzatınca gölge bu kez ikinci adamın ağzını örttü.
“Hangisini gördün?” diye sordu Cemal.
“İki adamı.”
“Bekir’i tanıyor musun?”
“Yüzünü bilirim.”
“Gördüğün adamın yüzünü seçtin mi?”
İkinci adam başını duvarın açıklığına çevirdi. Oradan yeni bir ses geliyordu; birisi yol vermelerini istiyordu. Cevabı gecikince ilk adam söze girdi.
“Bak, bilmeden söylüyor.”
“Sen bekle,” dedi Cemal. Sonra ötekine, “Yüzünü seçtin mi?” diye yeniden sordu.
“Sırtları dönüktü.”
Cemal ilk adamın sözünün altına ikinci bir satır açtı. Aynı iki kişi olduklarını yazmadı. İkinci adamın kendi adını aldı; tarif ettiği yerin altına kimliklerin seçilemediğini ekledi. Adam kâğıda bakıp dudağını büzdü.
“Ben sana yanlış mı söyledim?”
“Gördüğünü söyledin. Kimi gördüğünü bilmiyoruz.”
“İkisi ayrıldı.”
“Onu yazdım.”
Adam, Cemal’in parmağının ucundaki satıra eğildi. O sırada arkasındaki biri onun omzunun üzerinden bir isim söyledi. Cemal adı duymuş, kime ait olduğunu duymamıştı. Kalemi kaldırdı. Aynı anda iki adam başka iki yönden konuştu. Kanadın önündeki dar boşluk kapanmıştı. Hamdi ile Fehmi, geçide dönecek yerde bu insanların arasında bekliyordu.
“Birer birer,” dedi Cemal.
Birisi, “Benimki kısa,” diye karşılık verdi.
Öteki, “Ben de onu soruyorum zaten,” dedi.
Cemal, sıradaki adamın adını yazdı; ardından kim için geldiğini soracaktı. Adam kendi adının kayda geçtiğini görünce geri çekildi. Cemal seslendiğinde bir başka kişi önüne geçti. Yeni gelen, az önce yazılan adı duyup o adamın burada olduğunu söyledi. Cemal elini kanadın üstüne düz koydu. Kendi soruları dönüp kendisine haber olarak gelmeye başlamıştı.
“Az önceki adamı çağır,” dedi. “Adını öğrendim. Daha ne söyleyeceğini dinlemedim.”
Geri çağrılan adamın yüzünde öfke vardı. “Yazdın ya.”
“Sen burada mısın, dışarı mı çıkacaksın?”
“Çıkacağım.”
“Nereye?”
Adam kolunu kalabalığın arasından çıkarıp yön gösterdi. Cemal ancak elinin kaldırıldığını gördü. Adamın adının karşısında henüz hiçbir yer yoktu. Kâğıdı ona çeviremedi; zarfın alt ucu rüzgârda kalkmıştı. Rıza avucuyla köşeyi bastırdı.
“Biriniz yürürken öbürünüz anlatıyor,” dedi. “Kimin sözü kimin adına, anlayamıyoruz.”
“Burada duracak mıyız hep?” diye sordu adam.
Rıza karşılık vermeden Hamdi’ye baktı. Hamdi kısa tahtayı bıraktığı yerden almak için eğilmişti. Başını kaldırdığında ikisinin gözleri karşılaştı. Cemal, Rıza’nın eliyle avlunun boş kalan tarafını gösterdiğini gördü.
“İkişer kişi gelin,” dedi Rıza. “Beraber gideceğiniz adam yanınızda dursun. İsimlerinizi birlikte söyleyin, nereye gideceğinizi söyleyin. Sonra çıkın.”
Sözünü kapı kanadının önündekilere söylemişti. Arkadakiler duymayınca biraz yükseltti sesini. Bir adam yanındakini kolundan tuttu, fakat öteki onunla gelmedi. “Ben çıkmıyorum,” dedi. İkisi birbirinden ayrıldı. Cemal, Rıza’nın söylediğinin anlaşılması için önce bu küçük çekişmenin bitmesini bekledi.
“Birbirini tanıyanlar mı?” diye sordu biri.
“Birlikte gidenler,” dedi Rıza.
“Benim yanımda kimse yok.”
“Nereye gideceğini söyle. Aynı yöne giden varsa birlikte yürürsünüz.”
Hamdi artık beklemek istemediğini belli eden bir hareketle tahtayı kaldırdı. Fehmi ışığı ona doğru çevirdi. Rıza onları eliyle yakınında tuttu.
“Döndüğünüzde de buraya uğrayın,” dedi. “İkiniz de.”
“Birimiz erken dönerse?”
Rıza’nın sesi alçaldı. Cemal de cevabı duymak için eğilmesini bıraktı.
“Ötekinin nerede kaldığını söyleyin. Birlikte dönmek için birbirinizi zorlamayın. Tek gelen, yanındakini en son nerede gördüğünü anlatsın.”
Cemal, zarfın kenarında bunu yazacak yer aradı. Osman için ayırdığı boşluk, önündeki son geniş yerdi. Kalabalıktan ayrılan bir adam giderken orayı gösterdi.
“Şuraya sığar.”
“Orası dolacak,” dedi Cemal.
“Şimdi boş.”
Cemal cevap vermedi. Osman’ın adı üstteki kelimelerden birine taşmadan duruyordu; altında kendisinden haber getirecek bir kişinin sözüne yetecek kadar yer kalmıştı. Zarfı anahtarların altına sürdü. Avludan toplanmış kâğıtları yanına çekti. Bir yaprağın ön yüzü yarısına kadar doluydu. Yazılar arasında kendi işine yarayan bir boşluk aramak yerine tersini çevirdi. Arkası temizdi; sağ kenarı biraz yırtılmıştı.
Kâğıdı defterin altına sıkıştırmadı. Kapak açılırsa birbirine yapışmış yapraklar yeniden zorlanacaktı. Rıza’dan anahtarlığın halkasını azıcık kaldırmasını istedi, yeni yaprağın köşesini de alta geçirdi. Zarfla bu yaprağı aynı anda çekerse ikisi birden uçabilirdi. Aralarına bir parmak boşluk bıraktı.
“Gidenleri buraya yazacağım,” dedi.
Rıza başını salladı. Biraz önce çağırdıkları adam yeniden yaklaştı; bu kez yanında biri vardı. Hamdi onlara bakıp yerinden kıpırdanınca Cemal elini kaldırdı.
“Önce siz. Sabri bekliyor.”
Fehmi ışığı kanada yaklaştırdı. Kâğıdın sağ tarafı aydınlandı. Cemal yaprağı çevirdi; yazarken elinin gölgesi kelimelerin üstüne düşmesin istiyordu. Hamdi adı sorulmadan söyledi.
“Hamdi. Yanımda Fehmi.”
“Sen de söyle,” dedi Cemal, Fehmi’ye.
Fehmi’nin kaşları kalktı. “Fehmi.”
“İkiniz de dar geçide?”
“Sabri’ye,” dedi Hamdi.
Cemal önce Hamdi’yi, yanına Fehmi’yi yazdı. İki adın arasına kısa bir boşluk koydu. Karşılarına dar geçit — Sabri’nin bulunduğu yere yazarken Hamdi kâğıda bakmaya başladı. Tahtayı bu kez bacağının yanına dik tutuyordu. Alt ucu karda, üst ucu avucundaydı.

“İçerideki adamı da yazdın mı?”
“Ses için ayrı not var. Adını bilmiyoruz.”
Hamdi, “Orada,” dedi; ardından parmağını uzatıp Sabri’nin adını gösterdi. “Yanında.”
“Sen onu görebildin mi?”
“Sabri’yi mi?”
“Ötekini.”
“Hayır.”
Cemal başını kaldırdı. Hamdi’nin acele içinde aynı kelimeyle iki ayrı yakınlık anlattığını şimdi anlıyordu. Sabri’nin avluya göre içeride oluşu başka, sesin sahibine ne kadar yakın olduğu başkaydı. Kâğıda Sabri orada bekliyor; Hamdi’nin son gördüğü yer ekledi. Rıza eğilip okuyunca Cemal sözlü olarak da söyledi.
“Sabri’nin şimdiki haberi bu. Adamın yeri belli değil.”
“Tamam,” dedi Rıza. “Taşlara el sürmeyeceklerini de söyle.”
Hamdi, “Biliyor,” dedi.
“Yine söyle.”
Fehmi ışığı bir an yere indirdi. Ayağının önündeki karı sıyırıp daha sağlam bir yere bastı. Cemal, onların önünü kendi sorularıyla kapattığını hissetti. Fakat son bir şeyi söylemeden bırakamadı.
“Sabri oradan ayrılırsa buraya uğrasın. Gelemezse onun ağzından duyan biri söylesin. Hangi yöne gittiğini de.”
Hamdi tahtayı yerden kaldırdı. “Söylerim.”
“Siz de dönünce kendinizi gösterin.”
Fehmi ilk kez aceleyle karşılık verdi. “Işığı oraya götürüyoruz. Burada bekletme artık.”
Cemal elini çekti. Hamdi kapıya doğru yürürken tahta bu kez taşlara değmedi. Fehmi ışığı onun ayağının önünde tuttu. Cemal, iki adamın aynı anda kapıdan geçemediğini gördü; Hamdi önce girdi, Fehmi bir adım gerisinde eğildi. Işık avlu duvarından çekilip Hamdi’nin omzuna vurdu, sonra ikisi de gözden kayboldu. Bir süre sonra koridor tarafından Hamdi’nin sesi geldi. Söylediği kelimeyi Cemal ayıramadı. Kâğıda yeni bir şey eklemedi.
Işığın gitmesiyle kanadın üstü yeniden gölgede kaldı. Rıza bir yana çekilince uzaktaki aydınlık yaprağın sol ucuna kadar geldi. Cemal kâğıdı biraz kendine aldı. Hamdi ile Fehmi’nin adlarını bir daha okudu; karşılarında aynı yön, altında Sabri için ayrı cümle vardı. Dönüş haberi için satırın sonunda bıraktığı yere baktı; şimdilik oraya bir şey yazamazdı.
“İkisi çıktı,” dedi Rıza.
“Geçide,” dedi Cemal.
Rıza ona baktı, sonra avlunun dışına çıkmayı bekleyenleri gösterdi. “Şimdi bunlar.”
Bekleyen iki adam birer adım attı. Birinin yakası ters dönmüştü; eliyle düzeltmeye çalışıyor, öteki kapı kanadının üstüne bakıyordu. Cemal adlarını sormadan genç olan konuştu.
“Annemin evine bakacağım.”
“Adın?”
“Bekir.”
Cemal avlunun açıklığına baktı. Biraz önce iki kişinin fırın yönüne gittiğini söyleyen adam hâlâ oradaydı. Bekir’in yüzünü seçince eliyle onu gösterdi.
“Dediğim buydu.”
Bekir arkasına döndü. “Ben geri geldim. Salih’i almaya.”
Cemal’in kalemi kâğıdın üstünde durdu. “Az önce kiminle çıktın?”
“Birlikte çıkmadık. Açıklığa kadar yürüdüm. Yanımdan geçen vardı.”
“Fırına gittin mi?”
Bekir, Cemal’in neden o yeri sorduğunu anlamamış gibi baktı. “Daha gitmedim.”
İlk haberci, “O tarafa yürüdüğünü söyledim,” dedi.
“Evet,” dedi Cemal. “Onu öyle yazdım.”
Bu kez adamın itiraz edecek sözü kalmadı. Cemal eski notu arayıp üstünü çizmedi. Haber geldiğinde ne söylendiği orada duruyordu. Şimdi Bekir kendi ayağıyla karşısına gelmişti. Yeni cümleyi onun adıyla yazabilirdi.
“Yanındaki Salih mi?”
Yakasıyla uğraşan adam elini indirdi. “Salih.”
“Birlikte nereye kadar gideceksiniz?”
“Fırının önüne,” dedi Bekir.
“Annenin evi orada mı?”
Bekir başını iki yana salladı. “Arka tarafta. İki sokak var. Hangisinden geçilir, bilmiyorum.”
Salih yüzünü ona döndü. “Sen yolu biliyorum dedin.”
“Eski yolu biliyorum.”
İkisinin arasına bir sessizlik girdi. Cemal kalemi kaldırıp bekledi. Yalnız adları yazmak yetseydi çoktan göndermiş olacaktı. Bekir fırına kadar bildiğini söylerken Salih bütün yolu kastettiğini sanmıştı. Cemal araya girip kendi bildiği bir sokak adı vermedi. Karanlıkta önünden geçmiş olduğu yerin bile şimdi açık kalıp kalmadığını bilmiyordu.
“Fırının önünde sorarım,” dedi Bekir.
Salih yakasını düzeltmeyi bıraktı. “Sorarız.”
“Annem oradaysa kapıyı tanır.”
Cemal başını kaldırdı. Bekir’in ağzından çıkan son cümle, yüzünde beliren korkuyla birlikte değişmişti. Annesinin kapıyı tanımasına ihtiyaç duyması tuhaftı; belki kendisinin kapıyı bulacağını söylemek istemişti. Cemal düzeltmesini istemedi. Kâğıda yalnız ikisinin birlikte gideceklerini söyledikleri yönü yazdı.
“Annenin orada olduğunu söyleyen var mı?” diye sordu.
Bekir gözlerini kâğıttan ayırmadı. “Yok. Bakacağım.”
“O zaman evin yanına vardınız yazmıyorum. Fırın yönüne çıkıyorsunuz.”
“Daha çıkmadık,” dedi Salih.
Cemal kalemi havada tuttu. Adamın sesinde bir meydan okuma yoktu. Ayağı kapı kanadının önündeydi; yanında Bekir vardı. Birazdan ayrılacak olmaları, şu anda ayrılmış oldukları anlamına gelmiyordu.
“Çıkarken bakacağım,” dedi Cemal.
Rıza onların yolunu açtı. Bekir hemen yürümek yerine Salih’e annesinin evini tarif etmeye başladı. Bir duvar, iki saksı, kapının arkasında tahta bir basamak. Sözcükler arasında eliyle yükseklik gösteriyor, sonra o el havada kalıyordu. Salih başını yaklaştırıp dinledi. Cemal evin tarifini kâğıda geçirmedi. Bu yaprağın üstünde evin bulunduğunu sanacak birine kapı ve basamak vermek istemiyordu. Bekir henüz yalnız bakmak istediği yeri anlatıyordu.
“Taş tekne olan sokaktan mı?” diye sordu Salih.
Bekir düşünmek için sustu. “Oradan da gidilir. Yol varsa.”
Cemal bu konuşmayı işitmişti, fakat gidecekleri yolu kesinleştirmemişti. Kâğıtta fırın önü yönü; ötesinde ev arayacaklar yazıyordu. Bekir’in annesini aramak için çıktığını da onun söylediği biçimde ekledi. Salih’in adına aynı amacı yüklemedi.
“Sen de o eve mi?” diye sordu ona.
“Beraber bakacağız. Yolda tanıdık birini görürsem soracağım.”
Cemal başını salladı. Bekir ile Salih ayrılıp duvarın açıklığına yürüdüler. Bir adam onlara seslendi, hangi taraftan çıkılacağını gösterdi. Bekir önce yana döndü, Salih onu bekledi. Sonra aynı açıklıktan geçtiler. Cemal onları görebildiği son yere kadar izledi. Fırına vardıklarını görmüyordu; yalnız avludan birlikte ayrıldıklarını gördü. Kalemini indirip birlikte çıktılar ekledi. Dönüş haberini eklemek için satırın sağında dar bir yer kaldı.
“Yazıldı mı?” diye sordu Rıza.
Cemal yaprağı ona çevirdi. Rıza önce Hamdi ile Fehmi’nin satırına baktı, sonra aşağıya indi. İkinci çiftin adlarını sessizce okudu. Parmağı yönün yazıldığı yere geldiğinde Cemal, “Fırının önüne kadar gideceklerini söylediler,” dedi.
“Oradan evin arkasına.”
“Evi arayacaklar. Daha yolunu bilmiyorlar.”
Rıza başını kaldırıp karanlığa baktı. “Dönünce sorarız.”
Avlunun açıklığından biri elleri göğsünde birleşmiş hâlde geldi. Başını önüne eğdiği için Cemal önce bir şey taşıdığını düşündü. Adam kanadın yanında durunca avuçlarının boş olduğunu gördü. Parmaklarını açamıyor, iki elini birbirine bastırıyordu. Biraz önce yana çekilenlerden biri ona yer verdi.
“Fırına adam mı gönderdiniz?” diye sordu.
“O yöne çıkan var,” dedi Rıza.
“Bizim oğlana da baksınlar.”
Cemal yeni yaprağın üstüne elini koydu. Adam kâğıtları kendisine doğru çevirmesini bekliyordu. “Oğlun nerede?” diye sordu.
“Bilmiyorum. Fırın dediniz.”
“Orada olduğunu söyleyen var mı?”
Adam Rıza’ya, sonra Cemal’e baktı. “Yok. Bir tarafa bakacaklar madem…”
Cemal’in kalemi parmaklarının arasında döndü. Bekir ile Salih’i geri çağırabileceklerini sanmıyordu. Açıklıktan geçeli biraz olmuştu. Üstelik çocuğun adı, yaşı, son görüldüğü yer henüz söylenmemişti. Yalnız fırın kelimesi avlunun içinde dönmüş, bu adamın önüne bir yol gibi serilmişti.
“Adını söyle,” dedi Cemal.
Adam bir isim verdi. Cemal kendi duyduğunu tekrar edip doğru olup olmadığını sordu. Adam başını salladı; sonra aynı adı kendisi de yineledi. Cemal, avludan gelen kâğıtlardan dar bir parça aldı. Bu ismi çıkışların arasına yazarsa az sonra çocuğu da gidenlerden sayabilirdi. Ayrı parçayı zarfın yanına koydu.
“Son gördüğün yer?”
Adam başını biraz kaldırdı. “Akşam evdeydi.”
“Sen de orada mıydın?”
“Çıkarken gördüm.”
“Evin nerede olduğunu anlat.”
Adam bu kez yönü göstermek için ellerini ayırmak zorunda kaldı. Sağ eli bir an havada kaldıktan sonra kolunu bütün olarak çevirdi. Söylediği sokak tarifi fırın tarafını göstermiyordu. Cemal bunu ona söyleyince adamın omuzları düştü. “Belki birileriyle çıkmıştır,” dedi.
“Belki,” dedi Cemal. “Çıktığını gören olursa söylesin. Şimdi senden aldığım, akşam gördüğün yer.”
Adam kâğıdı almak için elini uzattı, sonra geri çekti. Cemal ona vermek için yazmadığını anladı. Bu küçük parça burada kalacak, bir başkası haber getirirse aynı ad aranacaktı. Rıza adamı avluda evi tarafına bakmaya hazırlananların yanına götürdü. Henüz birini görevlendirmiş değildi. Cemal, isimle ev tarifinin altına adamın adını da koydu. Kâğıdı zarfın yanında anahtarların altına yerleştirdi.
Rıza döndüğünde yeni yaprağa baktı. “Bunların dönüşünü nereye yazacaksın?” diye sordu Rıza.
Cemal, adların sağında kalan dar yeri gösterdi. “Geldiklerinde burada bulurum.”
Rıza sıradaki adama döndü. Cemal iki adı aynı satıra sığdırmıştı; dönüşte birinin daha erken gelebileceğini düşünmeye vakit ayırmadı. Alt satırı açarken kâğıdın sonuna ne kadar kaldığına baktı.
“Haber getiren kendi adını da söylesin,” dedi Rıza.
“Evet.”
“Hepsini sormaya yetişecek misin?”
Cemal önünde bekleyenlere baktı. Adamlar ayaklarını sırayla kaldırıyor, yere basarken karı eziyorlardı. Birinin çenesi titriyordu. Cemal bir ismi yeniden sordukça onların bekleyişi uzuyordu. Rıza’nın sorusuna kolay bir karşılık bulamadı.
“Sen yanındakini sor,” dedi sonunda. “Ben adı yazarken sen yönünü öğren. İkimiz de aynı adama ayrı şeyler sormayalım.”
Rıza başını salladı. Sonraki adama yaklaşıp kiminle gideceğini sordu. Cemal adamın adını dinledi. Bu kez cevap biter bitmez Rıza yer tarifini söyledi; Cemal o tarifin sahibine baktı, adam onaylayınca yazdı. Bir önceki gibi kendi adını söyleyip ayrılmadı. Rıza onu yanında duracak kişiyi beklemek üzere kanadın öte yanına aldı. Beklemek hâlâ gerekiyordu, fakat neyi beklediği belliydi.
Arka taraftan biri Cemal’in omzuna dokundu. Cemal kalemi kaldırmadan yüzünü çevirdi. Yaşlı bir adam, küçük odanın duvarına yaslanmak üzere olan genci işaret ediyordu.
“O gitmeyecek,” dedi. “Dizi tutmuyor.”
Genç, duvara dayanmaktan vazgeçip ayağını düz bastı. “Tutar.”
Cemal onun adını henüz yazmamıştı. Rıza dönüp gencin yanında durdu. Yürümesini istemedi; hangi tarafa gitmek istediğini sordu. Genç, elleri göğsünde birleşmiş babanın tarif ettiği yöne bakıyordu.
“Burada kalıp gelenlere de sorabilirsin,” dedi Rıza.
“Beni işe yaramaz diye yazma,” dedi genç, Cemal’e.
Cemal başını kaldırdı. Genç kâğıtlarda böyle bir kelime bulunup bulunmadığını görmek ister gibi eğilmişti. Cemal kalemini kanada bıraktı.
“Adını söylersen burada olduğunu yazarım. Yanına gelip haber sorabilirler.”
Genç bir süre konuşmadı. Yaşlı adam da onun yerine isim vermedi. Sonunda genç kendi adını söyledi. Cemal onu çıkanların yaprağına almadı. Zarfın bahçede bulunanlar tarafındaki dar kenara yazdı. Genç, oraya sığan küçük yazıyı okuyamadı; Cemal yüksek sesle tekrar etti. Ardından babayı işaret edip, “Onun tarifini de dinle. Birisi o yönden gelirse bana haber ver,” dedi.
Genç duvara yaslanmadan bir süre daha ayakta kaldı. Sonra yerdeki kasaya oturdu. Yaşlı adam yanına çömeldi. Cemal onlardan birinin ötekinin yüzüne bakarak yavaşça konuştuğunu gördü. Az önce çıkmak için birbirini iten kalabalığın kıyısında şimdi haber dinleyecek bir yer oluşmuştu. Bunun ne kadar süreceğini bilmiyordu. Yeni yaprağın başına dönüp Rıza’nın beklettiği adamın yanındakine adını sordu.
Bu cevabın ardından bir süre ikisi de konuşmadı. Kapı kanadının önündeki sıkışıklık azalmıştı. İnsanlar ikili durmaya çalışırken aralarında boşluklar oluşmuştu. Cemal bu boşluklardan avlunun öte yanını görebiliyordu. Örtünün yanında biri çömelmişti. İsmail’i örten kumaşın kenarı kaldırıldı, sonra tekrar indirildi. Cemal adamın elinin hareket edip etmediğini seçemedi. Yeni bir durum öğrenmiş gibi zarfın üstüne eğilmedi.
Birisi kanadın yanına yaklaşıp, “İsmail’in adı var mı?” diye sordu.
“Var.”
“Az önce orada gördüm.”
“Şimdi yanında kim var?”
Adam dönüp baktı. “Adını bilmiyorum.”
Cemal başını salladı. Adamın gözleri yeni yaprağın üstüne kaymıştı. Hamdi ile Fehmi’nin adını okuyup, “Bunlar da mı dışarı gitti?” dedi.
Cemal parmağını yönün yazıldığı yere koydu. “Dar geçide döndüler.”
Adam eğilince ıslak kolu kâğıda yaklaştı. Cemal yaprağı azıcık geri çekti. “Buraya kolunu koyma,” dedi. Adam hemen doğruldu. Cemal sesini yumuşatmak için ardından bir şey söyleyecekti, fakat adam çoktan örtünün yanına yürümüştü. Kâğıdı korurken onu kovmuş gibi olduğunu düşündü. Biraz sonra geldiğinde adını öğrenebilirdi; şimdi arkasından çağırıp yeniden burada tutmadı.
Kanadın arkasından bir ayak sürtünmesi duyuldu. Cemal irkilip deftere baktı. Kapağın altında biriken su yüzeye ince bir iz bırakmıştı. Defteri kurusun diye açmak isteği bir an geri geldi. Akşamki çizgiler orada, tek bir düzen içinde duruyordu. Şimdi önünde üç ayrı yerde yazı vardı; birinin ön yüzünde başkasına ait bir ad, ötekinin kıyısında yırtık, kapalı defterin içinde okunmayı bekleyen sayımlar. Elini kapağa götürdü, fakat kaldırmadı. Altındaki kuruya yakın yeri bozmayacak biçimde biraz yana aldı.
Rıza, “Kâğıt var mı?” diye sordu.
“Bu var. Arkası dolu.”
“Başka bulmaya baktırayım.”
“Yazılıysa da getir. Önünü çevirmeden bana versinler.”
Rıza bunu yanından geçen birine söyledi. Cemal, adamın cevabını dinlerken kalemini el değiştirdi. Parmakları büküldükleri yerde kalmak istiyordu. Sol eliyle sağ elinin başparmağını ovuşturdu. Kâğıt gelene kadar bekleyemezdi. Bu yaprağın alt yarısı boştu; fakat her ada dönüş ve yeni haber için yer bırakırsa birkaç çift sonra dolacaktı.
Kanadın ucuna birisi elini koyduğunda yüzey yana yattı. Cemal kalemi havada tuttu. Defter ona doğru kaymaya başladı. Rıza iki eliyle kapıyı bastırırken Cemal defterin kapağını yakaladı. Alttaki taşın biri karın içinde dönmüştü. Anahtarlar zarfla birlikte kaymış, yeni yaprağın köşesi açıkta kalmıştı. Cemal bileğini kâğıdın üstüne indirdi; önce hangisini kurtaracağını seçmek için vakti yoktu.
“Elini çekme,” dedi Rıza.
Kapıya dayanan adam korkuyla geriledi. Rıza onu çağırdı. “Sen de tut. Öbür uçtan.”
Adam bu kez eğilerek iki eliyle kavradı. Cemal defteri kaldırıp kasanın üstüne aldı. Zarfı çevirmeden avucunda tuttu, yeni yaprağı üstüne kapattı. Rıza taşı yeniden yerleştirmek için çömeldi. Taşın altındaki karı eliyle süpürdü, yüzünü çevirip altında ne olduğunu görmeye çalıştı. Cemal yazı yazarken yüzeyin sallanmasına alışmıştı; şimdi aynı sallantının kâğıtları karın içine dökebileceğini gördü.
“Burada sert yer var,” dedi adam.
Rıza taşı onun gösterdiği yere aldı. Kanadı yeniden indirdiler. Menteşenin kırık ucu tahtaya vurunca kuru bir ses çıktı. Cemal, elindeki yaprakların arasına kar girmediğinden emin olmak için kenarlarını birbirinden ayırdı. Zarfın üstündeki Osman adı avucunun teriyle biraz koyulaşmıştı. Harflerin biçimi duruyordu. Diğer yaprağın yazısı da silinmemişti.
“Oldu mu?” diye sordu adam.
Cemal dirseğiyle kanada hafifçe bastırdı. “Oldu.”
Adam yine de hemen bırakmadı. Cemal kâğıtları eski yerlerine koyup anahtarları kenara aldığında ellerini çekti. Defter kasada kalmıştı. Cemal onu yeniden kanada taşımak için eğildi, kapağın ucunu eline alınca durdu. Kasanın üstü dar, ama düzdü. Oraya su gelmiyordu. Defteri taşımaktan vazgeçti; kimse ayağıyla devirmesin diye kasayı diziyle biraz içeri sürdü.
“Şunu buradan almayın,” dedi. “İçindekiler kurumadan açılmayacak.”
Adam başını salladı. “Kâğıt gelirse nereye koyayım?”
“Bana ver.”
Cemal daha önce ona kâğıt aramasını söyleyip söylemediklerini hatırlamıyordu. Adam şimdi kendine yapacak bir iş bulmuştu. Avlunun kenarına yürüdü. Cemal arkasından bakıp adını sormayı düşündü. Sonra seslendi. Adam dönünce sordu; cevabı, kapı kanadını tutan kişi olarak küçük parçanın arkasına kaydetti. Adı bir kurtarma haberi değildi. Ama az sonra kâğıtları kime verdiği sorulursa yüzünü tarif etmek zorunda kalmayacaktı.
Rıza ellerindeki karı silkeleyip yeniden doğruldu. Cemal başparmağındaki nemi giysisine sildi; kalemi kaydırmadan tutabiliyordu. Kâğıdın kenarında kendi bileğinin izi kalmıştı. İzi silmeye çalışmadı, yazılacak yere taşmadığından emin oldu. Sonra Hamdi ile Fehmi’nin adlarını buldu. Az önceki hareket sırasında anahtar halkası satırın üstünden geçmiş, yalnız kenardaki boşluğu çizmişti. İki ad da açıkça okunuyordu.
İsimlerin arasını kısaltmayı düşündü. Bekir ile Salih’in satırına baktı. İkisini birbirine yaklaştırmak kolaydı; kalabalığın içinde onları ayırmak ise az önce birkaç soruya mal olmuştu. Kalemini yeniden sağ eline aldı. Sonraki satırı biraz aşağıdan açtı. Boşluğun fazlasını başka bir yaprak geldiğinde kullanabilirdi.
Önüne gelen iki adamdan biri, “Biz aynı yere gitmiyoruz,” dedi.
Rıza, “O zaman birlikte durmayın,” diye karşılık verdi.
“Açıklıktan beraber çıkacağız.”
Cemal başını kaldırdı. “Sonra nerede ayrılacaksınız?”
Adamlar birbirlerine baktılar. Biri aşağı tarafı, öteki yokuşu gösterdi. Cemal iki adı alıp yanlarına ayrı yönler koydu. Rıza onları biraz yana çekti; aynı yere gidecek birini bulup bulamayacaklarını soruyordu. Cemal bu iki adı beraber çıktılar diye işaretlemedi. Kalem ucu, avluda daha atılmamış bir adımı atmış sayamazdı.
İlk haberci yeniden yaklaştı. “Ben Bekir’i görünce sana getiririm,” dedi.
“Kendisi gelsin.”
“Görürsem söyleyeyim mi?”
“Nerede gördüğünü söyle. Ne tarafa yürüdüğünü de. Buraya döndü demek için kendisini görelim.”
Adam başını salladı. Bu kez Cemal’e bir haber vermeden ayrıldı. Cemal, onun arkasından bakarken Osman’ın adının bulunduğu zarfın köşesini düzeltti. Oradaki boşluk hâlâ korunuyordu. Yeni yapraktaki adların yanları da boştu. Ama hepsi aynı şeyi beklemiyordu. Osman için bir yer haberi yoktu. Hamdi ile Fehmi’nin hangi yöne gittiklerini Cemal görmüş, Sabri’nin yerini Hamdi’den dinlemişti. Bekir ile Salih avludan beraber çıkmışlardı. Kâğıtları üst üste koyarsa bu farklar kaybolabilirdi.
Zarfı kanadın soluna, yeni yaprağı sağına aldı. Rıza’nın anahtarlığını ikisinin ortak köşesinden kaldırıp yalnız zarfın kıyısına koydu. Yeni yaprağın serbest ucunu kendi bileğiyle tuttu. Bir sonraki gelen okumak için eğilince önce hangi kâğıda baktığını görebilecekti.
Koridor yönünden ışık görünmedi. Cemal, Hamdi’nin girdiği karanlığa baktı. Sabri’nin adı yaprağın altına sıkışmıştı; onu daha okunur yazmak için boş bir yere yeniden geçirmedi. Yanındaki Hamdi’nin son gördüğü yer sözlerini yavaşça okudu. Hamdi’ye söylemesini istediği cümleyi kendisi de hatırlıyordu: ayrılırsa uğrasın. Sabri’nin uğramaya vakit bulup bulamayacağını bilmiyordu. En azından bu haberi kimin getirdiği kâğıtta kalacaktı.
Kanadın öteki ucunda bir anahtar rüzgârla döndü. Cemal elini uzatıp halkayı düzeltti. Karın üstünde yan yana iki çift ayak durdu. Adamlar isimlerini söylemek için bekliyorlardı. Cemal önce soldakinin yüzüne, sonra sağdakine baktı.
“Sonraki iki kişi,” dedi. “Nereye gideceksiniz?”