Hamdi’nin haberi
Cemal, sabahın ilk yoklamasından sonra sicil defterini masaya açtı. Pencere aralıktı; dışarıdan gelen hava odadaki mürekkep ve nemli kâğıt kokusunu dağıtmaya yetmiyordu. Defterin kapağı şişmiş, sırt dikişi gevşemişti. Sayfayı çevirdiğinde kenarındaki iplik parmağına takıldı. Bir an durdu, kâğıdı yırtmamak için ipliği sayfanın altına itti.
Rıza, kapıdan içeri girdiğinde elinde küçük bir dosya vardı. Dosyanın köşeleri yumuşamış, kapağına yazılan adın son harfi silinmeye başlamıştı. Cemal, onu masanın boş tarafına bıraktı.
— Bugün mü? diye sordu Rıza.
Cemal, defterdeki tarihi gösterdi.
— Bugün.
Rıza oturmadı. Dosyayı açıp içindeki hesabı Cemal’in önüne koydu. İki ayrı kayıt vardı: biri hükmün başladığı günü, öteki ceza müddetinin hesabını taşıyordu. Cemal, dün akşam her ikisini yeniden karşılaştırmıştı. Yine de kararın uygulanacağı gün, rakamları bir kez daha baştan geçirmeden belgeyi imzalamayacaktı.
— İlk tarih ile son tarih aynı yere çıkıyor, dedi Rıza.
Cemal, hesap çizgisini parmağıyla izledi. Hamdi’nin dosyasındaki tarih, bugün tamamlanıyordu. Pencere aralığından gelen hava defterin kenarını kaldırdı. Cemal avucunu sayfanın üstüne koydu. Mürekkep henüz kurumamıştı; Rıza’nın dün akşam yaptığı hesap çizgisi, sayfanın üzerinde ince ve koyu duruyordu.
Defterin içindeki her çizgi bir önceki kâtibin elinden kalmıştı. Bazı harfler yukarı eğiliyor, bazıları satırın altına sarkıyordu. Cemal bu yazıları düzeltmeye kalkışmıyordu. Bir kaydın bugünkü kâtibe düzgün görünmesi, eskiden yazılanın değiştirilmesini gerektirmezdi. Yalnızca yeni işlemin hangi satıra bağlandığını açık etmek yeterliydi.
Dosyanın üstünde “Hamdi Arıkan” yazıyordu. Altında baba adı Mehmet, sicil numarası ve ceza başlangıç tarihi vardı. Cemal, adı her seferinde tam olarak okudu. Dosyanın içindeki kişi, son günlerde gazetelerde ve resmî yazılarda anılan başka bir Hamdi’yle aynı değildi. Bir isim benzerliği, iki dosyayı bir araya getirmeye yetmezdi. Baba adı, sicil numarası ve hükmün tarihleri bu dosyanın kendi kişisini gösteriyordu.
Masanın öteki ucunda 3804 sayılı kanunla ilgili basılı liste duruyordu. Kâğıdın kat yeri açıldıkça yeniden kıvrılmış, kenarı parmak izlerinden koyulaşmıştı. Cemal, listedeki Hamdi adını dosyanın üstündeki adla karşılaştırdı. Listede Hamdi Arslan, baba adı Numan olarak geçiyordu; dosyada ise Hamdi Arıkan, baba adı Mehmet’ti. Harflerin benzemesi, kişileri aynı yapmıyordu. Cemal, bunu Rıza’ya da gösterdi. İkisi önce tam adı, sonra baba adını, en son dosya numarasını kontrol ettiler. Tarihler de aynı değildi. Bu karşılaştırma, Hamdi’nin kim olduğunu yeniden belirlemek için değil, iki ayrı kaydı karıştırmamak için yapılıyordu.
Rıza, basılı listeyi kapatıp masanın kenarına çekti.
Cemal, bu ayrımı bir daha düşünmeden yapabilmek için dosyanın üstüne küçük bir not koymayı teklif etti. Rıza, bunun gerekli olmadığını söyledi; resmi belgede zaten hükmün kendi hesabına göre tamamlandığı yazılıydı. Cemal yine de kayıt defterinin kenarına kanun numarası değil, “olağan müddet” sözünü geçirdi. Bir sonraki kâtibin dosyayı açtığında neye bakacağını bilmesi gerekiyordu. Herkes aynı masanın başında aynı konuşmayı duymayacaktı.
Rıza, kâğıdın köşesindeki eski mührü işaret etti. Belge daha önce hazırlanmış, fakat tarih gelmediği için bekletilmişti. Bugün yeni bir karar verilmemişti; yalnızca hesaplanan gün tamamlanmıştı. Cemal bu ayrımı da satırda korudu. Bir günün gelmesiyle bir hükmün bitmesi aynı cümlede yer alabilirdi, ama biri ötekini doğurmamıştı.
Cemal, Hamdi’nin dosyasını onun yanına koymadı. Birinin tahliyesi, başkasına tanınan bir hak üzerinden açıklanmamalıydı. Hamdi Arıkan’ın hesabı, kendi dosyasındaki hüküm ve tarihlerle kapanacaktı.
Masadaki kâğıtlar arasında 3804 sayılı kanuna ilişkin yazışmalar da vardı. Cemal, bu dosyanın belgesini o kâğıtların yanına koymadı. Kanunla ilgili işlem, listede adı bulunan mahkûmların ceza sürelerini değiştirmişti. Hamdi Arıkan’ın dosyasındaki tarih ise kendi hükmünün müddetinin tamamlandığı gündü. İki ayrı yol aynı kapıda buluşuyor gibi görünse de, kayıtların dayanağı aynı değildi. Cemal, belgeyi hazırlarken bu farkın satır arasında kaybolmasına izin vermemeliydi.
— Hamdi’nin dosyasını bugün kapatıyoruz, dedi Rıza.
— Bugünkü işlemi tamamlıyoruz. Dosyayı kapatmıyoruz.
Rıza, Cemal’in düzeltmesini kabul etti. Dosyada ceza müddetinin bittiğine ilişkin yeni bir kayıt bulunacaktı; eski satırlar yerinde kalacaktı. Hamdi’nin içeride geçirdiği zaman, bir kalem hareketiyle ortadan kalkmayacaktı. Belge yalnızca bugün hangi hukuki durumun sona erdiğini gösterecekti.
Cemal, hesap çizgisinin yanına son kontrol işaretini koydu. Tarihi bir daha okudu. Sonra kalemini masaya bıraktı. Hamdi’nin dosyasını her açışında önce adı, sonra baba adı, en son sicil numarasına bakıyordu. Bunu alışkanlık olsun diye değil, yanlış kişinin kaydını kapatmamak için yapıyordu. Birinin kapıdan çıkması, kâğıdın üzerinde doğru adla yazılmalıydı.
Kapı vuruldu. Hamdi içeri girdiğinde şapkasını elinde tutuyordu. Koridorun penceresinden düşen güneş, taş zeminde ince bir çizgi oluşturmuştu. Adam bu çizginin kıyısında durdu; odaya girmek için izin bekledi.
— Cemal Efendi, dedi. Çıkış belgesi hazır mı?
Cemal, önce ona oturacak yer gösterdi. Hamdi oturmadı.
— Hesabı son kez karşılaştırıyoruz. Rıza da baktı. Tarih aynı.
Hamdi, elindeki kâğıdı masaya bıraktı. Ön yüzünde Sabri’nin yazısı vardı: “Taş ve tahta işinde bir adam aranıyormuş. Usta ile konuştum. Gelirsen adını sor. Kesin değil.” Kâğıt, birkaç kez açılıp kapandığı için kat yerlerinden incelmişti. Hamdi onu masaya bırakırken yazının üstüne parmaklarını koymadı.
Cemal mektubu çevirdi. Arkasında, daha sonra eklenmiş bir cümle vardı: “Bulamazsan, dükkânın yanındaki taş yığınında sor.” Sabri’nin yazısı bir yerde koyulaşıyor, sonra ince çizgiye dönüyordu. Hamdi, adresin üstünden geçerken başparmağını katın yanında tuttu.
— Sabri’nin mektubu mu? dedi Cemal.
— Kendisi verdi. Emine’yi almaya gittiği gün uğrayıp bıraktı.
Cemal, mektubun hangi gün geldiğini hatırladı.
Sabri’nin el yazısını Cemal uzaktan tanıyordu. Harflerin bazıları sıkışık, bazıları gereğinden fazla açıktı. Bir notu hızlı yazdığında kelimelerin sonu yukarı kalkar, kâğıdın kenarında yer kalmışsa cümleyi alta eklerdi. Bu mektupta da ilk yazı ile sonradan eklenen cümle aynı kalemden çıkmış, fakat farklı vakitlerde yazılmıştı. Cemal, notun ne zaman eklendiğini kesin olarak bilmiyordu. Hamdi de bunu sormadı. Onun için önemli olan, taş yığınının Naciye’nin dükkânına yakın olmasıydı.
— Sabri işin hazır olduğunu yazmadı, dedi Cemal.
— Yazmadı.
— Bir adam aranıyorsa, belki henüz karar verilmemiştir.
— Ben de öyle anladım.
Hamdi’nin cevabı, mektubun sınırını kabul ettiğini gösteriyordu. Bu bir iş sözleşmesi değildi; yalnızca kiminle konuşabileceğine dair bir haberdi. Sabri, Hamdi’ye kesin bir gelecek vaat etmemişti. Onu yola çıkaracak kadar bilgi vermiş, devamını kendi kararına bırakmıştı. Cemal de aynı biçimde davranmalıydı. Tahliye belgesi, Hamdi’nin ceza müddetinin bittiğini söyleyecek; dışarıda hangi işi bulacağını söylemeyecekti.
Sabri çıkmış, Emine’ye ulaşmak üzere yola koyulmuştu. Hamdi’nin dosyasındaki hesap ise hâlâ sürüyordu. O gün Sabri, mektubu getirdiğinde işin kesin olmadığını özellikle söylemişti. Şimdi Hamdi’nin önünde duran kâğıt, tahliye belgesi değildi. Bir iş ihtimalini ve sorulacak adresi bildiriyordu.
— Bu kâğıt sana ne söylüyor? diye sordu Cemal.
Hamdi, mektubu çevirmeden cevap verdi.
— Bir usta adam arıyor olabilir. Sabri konuşmuş. İş var mı, bilmiyorum.
— Sabri seni orada bekleyecek mi?
— Bilmiyorum. Emine’yi almaya gittiğini söyledi.
— O halde adresi bulunca kime soracağını bilmen iyi olur.
Hamdi, notun arkasındaki taş yığınını okudu.
— Naciye’yi tanıyorum.
Cemal başını salladı. Sabri’nin bıraktığı tarif, yalnızca bir sokağa çıkmıyordu; Hamdi’nin tanıdığı birine de ulaşıyordu. Yine de Cemal ona işin hazır olduğunu söylemeyecekti. Hamdi’nin dışarıda bir sözün peşinden koşup eli boş dönmesini istemiyordu; ama bu kaygıyı onun yerine karar vermek için de kullanamazdı.
— Önce babama gideceğim, dedi Hamdi. Sonra bu adresi bulurum.
Cemal, bu sırayı bekliyordu ama Hamdi’nin ağzından duymak istedi. Sabri’nin mektubu cebinde olsa da, Hamdi’nin önünde başka bir kapı vardı.
— Babanın evine giden yolu biliyor musun?
— İstasyona kadar biliyorum. Sonrasını sorarım.
Cemal, bu cevabın kesinliğini aradı. Hamdi, bir işin adresini arayacağını biliyor, ama yolun her adımını bildiğini iddia etmiyordu. Cezaevinden çıktıktan sonra ilk karşılaşacağı kişi babasıydı. Cemal onun nasıl karşılanacağını tahmin edemezdi. Hamdi de bunu konuşmaya açmadı. Şapkasını iki eli arasında çevirdi. Kenarındaki dikiş gevşemişti; parmağı her geldiğinde ipliğe takılıyordu.
Cemal, Hamdi’nin bakışının bir an kapıya kaydığını gördü. Adam şapkasını iki eli arasında çevirdi, sonra elindeki kâğıda döndü. Dosyadaki tarihle Sabri’nin adresini aynı anda önüne koymamıştı; iki kâğıdı ayrı tuttu. Cemal, bu hareketin nedenini sormadı. Hamdi, babasının adını anmış, önce evine gideceğini söylemişti. Bundan fazlasını öğrenmek için onu sıkıştırmak gereksizdi.
Sabri’nin mektubunu cebinden çıkarmadı. Cemal, Hamdi’nin onu birkaç kez yokladığını gördü; elini iç cebine götürüp kâğıda değdirdi, sonra çekti. Belki adresi unutmamak için, belki de katını ezberlediği için. Cemal bu davranışa bir anlam yüklemedi. Birinin neyi önce düşüneceğini, elinin hangi cebe gittiğinden kesin olarak çıkaramazdı. Yalnızca Hamdi’nin iki kâğıdı birbirine karıştırmadığını biliyordu.
— Sen olsan önce hangisini arardın? dedi Hamdi.
Cemal, cevap vermeden önce dosyanın kenarını düzeltti. Kâğıttaki yol ile evin kapısı arasında bir tercih yapmasını istemiyordu.
— Önce kendi evinin kapısını, dedi.
Hamdi’nin bakışı kısa süreliğine masanın üstünden çekildi. Sonra Sabri’nin kâğıdını yeniden katladı. Cemal, cevabının ona bir yol çizmediğini, yalnızca kendi kararını verdiğini biliyordu. Hamdi’nin babası onu tanır mıydı, içeride geçen zamanı sorar mıydı, evin eski düzeni yerinde miydi; bunların hiçbiri bu odada cevaplanamazdı.
— Evde ona “baba” diyeceğim, dedi Hamdi. Burada adını yazıyorsunuz.
Cemal, dosyadaki satıra baktı.
— Burada kayıtta kalması gerekiyor.
— Evde aynı adın ilk yarısı başka bir sesle çağrılacak.
Cemal, bu cümleye karşılık vermedi. Kayıt, Mehmet oğlu Hamdi Arıkan diyordu. Evde ise Hamdi, babasının yüzüne bakacak ve ne söyleyeceğini kendi sesiyle bulacaktı. Kâğıtlar iki ayrı yere hizmet ediyordu; biri idarenin doğru kişiyi ayırması, öteki insanın kendi ilişkisine dönebilmesi için.
Cemal, dosyadan çıkış belgesini aldı. Önce sicil numarasını kontrol etti. Sonra adı ve baba adını, hükmün başlangıç tarihini ve müddetin tamamlandığı günü okudu. Rıza, her satırı dosyadaki karşılığıyla izledi. Bir kelimenin altındaki mürekkep hafif dağılmıştı; Cemal, onu yeniden yazmadı. Yanına kısa bir düzeltme işareti koyup doğru harfi belirginleştirdi.
— Mehmet oğlu Hamdi Arıkan, dedi. Bugün, 12 Haziran 1940’ta ceza müddetin tamamlanmıştır.
Hamdi, babasının adını işitince gözlerini indirdi. Cemal neden sustuğunu sormadı; Hamdi biraz sonra babasından söz etti.
— Babamın adı burada da kaldı, dedi Hamdi.
— Kayıtta kalması gerekiyor.
— Evde ona “baba” diyorum. Burada Mehmet.
Cemal, belgeyi masaya bıraktı. Kâğıtta “Mehmet oğlu Hamdi Arıkan” yazıyordu. Evde aynı adın ilk yarısı başka bir sesle çağrılacaktı. Hamdi, babasının adını dosyadan öğrenmemişti; fakat bu satır, o ismin onun hayatındaki yerini başka biçimde gösteriyordu. Cemal, belgedeki adın evdeki söze dönüşmesini sağlayamazdı. Bunu Hamdi yapacaktı.
Dışarı çıkış kayıt defteri, kapının yanındaki masada tutuluyordu. Hamdi oraya vardığında, bir görevli dosya numarasını soracak, sonra adı ve saati kaydedecekti. Bu işlem, onun önündeki yeni yolun ilk adımı değildi belki; ama kapıdan hangi adla çıktığını belirleyecekti. Cemal, belgede ne yazdığını ona söylemişti. Rıza da tarih ve numarayı karşılaştırmıştı. Bundan sonra Hamdi, kendi adını defterde bir kez daha yazacaktı.
Cemal, Hamdi’nin babasının evine gideceğini biliyordu; fakat orada neyle karşılaşacağına dair adamın ağzından tek söz çıkmamıştı. Hamdi’nin şapkasını iki eli arasında çevirmesini, sonra Sabri’nin notunu ayrı bir cebe yerleştirmesini gördü. Cemal soru sormadı. Bu kapı, çıkış belgesindeki satırın devamı değildi; Hamdi’nin kendi hayatında açacağı başka bir yerdi.
Cemal, ona imza çizgisini gösterdi.
Rıza, imza atılacak belgenin üstündeki bilgileri baştan okuyup Hamdi’nin önünde tuttu. Kâğıtta adı, baba adı ve sicil numarası görünüyordu. Tarih, kapının açılacağı günle aynıydı. Cemal, bunları ona bir kez daha anlattı; Hamdi’nin neye imza attığını bilmeden kalemi eline almasını istemiyordu. Hamdi her satırı dinledi. Bir yerde yanlışlık görmediğini söyledi, fakat imza atmadan önce adı kendisi de okudu.
— Bu satırda yalnız bugünkü çıkış var, dedi Cemal. Sabri’nin işi burada yazmıyor.
— Biliyorum.
— İkisini birbirine karıştırma.
Hamdi, adres kâğıdını cebinde yokladı.
— Karıştırmam. Biri geçmiş hesabım, biri soracağım yol.
Cemal, bu açıklamayı belgeye geçirmedi. Söz, Hamdi’nin kendisine aitti. Ama kâğıtların ayrılığını anladığını gösteriyordu.
— Buraya adını kendi elinle yazacaksın.
Hamdi kalemi aldı. Önce kâğıdı kendine doğru çekti. Sonra imza çizgisinin dar olduğunu fark edip sayfayı çapraz çevirdi. “Hamdi Arıkan” yazdı. Son harfi, satırın sınırına dayanmıştı. Cemal, kâğıdı düzeltmesine yardım etmedi. Hamdi kendi adını yazarken eli titremedi; yalnızca kalemi bırakmadan önce son harfe baktı.
— Tarihi de oku, dedi Cemal.
Hamdi, tarihi yüksek sesle tekrar etti. Sonra belgeyi Rıza’ya uzattı. Rıza, mühür yerini ve kaydın altındaki sicil numarasını bir kere daha kontrol etti. Hamdi, Sabri’nin mektubunu cebine koydu ama tahliye belgesine el sürmedi. Cemal belgeyi ona doğru çevirdi.
— Bu kâğıt sende kalacak.
— Ötekini de mi yanımda taşıyayım?
— Sabri’nin adresini mi?
— Evet.
Cemal, bu soruya cevap vermeden önce dosyayı kapattı. Sabri’nin notu bir mahkûmiyet belgesi değildi. Bir işin olup olmadığını soran, yolun tarif edildiği bir kâğıttı. Hamdi onu yanında taşıyabilirdi; fakat belgenin yerine koymamalıydı. Her kâğıt, kendisini kimin yazdığını ve neyi söylediğini koruduğu sürece işe yarardı.
— İstediğini yanında taşı, dedi. Ama önce evine mi gideceksin, işe mi?
Hamdi, cevabı hemen veremedi. Sabri’nin notunu yeniden açtı. Adresin kenarı kat izinden hafifçe yırtılmıştı. Parmakları o yıpranmış yere değmeden kâğıdı düzeltti.
— Önce babama gideceğim. Sonra bu adresi bulurum.
Cemal, bu sırayı dosyaya yazmadı. Kayıt, Hamdi’nin nereden çıkıp nereye gideceğini değil, ceza müddetinin ne zaman tamamlandığını gösterecekti. Yine de adamın sözlerini aklında tuttu. Sabri’nin adresi, dışarıdaki iş ihtimaliydi; babasının evi ise Hamdi’nin kendi hayatına döndüğünü gösterecek ilk yerdi. Cemal, bu ikisinin değerini karşılaştırmaya kalkmadı. Hamdi sırayı belirlemişti.
— Trene bilet alman gerekecek, dedi.
— Biliyorum.
— İstasyonun ana yolunu Rıza gösterecek.
Rıza, masanın yanındaki krokiden istasyonun yönünü işaret etti. Hamdi’nin köye giden hattı bildiğini varsaymıyordu. Kapıdan çıkınca hangi yöne yürüyeceğini, hangi noktada yeniden sorabileceğini anlatacaktı. Bu, dosyaya yazılacak bir bilgi değildi; ama bir kâğıdı doğru teslim etmek kadar, onun dışarıda yol bulmasına yardım edebilirdi.
— Aradaki yolu biliyor musun?
— İstasyona kadar biliyorum.
Cemal dolaptan küçük bir kâğıt çıkardı. Üzerine çeşmenin yerini, dükkânın sokağını ve yönü yazdı. Sabri’nin notundaki iş tarifini aynen kopyalamadı. Birkaç işaretle istasyondan ana yola, oradan da dükkânların bulunduğu sokağa giden yönü çizdi. Kâğıt, bütün yolun haritası değildi; Hamdi’nin ilk soracağı yeri gösterecek kadar bilgi taşıyordu.
— Bunu da al. Çeşmeden sonra sağa değil sola döneceksin.
Hamdi kâğıdı aldı. Okudu. Bir yerde durdu.
— Taş yığını dediği, terzinin yanı mı?
— Evet. Naciye’nin dükkânı orada. Sabri’yi bulamazsan ona sor.
Hamdi, tahliye belgesinin tarihine baktı. Sonra yol tarifini katladı. Tahliye kâğıdını ayrı cebine, Sabri’nin notunu göğsündeki iç cebe koydu. Kâğıtların birbirine değmesini istemedi; biri bugün kapatılan hesabı, öteki dışarıda soracağı ihtimali taşıyordu. Cemal onun cepler arasında seçim yapışını izledi. İnsan bazen hangi kâğıdı nereye koyduğuyla, önce neye döneceğini belli ederdi.
— Koğuşta kalanlara söylemem gereken bir şey var mı? diye sordu Hamdi.
— İstersen kendin söylersin.
— Şimdi gidersem sırayı bekletirim.
— Sırada sen varsın.
Hamdi’nin ağzının kenarında kısa bir gülümseme belirdi.
— Yıllarca sıranın içinde durdum. Bugün önümde kimse kalmamış.
Cemal, Hamdi’nin bu seçiminin karşısında ona akıl vermedi. Bir zamanlar dosyanın içindeki tarih onun yerine karar vermişti. Şimdi Hamdi’nin önünde iki kâğıt, iki yol ve kendi seçtiği bir sıra vardı. Önce babasının evine gidecek, sonra Sabri’nin adresini arayacaktı. Bu sıralamanın sonu belli değildi; fakat Hamdi onu kendi ağzıyla kurmuştu.
Rıza, kapının yanında beklerken dosyayı masanın öbür ucuna taşıdı. Hamdi, imzasını attıktan sonra ona doğru döndü.
— Bu kâğıdın bir sureti var mı?
— Dosyada kalacak, dedi Cemal. İstersen sonra yazılı bir örnek istersin.
Hamdi başını salladı. Belgenin kendisine verilmesini bekledi; alır almaz katlamadı. Önce adını, sonra tarihi okudu. El yazısı ile mühür arasında kendi sesini arıyor gibiydi. Bu kâğıt, onu serbest bırakan şeyi anlatıyordu; ama yıllarını kimin geri vereceğini söylemiyordu.
Rıza, belgeyi Hamdi’ye uzattı. Hamdi iki eliyle aldı. Üstündeki adı, altındaki tarihi buldu. Başını kaldırınca Cemal’in dosyayı yeniden açtığını gördü.

— Bu çıkış 3804’ten değil, dedi Cemal. Dosyanın kendi müddeti tamamlandı.
— Biliyorum.
Hamdi, belgeyi elinde tutarak bir an bekledi.
— Dışarıda sorarlarsa, ne diyeceğim?
— Belgedeki gibi. Hükmünün müddeti bugün tamamlandı.
— Af diye anlatmayacağım.
— Anlatma. Bu kâğıt bunu söylemiyor.
Hamdi, belgenin üstündeki adı bir kez daha okudu. Kâğıdın açıklamadığı şeyi kendi sözüyle eklemek istemiyordu. Cezaevinden çıkması, içeride olanların hiç yaşanmadığı anlamına gelmeyecekti. Fakat başkasının adıyla, başkasına ait bir kararla dışarı çıkmış da değildi. Dosyanın tarihi, Hamdi’nin kendi hükmünün ne zaman sona erdiğini gösteriyordu.
— Sabri’ye de böyle söylerim, dedi.
Cemal bunu onayladı. Sabri, Hamdi’nin dışarıda arayacağı işi haber vermişti; tahliyesinin sebebi değildi. İki kâğıt aynı cepte taşınabilirdi, ama birbirinin yerini tutamazdı.
— Yanlış anlaşılmasın diye söylüyorum.
— Bana içeride de dışarıda da ne olduğunu söyleyin. Ben kâğıdı ona göre taşırım.
Cemal, Hamdi’nin önüne kapıyı gösterdi.
— O hâlde bunu böyle anlat.
Dışarıdaki hava, içeridekinden daha aydınlıktı. Cemal kapının önünde kaldı, Hamdi birkaç adım öteye geçti. Adamın elinde şapka, cebinde tahliye belgesiyle Sabri’nin notu vardı. Cemal, hangisini önce yokladığını göremedi; yalnızca Hamdi’nin ceplerini sırasıyla tuttuğunu fark etti. Bir görevli, kapı defterindeki saati yazdı. Hamdi çıkış çizgisini imzalayıp kalemi geri verdi.
Kapının dışında bekleyenler ona yer açtı. Hamdi eşiğe baktı, sonra sokağın aşağısına yöneldi. Bir adam elindeki tenekelerle istasyona giden yolu sordu. Hamdi aşağıyı gösterdi. Adam yanına katıldı. Cemal, onların konuşmasını duyamadı; yalnızca birlikte yürümeye başladıklarını gördü. Hamdi birkaç adım sonra durup yolun yönünü yeniden sordu. Adam bu kez başka bir sokağı işaret etti. İkisi oraya döndü.
Cemal, Hamdi’nin trene yetişip yetişmeyeceğini bilmiyordu. Babasının kapısının nasıl açılacağını da bilemezdi. Sabri’nin mektubundaki işin gerçek olup olmadığını, Hamdi’nin adrese vardığında ne bulacağını da. Onun yapabileceği, dosyanın kendi hükmüne ait kısmını doğru tamamlamak ve Hamdi’nin eline yanlış bir kâğıt vermemekti.
İçeri döndüğünde Rıza tahliye belgesinin suretini dosyaya yerleştirmişti. Cemal, tarih ve sicil numarasını son kez karşılaştırdı. Sonra eski defterdeki satırın yanına 12 Haziran 1940 tarihini ve “müddeti tamamlandı” kaydını yazdı. Hamdi’nin imzası, çıkış defterinde kalacaktı; belgenin sureti dosyada duracaktı. 3804 sayılı kanuna ilişkin listeyi ise kendi dosyasına geri koydu. İki kâğıdın yolları ayrılmıştı.
Rıza, basılı listeyi dosyalarken durdu.
— Bu adı bir daha karıştırmayız, dedi.
Cemal, Hamdi Arıkan’ın dosyasını kapattı. Kapak, dikiş yerinden hafifçe kalktı. Onu düzeltmek için parmağını sırtına koydu, sonra elini çekti. Dosya kapanmış değildi; bugün yapılan işlem kayda geçmişti. İçinde önceki tarihler, şimdi eklenen çıkış satırı ve ileride sorulabilecek bilgiler duracaktı.
Pencereden sokağın aşağısına baktığında, Hamdi artık görünmüyordu. Cemal onun gideceği yeri bilmiyordu; yalnızca kendi seçtiği sırayı duymuştu: önce babasının evi, sonra Sabri’nin adresi. Masadaki kâğıtlar bundan fazlasını söylemiyordu. Cemal defterin kapağını kapatıp anahtarı çevirdi. Bir isim, doğru satıra yazılmıştı. Bundan sonra Hamdi’nin yolunda ne olacağını kendi adımları belirleyecekti.