İki imza
Rıza dönünce Cemal, gelen kâğıdı ona uzatmadan önce masanın üzerindeki iki tası kaldırdı. Öğleden sonranın soluk ışığı buzlu pencereden içeri eğik düşüyor, kâğıtların üzerinde soğuk bir parlaklık bırakıyordu. Taslardan birinin dibinde sabahki çaydan değil, durulmuş sudan bir parmak kadar kalmıştı; suyun yüzeyinde sobadan savrulmuş ince bir kül tanesi yüzüyordu. Öbürünü kaldırınca altından kurşunkalemi çıktı. Kalemi sabah aramış, pardösüsünün ceplerini iki kere yoklamış, en sonunda çekmecedeki yarım kalemle idare etmişti. Tası oraya kendisi koymuş olmalıydı; kalemi taş gibi örten tenekenin altında soğuktan hafif bir nem halkası kalmıştı. Şimdi suyu nereye dökeceğini kestiremediğinden, avluya çıkıp kapıyı yeniden soğutmak da istemediğinden ikisini de pencerenin önüne, pervazın düz yerine bıraktı.
— Sabri’den haber geldi, dedi.
Rıza kapıyı kapatmak üzereydi. Eli demir sürgüde kaldı; kapının aralığından içeri ince bir ayaz şeridi sızıyordu. Omuzlarının üzerinde istasyon yolunun ince kar tozu henüz erimemişti.
— Geldi mi?
— Haberi geldi. Kendisi yardım yerinde.
Rıza sürgüyü çekti. Demir dil yerine otururken kısa, tok bir ses çıkardı. Masaya yaklaşırken yün eldivenlerini çıkarmaya başladı. Sağ elin eldiveni soğuktan sertleşmiş parmak uçlarından kolayca sıyrıldı. Sol elin bileğine ise dışarıda kar dolmuş, odanın ılıklığına girer girmez eriyen kar astarı gömlek koluna yapıştırmıştı. Rıza dişlerini hafifçe sıkarak bezin ucunu çekiştirirken Cemal, kat yerleri yumuşamış küçük haber kâğıdını önüne koydu.
— Kim getirdi?
— Oradan bir adam. Sabri beni sormuş. Yazıyı da orada yazdırmış.
— Kendi eliyle yazamamış mı?
— Bileği sarılıymış.
Rıza eldiveni nihayet çekip çıkardı, elinin tersiyle ıslanan bileğini sildi ve masaya eğilip kâğıdı okudu. Satırlar kısa, harfler birbirinden ayrıktı. Alt köşede mürekkebin sürüldüğü yerde bir başparmak izi kadar koyu leke vardı; belli ki kâğıt kurumadan katlanıp cebe konmuştu. Rıza çıplak işaret parmağını o lekenin üzerine koydu, bir an orada tuttu.
— Kolunu mu incitmiş?
— Bileğini. Sarılıymış.
— Yürüyebiliyor mu?
Cemal, kâğıdı getiren adama bunu sormadığını o vakit hatırladı. Adam sabah avluya girdiğinde, “Konuştu benimle,” demişti. “Bir daha okutturdu kâğıdı.” O sözleri duyunca Cemal, Sabri’yi ayakta, kapının yanında durup kâğıdı dinlerken görmüş gibi olmuştu. Oysa adam onu sandalyede otururken gördüğünü de söylemişti. Şimdi Cemal, gözünün önünde Sabri’yi yardım yerindeki bir sandalyeye oturtuyor, bir ayağına kendi bildiği eski ayakkabıyı, öbürüne sabahtan beri oradaki kimselerin ayağına ne geçirdiklerini düşünmeden bir bez sarıyordu.
— Onu sormadım, dedi. Sandalyede oturuyormuş, o kadarını söyledi.
Rıza kâğıdı yeniden okudu. Cemal onun ilk okumada hangi kelimeye takılıp döndüğünü bilememişti. Bu kez Rıza’nın parmağıyla satırın sonuna, en alttaki görevli adına kadar ağır ağır gittiğini gördü.
— Peki ne zaman varmış oraya?
— Dün gece.
— Kaçta?
Cemal masanın sağında duran bez ciltli sayım defterini önüne çekip açtı. Yapraklar kış neminden ağırlaşmıştı; dünkü sayımın açıldığı yer, parmak izlerinden ve kenara sıkıştırılan pusuladan hemen bulunuyordu. Sabri’nin adının karşısındaki satıra, sabah haberin avluya geldiği saati yazmıştı. Biraz yukarıda, bir önceki akşam sayımının altında ise kendi eliyle düşülmüş iki kelime duruyordu. Haber bekleniyor. O iki kelimeyi gece kandilin titrek ışığında yazarken elini kâğıttan çabuk çekmişti. Defterin başında, “Yaz da bilelim,” diyen birinin soğuktan titreyerek beklediğini hatırlıyordu. Adamın o iki kelimeden neyi bilmek istediği şimdi de o geceki kadar karışıktı.
— Kâğıdı getiren, gece yarısına doğru dedi. Sabri’yi içeri alırlarken oradaymış. İçeridekilerden biri de gece yarısını geçtiğini söylemiş.
Rıza masanın karşısındaki sandalyeyi çekti. Tahta ayaklar soğuk zeminde hafifçe sürtündü. Oturmadan önce başını kaldırıp karşı duvardaki yuvarlak saate baktı; saatin sarkaç sesi odanın sessizliğinde ağır ağır işliyordu.
— İkisi de burada mı?
— Kâğıdı getiren avluda olacaktı; ateşin orada biraz ısınayım diyordu. Öbürü için de az önce adam yolladım.
Rıza oturdu. İki ıslak eldivenini dizlerinin üzerine yan yana serdi; sol eldivenin bileği koyulaşmış, kumaş ağırlaşmıştı.
— Bunların saati var mıymış?
— Gelince soracağım.
Cemal’in canı, “Sen oradayken sorardık,” demek istedi; söz dilinin ucuna kadar geldi ama söylemedi. Rıza sabah istasyona indiğinden beri avluya uğrayan üç kişi kapıdan onu sormuştu. Biri, oğlunun adını hem okulun avlusuna hem de aşağıda başka bir yere yazdırmış yaşlı bir kadındı; iki kaydın birbirini tutup tutmadığını anlamak için kâğıtları Cemal’e iki kez okutturmuştu. Ötekiler ise bir arabanın nerede durdurulduğunu, içindeki yaralıların hangi yöne çekildiğini öğrenmeye gelen iki kardeşti. Cemal üçünü de tek tek dinlemiş, elindekini söyleyip bilmediğini ayırmıştı. Şimdi masanın kenarında kalan o küçük notlara bakarken, hangisinin işini Rıza burada olsaydı daha çabuk görecekti, çıkaramıyordu.
Rıza, dizindeki ıslak eldiveni öbür yüzüne çevirdi. Kumaştan ince bir soğuk buğu yükselir gibiydi. Kasketini çıkarıp masanın kâğıtsız köşesine bıraktı; saçlarının şakaklara düşen uçları eriyen kardan ıslanmıştı.
— Orada da saat sorup duruyorlar, dedi. İstasyonda kiminle konuşsan bir vakit söylüyor, elindeki kâğıdı başkasına okutturuyor. Bir adam boyuna, “Bizim araba trenden evvel vardı,” diyor. Hangi tren diye sorunca, “Herkesin önüne çıktığı,” diyor.
— Sabahki mi?
— Kendisi de bilmiyor, dedi Rıza. İki kere anlattırdılar. İkinci sefer anlattığında arabayı kendi gözüyle görmediği çıktı. Komşusundan duymuş, kendi görmüş gibi saat koymuş. Herkesin ağzında bir vakit var ama kimin cebinde saat var, belli değil.
Cemal, masanın sol ucunda duran iki küçük kâğıt parçasını, biraz önce avluya uğrayan iki kardeşle yaşlı kadının bıraktığı notları parmağıyla düzeltti.
— Burada da başka türlü değil, dedi. Biri gördüğünü söylüyor, öteki gördüğünü sandığını. Ayırmadan deftere geçirsek yarın kimse içinden çıkamaz.
Cemal defteri masanın üzerinden ona doğru biraz itti. Rıza eğilip bu kez dünkü sayım satırına, Haber bekleniyor yazısına baktı.
— İyi ki öyle yazmışsın, dedi.
Cemal, Rıza’nın “Öyle” dediği yere göz ucuyla baktı. Gece o iki kelimeyi yazıp defteri kapattıktan sonra bir ara içi rahat etmemiş, sayfayı yeniden açıp altına henüz eklemek istemişti. Sanki sabahtan önce çıkıp gelecek birinin hakkını o küçük kelimeyle koruyabilirmiş, gelmeyişi bir suça dönüşmeden tutabilirmiş gibi. Kalemin ucu kâğıda değmeden dışarıdan, kapı tarafından birinin sesi duyulmuştu. Kalkıp kapıya gitmiş, geri döndüğünde henüzü yazmadan kalemi hokkanın yanına bırakmıştı. Şimdi o boşluk gözüne daha temiz görünüyordu.
Avluda boş bir kova sertçe yere vuruldu. Ardından birinin, “Onu boş götür, dönüşte doldurursun,” dediği işitildi. Ses pencerenin hemen önünden geçip uzaklaştı. Cemal kalkıp kapıyı araladı. Kış ayazı içeri dolarken avlunun güneş görmeyen kenarına baktı. Kâğıdı getiren adamı, duvarın dibinde çömelmiş, eski ayakkabısının içine soktuğu çuval parçasını iki eliyle düzeltirken buldu. Adamın soluğu ince bulutlar hâlinde çıkıyordu.
— Biraz daha kalabilir misin? dedi Cemal.
Adam çömeldiği yerden başını kaldırdı. Yüzü soğuktan gerilmiş, çenesindeki birkaç günlük sakala kırağı sinmişti.
— Gideceğim yere geciktim zaten.
— Çok tutmayacağım. İki soru daha soracağım.
Adam bir an durdu, sonra elindeki yıpranmış çuval parçasını bir kere daha katlayıp topuğunun arkasına itti. Ayağa kalkınca önce sol ayağının iç yanına, ağırlığını vermeden bastı. Çuval derinin içinde yerini bulunca bir adım sonra tabanı yere düz değdi.
İçeri girip kapıyı ardından çekti ve ocağın yanındaki sandalyeye oturdu. Ocağın dökme demir kapağı kapalıydı; içeriden yalnız sönmeye yüz tutmuş bir kor kokusu geliyordu. Adam yine de kızarmış avuçlarını dizlerinden kaldırıp kapağa doğru tuttu. Biraz bekledi, ısının eline ulaşmadığını anlayınca parmaklarını büküp ellerini geri çekti.
Cemal yerine oturup yeni bir boş kâğıt çekti, ucunu masanın kenarına hizaladı.
— Sen kâğıdı verdikten sonra bir adam daha geldi, dedi Cemal. Sabri’yi dün orada görmüş. Önce senden işittiğimi bir daha dinlemek isterim.
Adam kaşlarını hafifçe kaldırdı.
— Kâğıtta ne eksik?
— Kâğıtta eksik yok. Gece yarısına doğru dedin ya. Onu nereden çıkardın?
Adam, Cemal’in önündeki boş kâğıda baktı. Gözü kalemin kuru ucunda bir an oyalandı.
— Geceydi.
Cemal üstelemeden bekledi. Odanın sessizliğinde duvar saatinin sesi belirginleşti. Adam ellerini dizlerinin arasında birleştirdi, parmaklarını birbirine geçirdi.
— Dışarıdan araba sesi geldi. Geçemez sandım. Kapının oraya sarsıntıda büyük bir taş yuvarlanmıştı; yolu yarısına kadar kesiyordu. Tekerleği eliyle kaldırıp taşın üstünden geçirdi arabacı. At ürküp geri bastı, bir hayli uğraştılar. O sıra kapının önünde, oradaydım.
— Taşı sen mi çektin? diye sordu Cemal.
— Yok, taş kımıldamıyordu, toprağa gömülmüştü. Arabacı tekerin altına omuz verdi, biz de arkadan kasayı ittik. Teker taşı aşınca araba kapının iki adım önünde durdu.
— Sabri arabanın üstünde miydi?
— Yere indirirken gördüm. Arka tarafında iki kişi daha vardı ama karanlıkta yüzlerini seçemedim. Birisi bunun koluna girmişti, ağırlığını ona veriyordu. Öteki, arabanın arkasından bir tahta sandalye çekti. Evvela araba için, basamak niyetine getirdi sandım. Meğer adamı oturttular.
— Tek başına durabiliyor muydu?
— Oturunca başını duvara doğru eğdi, dedi adam. Dizleri titriyordu ama bilinci açıktı. Sonra biri üstüne eski bir örtü attı.
— Adını o zaman mı öğrendin?
— Yok, sabah. Bana, “Kâtip Cemal’i bul,” dediğinde sordum, “Kimi söyleyeyim?” diye. Sabri dedi. Gece indirdiklerinde yüzüne şöyle bir baktım, lamba uzaktaydı. Sabah pencereden gün ışığı gelince kaşındaki yeri gördüm. Gece de dikkatimi çekmişti. Kan sanmıştım. Meğer kurumuş çamurmuş, soğukta sertleşmiş.
Bunu anlatırken sağ elini kaldırıp kendi kaşının ucuna dokundu. Parmağını aşağı indirince parmak ucunda bir şey kalmış gibi gözüne yaklaştırıp baktı, sonra elini yeniden dizine koydu.
— O gece saat gördün mü? dedi Cemal.
Adam kısa, kuru bir sesle nefes verdi.
— Saati olan var mıydı ki? Kimin aklına gelir saate bakmak?
— Peki gece yarısına doğru olduğunu nasıl düşündün?
Adam cevap vermeden önce başını çevirip kapıya baktı. Cemal bir an onun gideceği yeri, dışarıda bıraktığı işi yeniden hatırladığını sandı. Sonra adamın bakışını izledi; adamın baktığı yer kapının sürgüsüydü. Kapıyı içeri girerken Cemal kapatmış, demir sürgüyü açık bırakmıştı.
— Ekmek bekliyorduk, dedi adam. Yukarıdan haber gelmişti, gece yarısından evvel ekmek arabası çıkar demişlerdi. Dışarıdan tekerlek sesi duyulunca herkes bir kalktı. Ekmek arabası geldi sandık. Kapıya koştuk. Sonra onları gördük; arabadan ekmek yerine yaralı indi. Ekmek daha sonra geldi.
— Ekmeğin kaçta geldiğini biliyor musun?
Adam başını iki yana salladı.
— Ne bileyim? Bir ara ekmek gelecek diye elimdeki işi bırakıp kapıda bekledim. Gelmeyince soğukta duramadım, yeniden kuyudan su taşımaya döndüm. İnsan bir şeyi beklerken gecikti mi, ne kadar gecikti, şaşırıyor. Ben gece yarısına doğru dedim ama sen şimdi böyle sorunca o arabanın gelişini daha erken de koyabilirim. Belki daha gece yarısına bir saat vardı.
Cemal kalemi kâğıda koymadı. Elinde tuttuğu sapı parmaklarının arasında hafifçe çevirdi. Adamın “Daha erken de koyabilirim,” sözünü olduğu gibi yazsa, yarın bu kâğıdı okuyacak kimsenin onu keyfine göre iki saat öncesine çekmeye yetkisi varmış gibi anlayacağını düşündü. Bir insanın bekleyişinin uzunluğuyla saatin yürüyüşü aynı şey değildi.
— Sabri’yi sandalyeye oturturlarken oradaydın, dedi Cemal.
— Oradaydım. Sandalyeyi eşikten biraz dışarıya koymuşlardı, bir ayağının altında buz vardı. Adam oturup arkasına yaslanınca sandalye geriye kaydı, az kalsın devrilecekti; gidip arkalığından tuttum.
Cemal kalemini mürekkebe batırdı, fazlasını hokkanın kenarına sıyırıp bunu yazdı. Gece vakti yardım yerine getirilen adamın arabadan indirilip sandalyeye oturtulduğunu gördüğünü, kayan sandalyeyi tuttuğunu, kendisini sabah Sabri adıyla tanıdığını ve haber kâğıdını onun isteğiyle avluya getirdiğini ayrı ayrı, kısa cümlelerle yazdı. Sonra başını kaldırıp yazdıklarını yüksek sesle, tane tane okudu. “Kaşındaki çamur” kâğıda girmemişti; o, adamın yüzünü tanıdığı bir ayrıntıydı ama kaydın aradığı şey değildi.
Adam, okuma bitince hemen kalkmadı; bir süre önüne bakıp bekledi.
— Kâğıdı ben yazmadım, dedi.
Cemal kalemin ucuyla son cümleyi gösterip yeniden okudu. Haber kâğıdını onun isteğiyle aldım. Adam yerinden hafifçe doğrulup elini kâğıda doğru uzattı, ama dokunmadı. Belki okuyamıyordu. Belki de yazıyı başkasının yazdığının, kendisinin yalnız taşıdığının anlaşılacağı yeri gözüyle görmek istiyordu.
— Haberi getiren sensin, dedi Cemal. Kâğıdı yazan görevlinin adı zaten pusulanın altında duruyor. Senin ağzından yalnız o kadarını yazdım.
Adam başını salladı. Ayağa kalkarken bir elini masaya koydu. Ayağındaki çuval parçası yine kaymış olmalıydı. Bu sefer oturup düzeltmedi. Kapıdan çıktığında sol ayağıyla kısa, sağıyla uzun adımlar atarak uzaklaştı.
Rıza eldivenlerini alıp sobanın yanına götürdü, tablasının kenarına bıraktı. Ocağın kapağını açtı. İçeride, külün ortasında küçük bir kızıllık vardı. Maşayla yoklayınca kömürün altından ince bir ses çıktı.
— Bir kömür daha koyarsan söner, dedi Cemal.
Rıza maşayı çekti. Yerdeki kuru tahta parçalarından birini ayağıyla kendine yaklaştırıp aldı. Kenarında paslı bir çivi deliği vardı.
— Sabah bununla tutuşturdun mu?
— Sabah ocağı hazır buldum, dedi Cemal. Benden önce yakmışlar.
Rıza tahtayı dizine dayayıp iki eliyle bastırarak ikiye böldü. Kuru bir çatırtı odayı doldurdu. Kırılan uçlardan biri ince bir kıymıkla bağlı kalmış, bütünüyle ayrılmamıştı. Rıza onu elinde çevirip bir kere daha kırdı; kırılırken tahtanın yanından avuç içi kadar yassı bir parça kopup sobanın ayak dibine doğru yuvarlandı. Rıza o parçayı almadı, büyük iki parçayı ocağın kızıllığına sürdü.
Cemal o sırada yazdığı kâğıdın üst köşesine tarihi koyuyordu. 31 Aralık. Defterde Sabri’nin yokluğunun yazıldığı satırın başında 30 Aralık vardı. Bir adamın gece araba üstünde getirilip sandalyeye oturtulması, o iki tarihten hangisine bağlanacaktı? Gün değiştikten sonra oturtulmuşsa dün gece diyen adam gene doğru söylüyordu. Kâğıdı okuyacak biri ise önünde iki gün bulunduğunu, bunlardan birinin seçilmesi gerektiğini düşünecekti.
Cemal bir zamanlar ayın son günü yapılan sayımı yanlış sayfaya geçirmişti. Düzeltmek için yeni sayfanın başına önceki günden iki ad taşımış, adlardan biri alttaki cetvelde yeniden karşısına çıkmıştı. İki sayfayı hesap eden adam aynı kişiye iki akşam yemeği yazmıştı. Mutfakta bir tas fazla çıkınca hatayı bulmuşlardı. Cemal o tası geri götürürken soğuk koridorda mercimeğin üzerindeki yağın donmaya başladığını görmüştü. Bir insana bir akşamda iki tas yemek yazmakla onu bir gecenin içinde bulamamak, defterde birbirine çok benzeyen çizgiler bırakıyordu.
Öbür tanık kapıyı vurup içeri girdiğinde ocaktan yeni duman çıkıyordu. İnce, acı bir odun dumanı kapağın kenarından sızıp pencereden vuran soğuk ışıkta asılı kalmıştı. Adam eşiği geçer geçmez elini ağzına götürüp kısa kısa öksürdü. Rıza hemen eğilip sobanın kapağını sıkıca kapattı, alt sürgüyü azıcık açtı ve demir maşayı duvara dayadı. Cemal, biraz önce boşalan sandalyeyi gösterdi.
Adam sandalyeye bir an baktı ama oturmadı; kapıdan uzaklaşmadan ayakta kaldı.
— Çabuk sorarsanız aşağıda bekleyen var, dedi. Suyu ocakta bıraktım, taşacak.
Elinde uzunlamasına yırtılmış, kenarları saçaklı mavi çizgili bir bez vardı. Konuşurken bezin uzun kenarını sol avucuna ağır ağır doluyor, bırakınca yeniden sarıyordu.
— Çok vaktini almayacağım, dedi Cemal. Sabri’yi dün gece yardım yerinde gördün mü?
— Adını bu sabah öğrendim, dedi adam. Kâğıt yazılırken söylediler. Dün gece bileğini sardığımız adam odur.
— Nerede sardınız?
— Kapının iç tarafında. Duvarın dibinde bir sandalyedeydi. İçerisi kalabalıktı, yerde yatanların arasından geçilmiyordu. Lambayı getirince bana kolunu tutmamı söylediler. Görevli bezi öyle doladı. En son düğümü ben attım.
— Arabadan indirdiklerini gördün mü?
— Görmedim, dedi adam. Ben içeri girdiğimde sandalye çoktan oradaydı, adam da üstünde oturuyordu.
Cemal başını hafifçe kaldırıp adamın yüzüne baktı. Kalemi yeni bir boş yaprağın başında tutuyordu.
— Gece yarısı geçmiş miydi?
Adam avucuna doladığı mavi çizgili bezi sarmayı bıraktı; kumaşın bir ucu aşağı doğru sarktı.
— Geçmişti herhâlde, dedi. Lambanın camını silmiştim; is bağlamıştı. Çocukları duvarın dibinden kaldırıp içeri aldık. Ondan sonra bu adamı gördüm.
— Çocukları gece yarısı mı aldınız?
— Öyle söylemişlerdi. “Biraz daha dursunlar, gece yarısı içeride yer açılacak,” dediler.
— Yer ne zaman açıldı?
Adam avucundaki beze baktı. Bir ucunda sökülmüş üç ince iplik görünüyordu. İpliklerden en uzununu sağ işaretparmağına geçirip çektiğinde bez büzüldü, mavi çizgiler birbirine yaklaştı.
— Küçüğünün ayakları ıslanmıştı, dedi. Ayakkabısının içi su dolmuş, duvarın dibinde titriyordu. Dayanamayıp onu önce içeri aldık. Öbürleri peşinden geldi, dışarıda bırakamadık. Saati orada bir soran olmadı.
Rıza masanın kenarına yaslandı.
— Seni çağırdıklarında o adam sandalyede ne zamandır oturuyormuş?
— Bana bir şey demediler. Bileğini kaldır deyince kaldırdım. Önce elini kendi tuttu. Sonra bana bıraktı.
Adamın bileği, bunu söylerken aşağı düştü. Sanki ağrının nerede olduğunu hatırlayabilmek için kendi elini aynı biçimde tutuyordu.
— Yüzüne baktın mı? diye sordu Rıza. — Bir yeri kanıyor muydu?
— Kan görmedim, dedi adam. Alnında, kaşının kenarında kuru toz gibi bir şey vardı. Ama biz bilekle uğraştık, yüzüne uzun bakmadım.
— Başka bir söz söyledi mi? diye sordu Cemal.
Adam başını hafifçe salladı, sonra durup hatırladı.
— Boşta kalan elini ceketinin cebine soktu. Bezi bağlarken kolu kaymasın diye omzundan tutacak oldum. “Şu tarafıma dokunmayın,” dedi. Sesi sert değildi ama geri çekildi. Biz de o yana bakmadık. Sonra su isteyince tası doldurmaya arka tarafa gittim.
Cemal, Sabri’nin cebinde taşıdığı mektubu düşündü. O gece bileğini sararlarken, bir yabancının sırtına elini koymasıyla mektubun cebinden düşeceğinden korkmuş olabilir miydi? Adam suyu getirince Sabri tası hangi eliyle almıştı? Bunların hiçbirini sormadı. Adam, sabahtan beri eliyle tuttuğu bileği ve duyduğu tek bir cümleyi anlatabilmişti. Gerisini Sabri’nin söyleyeceği bir vakit gelirdi.
Cemal ikinci kâğıda, adamın gördüklerini yazdı. Sonuna kadar okuduğunda tanık ilk kez sandalyeye oturacak gibi geriye çekildi. Sonra aklına ocakta bıraktığı su geldi, doğruldu.
— Düğümü hafif attım, dedi. Sabah tekrar saracaklardı.
Adam çıkınca masanın üzerinde iki ayrı kâğıt kaldı. Rıza sobanın yanından ayrılıp ikisini önüne aldı. Birinci kâğıtta sandalye kapının dışındaydı; bir ayağının altında buz vardı. İkinci kâğıtta ise aynı sandalye artık kapının içindeydi. Cemal iki yaprağa bakarken zihninde biri sandalyeyi arkalığından, biri ayaklarından tutup eşikten geçiriyordu. Oysa iki adamdan da bunu duymamıştı. Sandalyeyi Sabri’nin kendisi sağlam eliyle içeri itmiş bile olabilirdi. İki tanığın görmediği o iki adımlık eşiği, aradaki kısa mesafeyi kâğıtta boş bıraktı.
Rıza iki yaprağın üst köşelerine parmağını koyup başını kaldırdı.
— Saati yaklaşık yazabilirsin, dedi. İkisi de gece yarısından söz ediyor.
— Gece yarısı sıralarında, dedi Cemal.
Rıza başını hafifçe kaldırdı, gözlerini kıstı.
— O kadarını kesin biliyor muyuz?
Cemal, birinci kâğıda yeniden baktı. İlk tanığa ekmeğin gece yarısından evvel geleceği söylenmişti; ama ekmeğin gerçekte kaçta geldiğini bilen yoktu. İkinci kâğıttaki çocuklara gece yarısı içeride yer açılacağı söylenmişti; ama çocuklardan en küçüğünün ayakları ıslandığı için onu daha önce içeri almışlar, ötekiler de peşinden girmişti. İki adam da bir saate bakmadan uzun, karanlık bir geceyi kendi elinin yettiği yerinden tutmuş, o yeri tarif etmek için kendilerine önceden söylenmiş bir saati ölçü yapmıştı. Cemal onların sözünü sabah ilk işittiğinde iki farklı saat duymuştu. Şimdi masanın üzerinde iki ayrı saat değil, iki ayrı bekleyiş duruyordu. Biri soğukta ekmek arabasını beklemişti. Öbürü kapının öte yanında çocukların içeri alınmasını.
— İkisi de gece yarısını söyledi, dedi Cemal. Biri vakti onun önüne koyuyor, öbürü arkasına. Gördükleri işin sırası belli; önce arabadan indirilmiş, sonra içeride bileği sarılmış. Ama tam saatini bu iki sözden çıkaramayız.
Rıza başını ağır ağır salladı, itiraz etmedi.
Cemal yeni bir temiz yaprak çekti, kalemini mürekkep hokkasına batırdı. Ucu hokkanın cam kenarına hafifçe vurarak koyu damlayı akıttı. Elini kâğıdın üstünde bir müddet değdirmeden tuttu, cümleyi zihninde tarttı, sonra harfleri birbirinden ayırarak yazdı.
30 Aralık’ı 31 Aralık’a bağlayan gece, gece yarısı dolaylarında yardım yerine getirildiği bildirildi. Getirilişin tam saati belirlenemedi.
Bir satır aşağı inip, bir tanığın Sabri’yi arabadan indirildikten sonra kapı dışında gördüğünü, ötekinin ise içeride bileği sarılırken yanında bulunduğunu ve her iki beyanın ayrı kâğıtlarda saklandığını geçirdi. Sonra kalemi bırakmadan kâğıdı yavaşça Rıza’ya doğru çevirdi.
Rıza okumak için sol elini masanın köşesine dayadı. Mürekkep henüz ıslaktı; pencereden gelen soluk ışıkta son satırın harfleri koyu koyu parlıyordu. Rıza kâğıda dokunmadan, işaret parmağını yazının üzerinden havada yürüttü, her satırın sonunda gözünü kısacık durdurdu.
— Buraya benim imzamı mı istiyorsun? dedi.
Cemal, masanın öbür ucuna koyduğu, alt köşesi mürekkep lekeli haber kâğıdını geri çekip yeni yazdığı özetin yanına koydu.
— Bu ifadeleri ben dinledim, dedi. Altına kendi adımı koyarım. Sabah gelen haber kâğıdının deftere işlendiği saat de burada duruyor.
Parmağını açık sayım defterindeki sabah saatinin yanına koydu. Rıza eğilip rakama baktı. Sonra bir şey söylemeden yerinden doğruldu, pencerenin önündeki iki tastan dibinde su kalanı aldı. İnce kül tanesini dudaklarının kenarıyla itip kalan soğuk suyu bir yudumda içti. Tası getirip masanın boş bir köşesine koyduğunda, tenekenin ıslak altından koyu bir halka yayıldı. Cemal su kâğıtların kenarına ulaşmadan tası hemen kaldırdı, kolunun yeniyle tahtayı sildi ve tası pencerenin önüne geri bıraktı.
— O saat ben burada yoktum, dedi Rıza, masaya dönüp.
— Ben yazdım onu, dedi Cemal. Kâğıt geldiğinde avluda yalnızdım.
— O zaman benim saatim, kâğıdı ve bu kayıtları senin bana verdiğin saat olur. Öncesine adımı koymam.
Cemal, Rıza istasyondan içeri girip ıslak eldiveniyle uğraşırken saate bakmış mıydı, düşündü. Bakmamıştı. Önce kâğıdı uzatmış, sonra defteri açmıştı. Şimdi Rıza önündeki yazıyı kendine doğru çekti. Cemal, onun bu hareketiyle kâğıdın üstündeki kısa yolun henüz bittiğini anladı. Rıza, haberin ilk geldiği saatin üzerine elini koymamıştı. Kâğıdı biraz önce okumuş, tanıkları dinlemiş, şimdi de önündeki kaydı teslim alıyordu.
Beraber başlarını kaldırıp karşı duvardaki yuvarlak saate baktılar. Sarkaç odanın sessizliğinde ağır ağır gidip geliyor, yelkovan tam çizginin az gerisinde duruyordu. Rıza ceketinin iç cebinden kendi saatini çıkardı, başparmağıyla kapağını çıt diye açtı. İki saatin arasında tam bir dakika fark vardı.
— Duvarı yaz, dedi, kapağı kapatırken. Sabah deftere düşerken sen de ona bakmışsındır. İki ayrı saat çıkmasın.
Cemal başıyla evet dedi. Defterde ilk saatin yanına öğleden sonraki bu yeni saati sıkıştırabileceği kadar dar bir yer vardı. Kalemi mürekkebe batırıp oraya götürdü, ucu kâğıda değecekken durdu. İki rakam dizisi aynı satırda yan yana gelince yarın birinin hangisinin geliş, hangisinin teslim saati olduğunu sorması işten değildi. Eli geri geldi. Bir alt satıra geçti. Rıza’nın haber kâğıdını ve tanık kayıtlarını teslim aldığı günü, duvar saatine göre tam saatini açık harflerle yazdı. Sonra kendi imzasını, duyduklarını yazıya geçirdiği kâğıdın sol altına attı.
Rıza kalemi Cemal’in elinden aldı. İmzaya başlamadan önce kalemin ucunu mürekkebe bir kez daha batırdı, fazlasını şişenin ağzına sıyırdı. İlk harfi kâğıda koyduğunda dışarıda, avlunun taşlarında yeniden bir kova sesi duyuldu; ardından birinin hızlı adımları kapının önünden geçti. Rıza’nın eli hiç kıpırdamadı, başını da kaldırmadı. Adını baştan sona tamamlayıp kalemi hokkanın yanına bıraktı. İmzanın son kıvrımında koyu bir mürekkep noktası oluştu. Rıza kurutma kâğıdına uzanırken gözü, açık duran sayım defterindeki eski kayda takıldı.
— Burayı çiziyor musun? dedi.
Cemal defteri iki eliyle tutup kendine çevirdi. Haber bekleniyor. O satırı yazdığı akşam Sabri’nin yaralı kolunun karanlıkta bir yabancının avucunda olduğunu bilmiyordu. Sabri de kendisini kimin, nerede, hangi kelimelerle aradığını bilmiyordu. Cemal şimdi kalemi alıp çizgiyi çekse iki kelimenin üzerini örtmek için tek geçiş yeterdi. Mürekkep kâğıdın arka yüzüne bile çıkmazdı. Ama o akşam o bekleyiş vardı; bir satırı çizmek, yaşanmış bir geceyi silmeye benziyordu.
Bir alt satırda Sabri’nin haberinin geldiği saat yazılıydı. Cemal onun yanına, yardım yerinde bulunduğunun bildirildiğini ekledi. Kalemi kaldırdı. Bir parmak yer daha vardı. Sabri dönerse nereye yazacağını o vakit gördü.

Rıza kalın kurutma kâğıdını imzasının üzerine usulca bastırdı, birkaç saniye tuttu. Kaldırdığında kâğıtta adının sonundan ters dönmüş koyu bir kıvrım kalmıştı. Sobanın yanında tahtalar artık iyice tutuşmuş, kapağın aralığından hafif bir çıtırtı gelmeye başlamıştı; tablasının kenarındaki eldivenlerden kuru olanı ısınmış, bileğini artık dik tutuyordu. Rıza ikisini aldı, daha ıslak olan sol eldiveni parmaklarıyla açıp düzeltti, öbürünün üzerine koydu.
Kapıya yürüyüp sürgüyü açtı. Eşikten çıkmadan geriye döndü.
— Gelirse beni bekletme, dedi kapıda. Otursun evvela. Suyunu ver, dinlensin, sonra haber edersin.
Kapı Rıza’nın arkasından kapandı. Odada yeniden yalnız duvar saatinin tıkırtısı ile sobanın içindeki ince çıtırtı kaldı. Cemal yerinden kalkıp tanıkların biraz önce kullandığı sandalyeyi ocağın yanından aldı, masanın tam önüne çekti. Sandalyeyi yerine bırakınca ön ayağının biri kısa geldi. Elini arkalığından çektiği anda oturağın yana doğru hafifçe oynadığını, tahtanın zemine tık diye vurduğunu gördü. Yerde, Rıza’nın ocağa koymak için dizinde kırdığı tahtadan kopmuş küçük, yassı bir parça kalmıştı. Eğilip aldı, kıymığını parmağıyla sıyırdı ve kısa ön ayağın altına dikkatle sürdü. Sonra doğrulup iki elini oturağa dayadı, bütün ağırlığını verdi.
Sandalye yerinde durdu.