Romanın Karakterleri
Ana karakterler ve hikâyenin yönünü değiştiren yan karakterler ayrı sekmelerde listelenir.
Ana
Cemal
Deniz Tayyarecisi, Uçuş Öğretmeni, Emekli Hava Albayı
Ana
Usta Rasim
Başmakinist, Hangar Defteri’nin Sahibi
Ana
Münevver
Cemal’in Eşi, Ailenin Sivil Hafızası
Ana
Teğmen Salih
Cemal’in İlk Öğrencisi, Filo Komutanı
Yan
İsmail
Hangar Çırağı, Sonrasında Okul Başkalfası ve Başteknisyen
Yan
Çarkçıbaşı Şükrü Efendi
Gambot Başçarkçısı (Eski Usta / Akıl Hocası)
Yan
Teğmen Galip
Deniz Tayyarecisi, Cemal’in Devre Arkadaşı
Yan
Yüzbaşı Mezeyrac
Yeşilköy Tayyare Mektebi Fransız Müdürü ve İlk Hoca
Yan
Üsteğmen Erich Serno
Alman Havacılık Danışmanı ve Eğitim Komutanı
Yan
Selim Efendi
Münevver’in Babası (Preveze Göçmeni)
Yan
Üsteğmen Kurt
Berlin Eğitim Üssü Alman Havacı Subayı
Yan
Hacı Mustafa Usta
Konya Çarşısı Gönüllü Marangozu
Yan
Teğmen Orhan
Konya Üssü Genç Keşif Pilotu
Yan
Kerem (ve Nermin Hanım)
Binbaşı Salih’in Oğlu ve Eşi
Yan
Deniz
Cemal’in Torunu, Yeni Kuşak Hafıza Taşıyıcısıİçindekiler
Bu kitabın yazılmasının iki temel sebebi var. Birincisi, Osmanlı donanmasından gökyüzüne uzanan, I. Dünya Savaşı’ndan Millî Mücadele’ye ve genç Cumhuriyet’in ilk hava okullarına kadar süren bu olağanüstü hayat kesitinin yeni kuşaklar tarafından bilinmesi, konuşulması ve unutulmamasıdır. İkincisi ise gökyüzüne çıkan her pilotun arkasında, pistte yağ içinde ter döken, gergi telini yoklayan, cıvatayı sıkan, evde sabırla bekleyen görünmez insanların emeğini edebiyatın diliyle görünür kılmaktır.
Asıl ilham kaynağımız Ahmet Ali Çelikten, 1883 yılında İzmir’de, büyükannesi Bornu’dan (günümüz Nijerya’sı) Osmanlı topraklarına gelmiş Afrika kökenli Türk bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Savaş gemisi kaptanı olma hedefiyle 1904’te Haddehane Mektebi’ne girdi, 1908’de üsteğmen rütbesiyle donanmaya katıldı. 25 Haziran 1914’te Yeşilköy’de (Ayastefanos) açılan Deniz Tayyare Mektebi’ne atanan ilk deniz subayları arasında yer aldı ve 1916’da askerî pilotluk diplomasını alarak dünya havacılık tarihindeki öncü yerini aldı. I. Dünya Savaşı boyunca Çanakkale, İstanbul ve Konya hatlarında görev yaptı; 1917’de yüzbaşı rütbesiyle ileri havacılık eğitimi için Berlin’e gönderildi.
Millî Mücadele yıllarında gönüllü olarak Anadolu Hareketi’ne katıldı; Konya Askerî Hava Üssü’nde ve 1922’de Amasra hattında vatan savunmasına omuz verdi. Kurtuluş Savaşı’ndaki hizmetlerinden ötürü İstiklâl Madalyası ile onurlandırıldı; Cumhuriyet’in ilanının ardından 1924’te İzmir Hava Okulu’nda uçuş öğretmeni olarak genç Cumhuriyet’in ilk pilot kuşaklarını yetiştirdi ve 1928’de Hava Müsteşarlığı görevine getirildi. Kırk yılı aşkın askerî hizmetinin ardından albay rütbesiyle emekli oldu ve 24 Haziran 1969’da doğduğu şehir İzmir’de hayata veda etti. Dünyanın pek çok yerinde insanların yalnızca ten rengi yüzünden kışlalara dahi alınmadığı bir çağda, Osmanlı donanmasında ve genç Türkiye Cumhuriyeti’nin göklerinde subay, yüzbaşı, eğitmen ve albay olarak hizmet etmesi, Türk havacılık tarihine yalnızca teknik değil, derin bir insanî miras da bırakmıştır.
Elinizdeki bu eser bir biyografi değil; Ahmet Ali Çelikten’in yaşam öyküsünden ve dönemin tarihî atmosferinden ilham alınarak yazılmış kurmaca bir romandır. Gerçek aile bireylerinin özel yaşamlarına, hatıralarına ve yaşayan yakınlarının hassasiyetine duyduğumuz derin saygı gereği, romandaki karakter adları, aile içi sahneler, diyaloglar ve Hangar Defteri kayıtları bütünüyle kurgulanmıştır.
Bu vesileyle, Türk havacılığının temel taşlarını yokluk içinde atan Ahmet Ali Çelikten’i, silah arkadaşlarını, genç yaşta gökyüzünden dönemeyen şehit tayyarecilerimizi ve hangarların loş ışığında onların kanatlarını ayakta tutan bütün makinist ustalarımızı derin bir saygı, rahmet ve minnetle anıyoruz.
Suyun Üstünde Kanat
Donanmada makineleri kulağıyla dinlemeyi öğrenmiş İzmirli Üsteğmen Cemal, 25 Haziran 1914’te Yeşilköy’de yeni kurulan Deniz Tayyare Mektebi’ne atanır. Hangarda başmakinist Usta Rasim’le iki damla hint yağı üzerinden sessiz bir güven kurarlar. Saraybosna suikastı sonrası Fransız hocanın ülkesine dönmesiyle eğitim yarım kalır; ancak Cemal ile Rasim yarım kalan notları tamamlayıp seferberlik gölgesinde ilk kesintisiz deniz tayyaresi uçuşunu gerçekleştirir.
İkinci Dilin Disiplini
1915 kışında Üsteğmen Erich Serno ve Alman danışmanların gelişiyle okulda katı, cetvelli bir savaş disiplini başlar. Cemal, denizcilikten gelen rüzgâr hesabı ve soğukkanlılığıyla öne çıkar. Resmî arşiv fotoğrafında kadrajın dışına alınan yer ekibine sahip çıkışı, bir devre arkadaşının deniz kazasının ardından ertesi sabah aynı tip tayyareye ilk binen kişi oluşu ve Aralık ayazında bez kanat dikerken Rasim’le paylaştığı gece nöbeti, ikisinin dostluğunu sarsılmaz kılar.
Kanatların Ağırlığı
11 Kasım 1916’daki sert poyraz altında yapılan bröve sınavında motoru havada sustuğu halde tayyareyi bir planör gibi süzerek indiren Cemal, resmen askerî pilot olur. Çanakkale Boğazı açıklarında ilk gerçek telsizsiz keşif uçuşunda uçaksavar ateşi altında soğukkanlılığını kanıtlar. Kısa bir İzmir izninde Preveze göçmeni Münevver’le tanışır; ancak subay evliliklerindeki rütbe engeli ilk gölgesini düşürür. 1917 sonunda yüzbaşı rütbesiyle ileri eğitim için Berlin’e gönderilir.
Kış Meydanında Bakışlar
1918 kışında kar altındaki Berlin eğitim üssünde, Avrupa’nın yabancı ve ölçen bakışlarına karşı ne öfkeye ne çekingenliğe kapılan Cemal, yüksek irtifa buzlanma sınavındaki ustalığıyla Alman eğitmenlerin ve meslektaşlarının derin saygısını kazanır. Bu sırada Yeşilköy’de Rasim enkazlardan parça sökerken, İzmir’de Münevver Berlin’den gelen mektubu saklar. Temmuz 1918’de yurda dönen Cemal, tozlanmış kanatların ve tükenmekte olan bir imparatorluğun eşiğiyle yüzleşir.
Mütareke Hangarı
Mondros Mütarekesi sonrası İtilaf kontrol heyeti Yeşilköy hangarlarına kilit vurup mühür basar; ancak Rasim en kritik manyetoları, pusulaları ve Hangar Defteri’ni çift dipli bir hurda yağ sandığına saklamayı başarır. İzmir’de evlilik izni dilekçesi reddedilen Cemal, Münevver’den aldığı Rumeli oyalı beyaz mendille İstanbul’a döner. 1920’de Rasim ve İsmail’le birlikte, devriye projektörleri altında bir Karadeniz takasıyla parçaları ve defteri Anadolu’ya kaçırırlar.
Konya’da Yoktan Uçak Yapmak
Konya bozkırındaki teneke çatılı barakada Rasim, yerel marangozlar ve tenekecilerle birlikte üç kırık gövdeden tek bir sağlam tayyare çıkarır. Kalitesiz yakıtla yapılan deneme uçuşunda tarlaya mecburi iniş yapan Cemal, arızayı yerinde Rasim’le çözer. Batı Cephesi’ndeki kritik bir keşiften yakıtın son damlasında piste süzülerek döner. Görevden dönemeyen genç bir teğmenin ardından Rasim’in Hangar Defteri’nde eli titreyerek kapattığı satır, savaşın sessiz bedelini gösterir.
Karadeniz’in Sisi
1922 baharında Amasra Deniz Tayyare İstasyonu’na atanan Cemal, yıllar sonra yeniden deniz tayyaresine ve tuzlu rüzgâra kavuşur. Cephane taşıyan takaları korurken aniden bastıran Karadeniz sisinde İstanbul’dan kaçırdıkları pusulayla kıyıya döner. Rasim, tuzun içten çürüttüğü bir kuyruk pimini uçuştan beş dakika önce yakalayıp genç çırağa unutulmaz bir ders verir. Büyük Taarruz müjdesiyle birlikte batıya, İzmir’e çağrı emri gelir.
Şehir Kefil Oldu
1922 Eylül’ünde İzmir semalarında taciz uçuşu yapan düşman tayyaresini yorgun motorla etkisiz hale getiren Cemal, iniş sonrası coşkulu İzmir halkı tarafından omuzlarda taşınır. Kalabalığın kenarında onu izleyen Münevver ve babası Selim Efendi için bütün tereddütler dağılır; halkın ve komutanların desteğiyle evlilik engeli kalkar. Rasim’in yağ izli parmaklarıyla şahitlik ettiği sade nikâhın ardından Cumhuriyet ilan edilir, İstiklâl Madalyası kutusuna kaldırılır ve Cemal eğitmenliğe başlar.
Lövyeyi Başkasına Bırakmak
1924’te İzmir Hava Okulu’nda yeni Cumhuriyet’in ilk genç teğmenlerini—aralarında yetenekli ama aceleci Teğmen Salih’i—yetiştirmeye başlayan Cemal, ilk derste onları piste değil Rasim’in hangarına götürür. Çift kumandalı uçuşta panikleyen Salih’i elini lövyeye atmadan, yalnızca omzuna dokunarak sakinleştirir. Yer ekibini küçümseyen bir öğrenciye Hangar Defteri’ni göstererek unutulmaz bir ders verir. 1926’da Salih’in ilk yalnız uçuşunda defterin köşesinden koparılıp imzalanan tek satırlık not, bir emanete dönüşür.
Masa Başında Gökyüzü
1928’de Hava Müsteşarlığı’na atanan Cemal, metal uçaklar çağına geçilirken Rasim’in hangar imzası geleneğini yeni bakım yönergesine resmî kural olarak ekletir. Evde katı bir asker düzeni sürdürürken gece yarısı çocuklarının kırık maket uçaklarını tamir eden ince şefkati Münevver’in gözünden kaçmaz. 1930’ların sonunda Usta Rasim, Hangar Defteri’ni Cemal’e emanet edip hayata veda eder. 1939’da II. Dünya Savaşı patlak verdiğinde, artık kendi filosunu yöneten Binbaşı Salih’le gurur duyar.
Üniformayı Asmak
1949’da albay rütbesiyle emekli olan Cemal, son kez pist kenarında yürüyüp genç bir makiniste “Pervaneye değil, önce cıvataya bak” öğüdünü bırakır ve Hangar Defteri’ne kendi el yazısıyla ilk kaydını düşer. 1950’lerde röportaj tekliflerini “Görevimizi yaptık, bunun reklamı olmaz” diyerek nazikçe geri çevirir. Bir kış akşamı sandıktan çıkardığı defterde 1926 tarihli yırtık köşeye bakıp görevde kaybedilen Salih’i anar; 1960’larda ise kapısını Salih’in ailesi çalar.
Gökyüzünün Emaneti
Salih’in cüzdanından çıkan o küçük üçgen kâğıt parçası, otuz beş yıl sonra Hangar Defteri’ndeki yırtık köşeyle tek bir lifi şaşmadan birleşir; Cemal hayatında ilk kez bir başkasının önünde gözyaşı döker. Kuşaktan kuşağa havacılığı seçen ailesi ve torunu Deniz’le dingin bir yaşlılık sürer. 24 Haziran 1969’da huzurla hayata veda ederken Münevver defterin son satırını yazar. Epilogda, yıllar sonra İzmir’de yürüyen torunu Deniz, henüz dedesinin adını taşıyan bir sokak tabelası olmasa da gökyüzündeki beyaz izde o sessiz emeğin yaşadığını hisseder.
1914 yılının Haziran sabahında, İstanbul Ayastefanos’taki iki ahşap hangarın kapısı aralandığında kimse birkaç gün sonra bütün dünyayı yakacak fırtınayı bilmiyordu.
İzmir’in tuz kokan sokaklarından çıkıp donanmanın çelik güvertelerini geride bırakan az konuşan deniz subayı Cemal ile ahşap kanatları, inatçı motorları ve yağ lekeli Hangar Defteri’ni ayakta tutan başmakinist Usta Rasim’in yolları o sabah kesişir. Biri gökyüzünde rüzgârı okur, diğeri yerde cıvatayı dinler.
Çanakkale’nin uçaksavar dumanlarından Berlin’in buz tutmuş kış meydanlarına, mütarekenin mühürlü hangarlarından Konya bozkırında üç kırık uçaktan çıkarılan tek kanada, Karadeniz’in göz gözü görmeyen sisinden İzmir semalarındaki o unutulmaz Eylül sabahına kadar uzanan bir ömür… Ve bütün bu fırtınanın ortasında, rütbe engelleriyle ertelenmiş sessiz bir sevda: Münevver.
Savaş bittiğinde Cemal bu kez lövyeyi yeni bir kuşağa bırakmayı öğrenir. Yıllar sonra, üniformasını asıp sivil hayatın sessizliğine çekildiğinde, eski bir sandıktan çıkan yırtık kenarlı bir defter sayfası kapısını çalacaktır.
Hangar Defteri — Bir Deniz Tayyarecisinin İzinde, erken dönem Türk havacılığının öncü isimlerinden ilham alan; şöhretten kaçanların, pistte kalanların ve gökyüzüne sessizce iz bırakanların romanı.