Pervane Önündeki Fotoğraf
1915 yılının Nisan ayında Ayastefanos’un çamuru nihayet kurumuş, iki ahşap hangarın çevresini diz boyu taze bahar otları ve papatyalar sarmıştı. Ama bahar, o yıl yalnızca çiçek kokusuyla gelmemişti. Güneyden, Çanakkale Boğazı’ndan gelen haberler her sabah meydanın havasını biraz daha ağırlaştırıyordu. 18 Mart’ta Boğaz’da düşman donanmasının geri püskürtüldüğü haberi geldiğinde hangarda herkes derin bir nefes almış, İsmail sevinçten elindeki teneke yağdanlığı havaya fırlatmıştı; ama hemen ardından başlayan kara çıkarmaları, bu küçük uçuş okulundaki her tayyarenin ve her pilotun artık hayati bir değer taşıdığını herkese hatırlatmıştı.

O perşembe sabahı güneş henüz yeni yükselmişken, istasyondan gelen bir posta arabası hangarın önünde kısa bir süre durdu. Arabadan inen, Çanakkale’deki uçuş bölüğüne yedek parça götürüp dönen eski bir makinist çavuşu, Rasim’i görünce yaklaşıp elini sıktı. Yüzü yorgunluktan gölgelenmişti.
“Nasıl oralar Hasan Çavuş?” diye sordu Rasim, sesini biraz alçaltarak.
“Zor Rasim Usta, çok zor,” dedi Hasan Çavuş, derin bir nefes vererek. “Tayyareler günde iki-üç kez keşfe kalkıyor. Dün bizim bölükten genç bir mülazım, kanadında üç mermi deliğiyle sağ salim indi, şükür burnu kanamadı. Ama iki gün önce bir başkası, dönüşte Boğaz’ın sisinde kıyı çizgisini kaçırdı… Genç çocuktu, daha yirmi ikisindeydi. Cebinden ne bir fotoğrafı çıktı ne bir mektubu.”
Rasim bir süre sessiz kaldı. Kıyıdaki papatyalara baktı. “Allah rahmet eylesin,” dedi usulca. “Buralarda hâlâ uçakları oyun sananlar var, görseler anlarlar.”
Hasan Çavuş başını sallayıp arabasına döndü. Araba toz kaldırarak uzaklaşırken, Rasim hangarın önüne çıkarılmış tek kanatlı Blériot tayyaresinin başına geçti. Genç çırağı İsmail, elinde temiz bezle kanat gergi tellerini siliyordu.
“Şu sol tekerlek jantının arasına sinmiş çamuru da al İsmail,” dedi Rasim, vernikli ceviz pervaneyi parlatırken. “Gazyağına çok batırma, lastiği yumuşatır. Kuru bezle iyice ov.”
İsmail eğilip jant tellerini silerken söylendi: “Usta, bu tayyare bugün uçmayacak mı? Neden gelin arabası gibi parlatıyoruz?”
“İstanbul’dan resmî fotoğrafçı geliyormuş,” dedi Rasim, başını kaldırmadan. “Bahriye ve Harbiye arşivleri için tayyarecilerin hatıra fotoğrafı çekilecekmiş. Komutan dün akşam özellikle tembih etti: ‘Pervanede tek bir parmak izi, kanatta tek bir yağ lekesi görmeyeyim’ dedi.”
İsmail doğrulup alnındaki teri sildi. “İyi de usta, bu uçakları sabaha kadar biz temizledik, cıvatalarını biz sıktık. Bizi de çekecekler mi bari?”
Rasim bir an durdu, pervanenin pürüzsüz yüzeyinde kendi yansımasına baktı, sonra hafifçe gülümsedi. “Çırak kısmının fotoğrafı mı olur İsmail? Fotoğraf zabitlerin işidir. Bizim yüzümüz gazeteye yakışmaz, üstümüz başımız hint yağı.”
“Olsun be usta,” dedi İsmail, dudaklarını bükerek. “Geçen ay Kastamonu’ya anama mektup yazdırdım, ‘Ana ben İstanbul’da uçan makinelerin motoruna bakıyorum’ dedim. Köyden cevap gelmiş, dayım inanmamış. ‘Oğlan Kasımpaşa’da demirci çırağı olmuş, bizi kandırıyor’ demiş. İnsan bir kere de olsa şöyle uçağın yanında dikilip anasına bir kart yollamak ister.”
Rasim’in yüzündeki gülümseme yumuşadı. Kendi gençliği gözünün önünden geçti: yirmi beş yıl önce Kasımpaşa tersanesinde ilk kez bir buhar kazanının başında durduğunda, elinin nasırına bakıp kendi babasına da kendini kanıtlamak istemişti. Çırağının omzuna elini koydu.
“Anan senin elinin ekmeğini bildikten sonra dayının ne dediğine bakma İsmail,” dedi yumuşak bir sesle. “Ama sözüm olsun: bir gün savaş biter, ortalık durulur; o zaman Sirkeci’den bir fotoğrafçı getirir, seni bizzat pervanenin tam ortasında çektiririm. Bugün işimize bakalım.”
Saat ona doğru istasyon yolundan küçük bir araba yaklaştı. İçinden siyah yelekli, fötr şapkalı, ince bıyıklı bir fotoğrafçı ile yanında büyük tahta sehpa ve körüklü cam plakalı fotoğraf makinesi taşıyan yardımcısı indi. Hemen ardından okul komutanı, Üsteğmen Erich Serno ve en temiz üniformalarını giymiş yedi-sekiz havacı subay hangarın önündeki çimenliğe doğru yürüdüler.
Kiminin başında fes, kiminin başında kalpak, kiminin elinde ise deri uçuş başlığı vardı. Teğmen Galip üniformasının pirinç düğmelerini parlatmış, yakasını dimdik dikmişti. Onun hemen yanında Cemal yürüyordu. Cemal’in üstünde her zamanki sade, kusursuz ütülü denizci üniforması vardı; yüzünde ne bir poz verme telaşı ne de fotoğraf heyecanı okunuyordu.
Fotoğrafçı güneşin açısını eliyle ölçtü, Blériot tayyaresinin burnunu hafifçe sola çevirmelerini rica etti. Rasim ile İsmail hemen kuyruğu kaldırıp uçağı tam fotoğrafçının istediği açıya oturttular. Pervane dikey değil, hafifçe çapraz duruyordu; bahar güneşi vernikli ahşabın üstünde altın rengi bir şerit gibi parladı.
Fotoğrafçı, üç ayaklı ahşap sehpayı on adım geriye kurdu, körüklü makineyi üstüne yerleştirdi ve siyah kadife örtüyü omzuna attı. Sonra başını kaldırıp tayyarenin yanında bekleyenlere baktı.
“Beyler, lütfen pervanenin ve sol kanadın önüne doğru yaklaşalım,” dedi ince, titiz bir sesle. “Siz uzun boylu beyefendi, biraz daha sağa… Evet, çok güzel.”
Cemal, sessizce pervanenin hemen soluna geçti. Sağ eli, hiç düşünmeden, sanki her sabahki alışkanlığıymış gibi pervanenin vernikli kenarına hafifçe dokundu.
Fotoğrafçı bir an duraksadı, merceğin arkasından ışığa bakıp başını çıkardı. “Efendim, siz koyu üniformanızla tam parlak pervanenin önünde biraz gölgede kalıyorsunuz, isterseniz şu arka sıranın köşesine geçseniz…”
Cemal en ufak bir kırgınlık göstermeden tam bir adım geri çekilecekken, kenarda duran Üsteğmen Serno’nun tok sesi çimenlikte yankılandı. Tercüman subay hemen çevirdi:
“Hayır, yerini değiştirmeyin. Üsteğmen Cemal tam pervanenin yanında kalsın. Bu okulun deniz şubesinde ilk uçan ve makineyi en iyi bilen zabit odur. Işığı ona göre ayarlayın.”
Fotoğrafçı hemen başını eğdi. “Emredersiniz efendim, hemen merceği açıyorum.”
Cemal ne övündü ne de başını fazla dikti; yalnızca Serno’ya kısa, vakur bir baş selamı verip elini yeniden pervanenin kenarına bıraktı.
Tam o sırada Rasim ile İsmail hâlâ sağ kanadın hemen dibinde, ellerinde üstübülerle bekliyorlardı. Fotoğrafçı siyah örtünün altından başını çıkarıp onlara doğru elini salladı.
“Ustalar, siz biraz daha geri çekilin lütfen—hatta tamamen şu hangar köşesinin yanına geçin. Kadrajda yalnızca zabit beyler görünecek, arka planda sivil iş önlüğü görüntüyü bozar.”
İsmail’in yüzü bir anda düştü. Elindeki bezi sıktı, dudaklarının arasından bir şey mırıldanacak oldu. Rasim hemen dirseğiyle onu hafifçe dürtüp susturdu.
“Hay hay beyefendi, hemen çekiliyoruz,” dedi Rasim, sesi ne kırgın ne de alıngandı.
İkisi birlikte geri çekilip fotoğrafçının tam çaprazında, kadrajın birkaç adım dışında, ahşap hangarın gölgesinde durdular. İsmail yere bakıyordu. Rasim ise gözlerini pervanenin yanındaki gruba dikmişti. Sabah Hasan Çavuş’un anlattığı o yirmi iki yaşındaki, cebinden tek bir fotoğrafı bile çıkmayan genç mülazım geldi aklına. Güneşin altında duran bu genç subayların çoğu da o yaştaydı. Birkaç ay içinde bazıları Çanakkale’ye, bazıları uzak cephelere uçacaktı. Bu fotoğraf, belki de birçoğunun geriye kalacak tek net hatırası olacaktı. Rasim bunu düşününce içindeki en küçük burkulma bile uçup gitti.
Fotoğrafçı yeniden siyah örtünün altına girdi. Merceği ayarladı, cam plakayı yuvasına sürdü.
“Evet beyler, lütfen hiç kıpırdamayın! Doğrudan merceğe bakalım… Bir, iki…”
Tam o saniyede, bütün subaylar nefeslerini tutup dimdik merceğe bakarken, pervanenin yanında duran Cemal başını milim kadar yana—kadrajın hemen dışında, gölgede elinde üstübüyle bekleyen Rasim’e doğru—çevirdi. Göz göze geldiler. Cemal’in yüzünde kimsenin fark edemeyeceği kadar küçük, ama Rasim’in yüreğine doğrudan işleyen bir bakış geçti: Sen orada olmasan, ben burada duramazdım.
Hemen ardından Cemal bakışını yeniden merceğe çevirdi.
“Tık!”
Deklanşörün kuru, keskin sesi çimenlikte yankılandı. Fotoğrafçı örtünün altından gülümseyerek çıktı. “Harika oldu beyler! Bir adet daha yedek alalım, sonra tamamdır.”
İkinci cam plaka da çekildi. Subaylar gevşeyip birbirleriyle şakalaşmaya, fotoğrafçıya kopyaların ne zaman geleceğini sormaya başladılar. Teğmen Galip neşeyle Cemal’in omzuna vurup “İzmir’e yollarsın artık Cemal, mahalleli görsün!” dedi. Cemal yalnızca hafifçe başını salladı.
Subaylar öğle yemeği için yemekhaneye doğru yürürken, fotoğrafçı da tahta sehpasını katlamaya koyuldu. Çimenlik birkaç dakika içinde boşaldı.
Ama Cemal yemekhaneye gitmedi. Arkadaşlarından ayrılıp önce elinde üstübüyle bekleyen Rasim’le İsmail’in yanına, sonra da sehpasını henüz toplamamış olan fotoğrafçıya doğru yürüdü.
“Affedersiniz beyefendi,” dedi Cemal, ceketinin iç cebinden parlak bir gümüş mecidiye çıkararak. “Eğer elinizde bir adet fazla cam plaka varsa, resmî arşive değil de şahsi hatıra olarak bir kare daha alabilir misiniz?”
Fotoğrafçı şaşkınlıkla baktı, sonra gümüş parayı görünce gülümsedi. “Elbette üsteğmenim, bir plakalık yerim var. Tek başınıza mı?”
“Hayır,” dedi Cemal, dönüp hangarın gölgesinde bekleyen iki ustaya işaret ederek. “Rasim Usta, İsmail—gelin bakalım buraya.”
Rasim şaşkınlıkla elini kaldırdı. “Estağfurullah efendim, üstümüz başımız yağ içinde, ne lüzumu var…”
“Lüzumu çok usta,” dedi Cemal, sesinde itiraz kabul etmeyen o yumuşak ama kesin tonla. “İsmail, sen de gel. Anan köyde demirci çırağı sanmasın seni; elinde anahtarınla pervanenin yanında dur.”
İsmail’in gözleri bir anda güneş gibi parladı. Neredeyse koşarak gelip Blériot’nun sağ tarafına geçti, elindeki yağlı bezi hızla arkasına sakladı, sonra vazgeçip göğsünün hizasında gururla tuttu. Rasim ise hafifçe başını iki yana sallayıp gülümseyerek Cemal’in sol yanına durdu.
Fotoğrafçı sehpayı yeniden açtı, siyah örtünün altına girdi.
“Evet, gülümsemek serbest beyler… Hazır!”
“Tık!”
Bu kez Cemal başını yana çevirmedi; çünkü bakmak istediği insanlar zaten tam omuz başındaydı.
Fotoğrafçı kopyaları bir hafta içinde posta ile okula göndereceğine söz verip arabasına bindi, tozlu yoldan uzaklaştı. Üçü birlikte, az önce fotoğrafı çekilen Blériot tayyaresini hangarın serin gölgesine ittiler.
“Kusura bakma Rasim Usta,” dedi Cemal, tezgâhın kenarında ellerini yıkarken. “Resmî fotoğrafta sizi kenara alınca içim rahat etmedi. İnsanlar yıllar sonra o arşive bakıp yalnızca pilotları görecek. Motoru soğukta ısıtanı, gevşek rondelayı kulağıyla duyanı kimse bilmeyecek.”
Rasim sakin bir tavırla gülümsedi, havluyu Cemal’e uzattı. “Hiç canınızı sıkmayın efendim. Fotoğraflar çerçeveye girer, duvarlara asılır, sonra zamanla sararıp solar. Bizim yerimiz pervanenin önü değil, arkasıdır. Siz gökte sağlam durdukça, o fotoğrafın içinde bizim elimizin izi zaten vardır. Ama İsmail’in anası o kartı görünce size çok dua edecek, ondan eminim.”
İsmail, arka tezgâhtan utangaç ama kocaman bir gülümsemeyle başını salladı.
O akşam hava kararmaya yakın, Rasim tezgâhın başında Hangar Defteri’ni açtı. Sayfalar artık dolmaya başlamıştı; her birinde rüzgâr hızları, değiştirilen bujiler, gerilen teller ve uçuş dakikaları vardı. Bugünün tarihinin altına Blériot’nun bakım notlarını düştükten sonra, kalemi bir an durdurdu. Öğlen güneşinde, Cemal’in resmî deklanşörden hemen önce kadrajın dışına çevirdiği o tek saniyelik bakışı ve ardından cebinden çıkardığı gümüş mecidiyeyi düşündü.
Yavaşça, kenar boşluğuna birkaç satır ekledi:
Nisan 1915 — Bugün Blériot önünde zabitlerin resmî hatıra fotoğrafı çekildi. Bizi çerçevenin dışına aldılar. İsmail biraz üzüldü, ben gülüp geçtim. Ama Cemal Bey tam fotoğraf çekilirken göz ucuyla bizim tarafa baktı; sonra da herkes gidince cebinden para verip üçümüzü birlikte çektirdi. Göğe çıkan adam yerde kalanı unutmuyorsa, bu işin bereketi bozulmaz.
Defteri kapattı. Dışarıda bahar rüzgârı papatyaların üstünden geçip denize doğru esiyordu. Hangarın içindeki iki deniz tayyaresi ve bir Blériot, yarın sabahın sert talimlerine hazır, sessizce bekliyordu.