Alman Danışmanların Gelişi
“Yeni gelen Alman subay cetvelle ölçüyor, biz kulağımızla dinliyoruz. Motorun sesi ikisini de haklı çıkarıyor.”
— Hangar Defteri, Şubat 1915
1915 yılının Şubat sabahları Ayastefanos’ta yazın o yumuşak, tuzlu sisini hiç hatırlatmıyordu. Kıyıya vuran Marmara dalgaları kurşuni bir renge bürünmüş, ahşap hangarların önündeki toprak alan yağmurdan ağır, yapışkan bir çamura dönmüştü. Rüzgâr artık güneyden ılık esmiyor; kuzeyden, Karadeniz’in soğuk sularından kopup gelen keskin bir poyraz, hangar tahtalarının arasındaki en ince aralıktan bile ıslık çalarak içeri sızıyordu.

Ve artık savaş yalnızca gazetelerin manşetinde değildi. Osmanlı İmparatorluğu aylardır büyük harbin içindeydi. Çanakkale Boğazı’ndan, Karadeniz’den, uzak cephelerden gelen telgraflar her sabah okulun duvarına asılıyor; birkaç ay önce yalnızca bir deneme meydanı gibi görünen Yeşilköy, şimdi hızla gerçek bir askerî eğitim üssüne dönüşüyordu.
Cemal, hangarın köşesindeki döküm odun sobasının başında ellerini hafifçe ovuştururken gözleri kapıdaydı. Üzerinde kalın yün kaputu, koltuğunun altında ise Mezeyrac’tan kalan siyah defterle kendi tuttuğu yeni uçuş çizelgesi vardı. Hemen yanında Usta Rasim, elindeki teneke demlikten iki maşrapaya koyu çay dolduruyordu. Çırak İsmail ise arka tezgâhta soğuktan kıvamı koyulaşmış motor yağını sıcak bezle yumuşatmaya çalışıyordu.
“Bugün saat dokuzda burada olacaklarmış,” dedi Rasim, maşrapayı Cemal’e uzatırken. “Yeni Alman komutanı gördün mü efendim? Dün akşam istasyondan gelirken bir anlığına uzaktan seçtim. Çizmeleri çamura değmiyor sanki; yürüyüşü bile cetvel gibi.”
“Üsteğmen Erich Serno,” dedi Cemal, çayından sıcak bir yudum alarak. “Batı Cephesi’nden, Alman İkinci Tayyare Bölüğü’nden gelmiş. Cephede gerçek savaş uçuşları yapmış, okulun bütün eğitim programını baştan kurmak için görevlendirilmiş.”
Rasim başını ağır ağır salladı. “Fransız yüzbaşı gittiğinde ‘kapanır burası’ demişlerdi. Kapanmadı, üstüne şimdi cepheden hoca geldi. Bakalım yeni düzen bizim eski motorlara ne diyecek.”
Saat dokuza beş kala, hangarın önündeki çamurlu yoldan sert, düzenli çizme sesleri duyuldu. Cemal maşrapasını tezgâha bırakıp kaputunun düğmelerini ilikledi, dışarı çıktı. Meydanda, diğer deniz ve kara subayları çoktan tek sıra halinde dizilmişti. Teğmen Galip, soğuktan kızarmış burnunu çekerek Cemal’in hemen yanına geçti.
“Duydun mu Cemal?” diye fısıldadı Galip, dudaklarını neredeyse oynatmadan. “Yeni programda her sabah bir saat yer talimi, iki saat matematik ve rüzgâr hesabı, sonra da kronometreli uçuş varmış. Fransız yüzbaşının o kibar ‘rüzgârı hissedin beyler’ günleri bitmiş.”
“İyi ya Galip,” dedi Cemal alçak sesle. “Savaşta kimse kibarlık beklemiyor.”
Tam saat dokuzda, ne bir dakika erken ne bir dakika geç, Üsteğmen Erich Serno ile yanında iki Alman teknisyen ve Türk tercüman subay meydanın ortasına yürüdü. Serno orta boylu, keskin yüz hatlı, gözleri soğuk ama son derece uyanık bir subaydı. Gri paltosu kusursuz biçimde iliklenmişti; elinde kalın, deri ciltli bir klasör taşıyordu.
Selamlama kısa ve sert oldu. Serno, hiç oyalanmadan, tercüman aracılığıyla ilk konuşmasını yaptı. Cümleleri kısa, süssüz ve bir makine kılavuzu kadar keskindi:
“Beyler,” dedi tercüman, Serno’nun tok Almancasını kelimesi kelimesine aktararak. “Burada spor yapmıyoruz. Gösteri uçuşu da yapmıyoruz. Önümüzdeki aylarda Boğaz’da, denizde ve karada düşman gemilerini, bataryalarını ve birliklerini gökyüzünden izleyecek pilotlara ihtiyacımız var. Cesaret tek başına bir tayyareyi havada tutmaz. Disiplin, hesap ve zamanlama tutar. Bugünden itibaren her uçuşun dakikası, yakıtı, rüzgâr açısı ve iniş mesafesi çizelgeye işlenecek. İzin alınmadan hiçbir tayyare kızağa inmeyecek.”
Sıradaki genç mülazımlardan birkaçı göz ucuyla birbirine baktı. Havadaki sıcaklık birkaç derece daha düşmüş gibiydi.
Serno, konuşmasını bitirir bitirmez doğrudan ahşap hangara yöneldi. Cemal ve diğer subaylar birkaç adım geriden onu takip ettiler. İçeri girer girmez Serno’nun gözleri önce iki deniz tayyaresini, sonra duvarları, ardından da Rasim’in tezgâhını taradı.
Alman teknisyenlerden biri hemen 1 numaralı tayyarenin yanına gidip elindeki çelik cetvel ve su terazisiyle kanat eğimini, pervane ucunun yere uzaklığını ölçmeye başladı. Rasim, tezgâhın kenarında elleri arkasında, yüzünde en ufak bir bozulma belirtisi olmadan sessizce izliyordu.
Serno, tezgâhın üstünde açık duran iki deftere—Mezeyrac’ın eski siyah defteri ile Rasim’in yağ lekeli Hangar Defteri’ne—yaklaştı. Sayfaları eldivenli parmağıyla çevirdi. Türkçe yazıları okuyamıyordu, ama rakamları, rüzgâr yönü oklarını, 7 dakika 40 saniye kaydını ve ağırlık merkezi şakül çizimini hemen tanıdı.
Kaşları çok hafif kalktı. Tercümana dönüp sordu: “Bu defteri kim tutuyor?”
Rasim bir adım öne çıkıp başını eğdi. “Ben tutuyorum efendim. Başmakinist Rasim.”
Serno, ardından sayfanın kenarındaki ölçekli çizimi gösterdi. “Ya bu şakül ve ağırlık hesabını?”
“Üsteğmen Cemal efendim,” dedi Rasim, başıyla Cemal’i işaret ederek.
Serno dönüp Cemal’e baktı. Bakışları bir saniyeliğine Cemal’in yüzünde, duruşunda ve sakin gözlerinde kaldı; ama bu bakışta ne şaşkınlık ne de yadırgama vardı—yalnızca bir askerin başka bir askeri ölçen o soğuk, meslekî dikkati.
“Güzel,” dedi Serno kısaca. “Öyleyse bir saat sonra dershanede görüşelim.”
Dershane o sabah her zamankinden daha kalabalıktı. Duvarlara yeni, büyük boy rüzgâr sapma tabloları ve motor şemaları asılmıştı. Kara tahtanın önünde bu kez zarif Fransızca kelimeler değil, keskin dik açılar, vektör okları ve ağırlık formülleri vardı.
Serno, ilk bir saat boyunca rüzgâr üçgeni hesabını anlattı: saatte yetmiş kilometre hızla giden bir deniz tayyaresi, kuzeydoğudan saatte yirmi beş kilometre hızla esen yan rüzgârda, otuz kilometre ötedeki bir adaya düz bir hat üzerinde ulaşmak için burnunu kaç derece rüzgâra çevirmeli ve uçuş kaç dakika sürmeliydi?
Tahtaya ilk olarak genç mülazımlardan biri kalktı. Eline tebeşiri aldı, açıyı kurmaya çalıştı ama rüzgâr yönünü ters çizdiği için hesap birbirine karıştı. Serno sabırsızlanmadı, ama sesi buz gibiydi: “Yanlış. Bu hesapla adayı değil, açık denizi bulursun. Yakıtın biter, düşersin. Otur.”
İkinci olarak Teğmen Galip kalktı. Galip uçuşta cesurdu, ama tahtadaki sert bakışların altında eli hafifçe gerildi. Sinüs değerini yanlış yuvarlayınca varış süresini sekiz dakika eksik buldu. Serno başını iki yana salladı. “Sekiz dakika, bir deniz tayyaresi için on kilometre demektir. Siste on kilometre şaşarsan kayalığa vurursun. Otur.”
Sınıfa ağır bir sessizlik çöktü. Genç subayların çoğu defterlerine gömülmüş, sıranın kendilerine gelmemesini diler gibi oturuyordu.
Serno, elindeki listeye baktı. “Üsteğmen Cemal.”
Cemal yerinden sakin adımlarla kalkıp tahtaya yürüdü. Ne acele etti ne de tebeşiri sinirli tuttu. Cebinden Haddehane’den kalma küçük pirinç pergelini ve ahşap gönyesini çıkardı. Önce rüzgârın geldiği yönü denizcilik pusulasına göre işaretledi—çünkü yıllardır gemide akıntı ve rüzgâr sapması hesaplamaktan bu üçgenler onun elinin ezberindeydi. Tahtaya temiz, net üç çizgi çekti; ölçeği kurdu, sapma açısını on sekiz derece kuzeydoğu olarak buldu, ardından yer hızını çıkarıp uçuş süresini dakikası ve saniyesine kadar altına yazdı.
Tebeşiri bırakıp kenara çekildi.
Serno tahtaya yaklaştı. Çizgilerin düzgünlüğüne, özellikle de akıntı-rüzgâr yönünün denizci usulüyle kusursuz kurulmasına birkaç saniye baktı. Sonra tercümana dönüp sordu: “Bu hesabı nerede öğrendin?”
“Haddehane’de ve donanmada efendim,” dedi Cemal sakin bir sesle. “Denizde akıntı neyse, havada yan rüzgâr odur. Yalnızca hava daha hızlı akar.”
Serno’nun dudaklarının kenarında, o sabah ilk kez çok hafif bir onay çizgisi belirdi. “Doğru,” dedi. “Hava, hızlandırılmış bir denizdir. Sınıftaki herkes bu çizimi defterine geçirsin.”
Öğle yemeğinde subay yemekhanesi uğultuluydu. Mercimek çorbasının dumanı tahta masaların üstünde yükselirken, genç mülazımlar hâlâ sabahki dersin öfkesini taşıyordu.
“Biz rüştiye talebesi miyiz, yoksa harp subayı mıyız?” dedi tahtada takılan mülazım, kaşığını tabağın kenarına sertçe bırakarak. “Bizi herkesin içinde çocuk gibi oturttu!”
Galip de başını salladı, canı sıkkındı. “Sekiz dakika dediği altı üstü bir yuvarlama hatası. Havada gözünle görür düzeltirsin.”
Cemal ekmeğini yavaşça çiğneyip yuttu, sonra cebinden üç kibrit çöpü çıkarıp masanın üstüne koydu. “Siste gözünle neyi göreceksin Galip?” dedi sakin ama net bir sesle. Kibrit çöplerini küçük bir üçgen oluşturacak şekilde dizdi. “Geçen yaz Marmara pırıl pırıldı, kıyı hep görünüyordu. Şimdi kış. Yarın bizi Çanakkale’ye ya da Karadeniz’e yolladıklarında, denizin üstü bembeyaz sisle kaplandığında, seni kıyıya geri getirecek olan şey gözün değil, şu üç çizgi olacak. Serno sert konuşuyor, doğru. Ama haklı. Adam bizi beğensin diye değil, sağ dönelim diye öğretiyor.”
Galip bir an masadaki üç kibrit çöpüne baktı, sonra derin bir nefes verip kaşığını yeniden eline aldı. “Bazen senin bu haklılığın insanı fena yoruyor Cemal,” dedi yarım bir gülümsemeyle. “Ama akşam şu sinüs tablosuna birlikte bakalım, olur mu?”
“Olur,” dedi Cemal. “Sobanın başında çalışırız.”
Öğleden sonra rüzgâr biraz yumuşayınca Serno, yeni düzenin ilk deneme uçuşunu görmek istedi. Kıyıya inildiğinde Alman teknisyenler 1 numaralı tayyareyi son kez kontrol ediyordu. Alman makinistlerden biri, uzun çelik cetveliyle pervanenin iki kanadının gövdeye uzaklığını ölçtü, ardından motoru çalıştırıp devir saatine baktı. Her şey kâğıt üzerinde kusursuz görünüyordu; teknisyen başını sallayıp Serno’ya “Hazır” işareti verdi.
Tam o sırada hangarın kapısında duran Usta Rasim kaşlarını hafifçe çattı. Motor tam devire yaklaştığında, rüzgârın ve uğultunun içinde neredeyse duyulmayan, çok ince bir metalik tını kulağına takılmıştı. Ne bir vuruntu ne de bir öksürük; daha çok gevşemiş ince bir pulun titreşimi gibi.
Cemal kokpite çıkmak üzereyken Rasim’in yüzündeki o ince çizgiyi hemen fark etti. Adımını durdurdu, Rasim’in yanına yaklaştı.
“Bir şey mi var usta?”
“Motor gaz yediğinde sol üst egzoz kelepçesinin oradan ince bir zırıltı geliyor efendim,” dedi Rasim alçak sesle. “Alman usta devir saatine baktı, tamam dedi; ama ben o sesi tanırım. Kelepçe gevşediyse havada ısınınca salar, sıcak gaz doğrudan bez kanadın kenarına vurur.”
Cemal bir saniye bile tereddüt etmedi. Serno’ya dönüp tercüman aracılığıyla iki dakika müsaade istedi. Serno kaşlarını kaldırıp Alman teknisyene baktı; teknisyen omuz silkti, “Ölçümler tamam, devir sabit” dedi.
Cemal motoru susturttu. Rasim’le birlikte sol üst silindirin egzoz kelepçesine eğildiler. Rasim anahtarı somuna dayar dayamaz somun neredeyse yarım tur boşta döndü; altındaki yaylı rondela sıcaktan yorulup düzleşmişti.
Alman teknisyen eğilip gevşek somunu gözleriyle görünce yüzü hafifçe kızardı. Bir an sessiz kaldı, sonra başını eğip Rasim’e doğru kısa bir Almanca kelime mırıldandı: “Gut gehört.” — İyi duymuşsun.
Serno, iki adamın—biri subay, biri başmakinist—tek bir ses etmeden yedek rondelayı takıp somunu sıkışını sonuna kadar izledi. Motor yeniden çalıştırıldığında o ince zırıltı tamamen kaybolmuştu.
Kıyıya, birbirinden elli metre aralıkla iki beyaz bayrak dikilmişti. Serno, tercüman aracılığıyla görevi bildirdi: on beş dakikalık kapalı rota, kuzeydoğudaki poyraza karşı sapma düzeltmesi ve dönüşte tam iki beyaz bayrağın arasındaki şeride iniş.
Cemal kokpite yerleşti, deri eldivenlerini giydi. Şubat poyrazı yüzünü bıçak gibi kesiyordu; gözlük camlarının kenarından sızan soğuk hava gözlerini yaşartıyordu. Motor tam güçte gürledi, şamandıralar kurşuni dalgaları yara yara hızlandı ve tayyare kısa bir koşunun ardından soğuk havaya yükseldi.
Yüz metre irtifada kış rüzgârı yazınkinden bambaşkaydı; sert, düzensiz ve iticiydi. Cemal burnu doğrudan hedef noktasına çevirdiğinde, tayyarenin yengeç gibi sola doğru sürüklendiğini hemen hissetti. Sabah tahtada çizdiği o üçgeni gözünün önüne getirdi. Burnu tam on sekiz derece kuzeydoğuya, rüzgârın içine doğru kırdı. Sürüklenme bir anda durdu; tayyare, kıyı şeridine paralel dümdüz bir çizgi üzerinde akmaya başladı.
On beşinci dakikaya yaklaşırken geniş bir dönüşle Ayastefanos’a yöneldi. Aşağıda, çamurlu kıyının kenarında iki beyaz bayrak rüzgârda çılgınca çırpınıyordu. Gazı kademe kademe kıstı, kanatları yan rüzgâra karşı çok hafif yatırarak süzüldü. Şamandıralar, tam iki bayrağın ortasındaki dar su şeridine yumuşak ama kararlı bir çizgiyle oturdu.
Kıyıda Serno kronometresine baktı: on dört dakika elli iki saniye. Başını tek bir kez, kesin bir hareketle salladı.
Akşam karanlığı Ayastefanos’a erken indi. Rüzgâr yeniden sertleşmiş, yağmur ince çiselemeye başlamıştı. Dershanedeki genç subaylar yeni ödevlerinin ve rüzgâr tablolarının başında ter dökerken, hangarda sobanın kırmızı ışığı ahşap duvarlara vuruyordu.
Cemal, uçuş tulumunu çıkarıp sobanın kenarına astı. Tam o sırada hangarın kapısı aralandı; öğleden sonra egzoz somununda yanılan Alman teknisyen içeri girdi. Tek kelime Türkçe bilmiyordu. Elindeki küçük, yağlı kâğıda sarılı metal kutuyu Rasim’in tezgâhına bıraktı. Rasim kutuyu açtığında içinde pırıl pırıl, yeni Alman çeliğinden yapılma yirmi adet yaylı rondela gördü.
Alman teknisyen başını hafifçe eğip elini şakağına götürdü, sonra yağmurun içine çıkıp gitti.
Rasim kutuya bakıp gülümsedi. “Sert adamlar ama işten anlıyorlar efendim. Hatalarını da saklamıyorlar.”
“Öyle,” dedi Cemal, ellerini sobanın sıcaklığına uzatarak. “Bize de bu lazımdı usta. Artık deneme günleri bitti. Çanakkale’den her gün yeni haber geliyor; yakında bu tayyareler yalnızca eğitim için değil, gerçek görev için kalkacak.”
Rasim başını salladı. Tezgâhın üstündeki Hangar Defteri’ni açtı, kurşun kalemini eline aldı. Bugünün tarihini, 14 dakika 52 saniyelik uçuşun verilerini ve sol üst egzoz kelepçesinin değişimini tek tek yazdı. Sonra sayfanın altındaki boşluğa dönüp ağır, düşünceli bir hareketle tek bir cümle düştü:
Şubat 1915 — Yeni gelen Alman subay cetvelle ölçüyor, biz kulağımızla dinliyoruz. Motorun sesi ikisini de haklı çıkarıyor.
Cemal, Rasim’in omzunun üstünden o satırı okudu, yüzünde hafif bir tebessüm belirdi. Dışarıda şubat yağmuru hangarın çatısına vuruyordu; içeride ise iki farklı dilin, iki farklı disiplinin ortasında tek bir makinenin sessiz uyumu büyüyordu.