İlk Havalanış ve Defterin Kenar Notu
Ağustos’un ilk haftasında İstanbul’un üstüne yalnızca bunaltıcı bir sıcak değil, seferberliğin ağır, keskin telaşı da çökmüştü. Usta Rasim o sabah saat beşe doğru istasyon yolundan hangara yürürken, demiryolunun kenarında durup uzun bir asker katarının geçişini izledi. Vagonların açık pencerelerinden sarkan bıyıkları yeni terlemiş gençler, Marmara’ya bakarak el sallıyordu. İstasyon meydanında davul sesi kesilmiyor, duvarlara yeni asılmış seferberlik ilanlarının önünde insanlar sessizce toplanıyordu. Büyük savaş artık uzak bir Avrupa haberi değildi; kapının eşiğindeydi. Rasim, trenin son vagonu köşeyi dönüp gözden kaybolurken içinden tek bir cümle geçirdi: Bu çocukların üstünden uçacak makineleri biz burada hazırlıyoruz. Bir tek vidamız bile eksik kalamaz.

İki ahşap hangarın içine girdiğinde ise savaş, şimdilik yalnızca inatçı bir motorun tekleyen sesinden ibaretti.
Saat beş buçukta Rasim, 1 numaralı deniz tayyaresinin motor kapağına eğilmiş, alnından süzülen teri kolunun tersiyle siliyordu. İki gündür ne zaman motoru tam devire çıkarsalar, üçüncü silindir iki saniyeliğine boğulup öksürüyor, sonra yeniden toparlanıyordu. Karada olsa belki idare ederdi; ama suyun üstünden kalkmaya çalışan bir deniz tayyaresinde o iki saniyelik güç kaybı, burnun dalgaya gömülmesi ve şamandıraların parçalanması demekti.
“Karbüratörü üç kez söktük usta,” dedi hemen yanında feneri tutan İsmail, sesi yorgunluktan kısılmıştı. “Benzin süzgeci tertemiz, borularda hava yok. Daha ne olabilir?”
“Benzinde değil İsmail,” dedi Rasim, gözlerini silindirin tepesindeki bujiye dikerek. “Ateşleme kesiyor. Ya manyeto kablosu sıcakken kaçak yapıyor ya da porselende gözle görünmeyen bir çatlak var.”
Hangarın kapısından Cemal ile Teğmen Galip içeri girdiler. İkisi de uçuş tulumlarını giymiş, deri başlıklarını ellerinde tutuyordu. Son iki haftada, Fransız hocanın gidişinden sonra neredeyse her sabahı ve akşamı bu hangarda geçirmişlerdi. Artık Galip bile eski sabırsızlığını bırakmış, önce rüzgâr torbasına, sonra Rasim’in yüzüne bakmayı öğrenmişti.
“Durum nedir Rasim Usta?” diye sordu Cemal, motorun yanına yaklaşarak.
“Üçüncü silindirin bujisini çıkarıyorum efendim,” dedi Rasim, uzun buji anahtarını yerleştirip yavaşça çevirerek. “Dün akşam temizlemiştim, sağlam görünüyordu. Ama bir de gün ışığında bakacağım.”
Bujiyi eline alıp hangarın açık kapısına doğru yürüdü. Sabah güneşi henüz yeni doğmuş, kıyıya soluk turuncu bir ışık sermişti. Rasim, beyaz porselen gövdeyi gözüne iyice yaklaştırıp yavaşça döndürdü. İlk bakışta hiçbir şey yoktu. Sonra tırnağının ucunu porselenin metal gövdeyle birleştiği ince boyun kısmında gezdirdi. Tırnağı kıl kadar bir yerde hafifçe takıldı.
“İşte burada,” dedi Rasim, sesinde tuhaf bir rahatlamayla. “İncecik bir çatlak. Motor soğukken kapalı duruyor, tam devirde ısınınca genişleyip kıvılcımı gövdeye kaçırıyor.”
Cemal eğilip çatlağa baktı. “Yedek bujimiz kaldı mı?”
Rasim derin bir nefes aldı, arka tezgâhtaki demir yedek parça sandığına yöneldi. Kapağı açtı, yağlı kâğıtlara sarılı küçük paketleri karıştırdı. Sandığın dibinde yalnızca iki buji kalmıştı. İlkini açıp dişe baktı, başını salladı. “Bunun yivi sıyrılmış, silindir kapağını bozar.” İkincisini kâğıttan çıkardı, tıpkı bir kuyumcunun elmas inceler gibi sabah ışığına tuttu; porselenini tırnağıyla yokladı, elektrot aralığını çakısının ucuyla ölçtü. “Bu sağlam efendim. Ama elimizdeki son sağlam buji.”
“Takalım usta,” dedi Cemal sakin bir sesle. “Eğer bugün motor temiz dönerse, artık su üstü kaymayı bırakıyoruz. Rüzgâr tam kıvamında.”
Rasim başını kaldırıp dışarıdaki kırmızı rüzgâr torbasına baktı. Torba ne gevşek sarkıyor ne de çılgınca çırpınıyordu; kuzeydoğudan gelen düzenli, diri bir poyrazla yere kırk beş derece açıyla uzanmıştı. Denizde beyaz köpüklü büyük dalgalar yoktu, yalnızca şamandıraların altını hafifçe okşayacak kadar ince bir kırışıklık vardı. Bundan daha iyi bir sabah zor bulunurdu.
Son sağlam buji özenle takıldı. Tayyare kızağın başına çekildi. Rasim pervaneyi çevirdiğinde motor ilk seferde ateş aldı. Bu kez ne bir öksürük ne de bir duraksama vardı; tam gazda bile ses, gergin bir keman teli gibi pürüzsüz, keskin ve güçlüydü. Rasim kulağını rüzgâra verip otuz saniye dinledi, sonra Cemal’e dönüp başını yavaşça salladı.
“Temiz efendim,” dedi. “Motor hazır.”
Saat yediye çeyrek kala tayyare ahşap kızaktan usulca Marmara’nın serin sularına bırakıldı. Kıyıda Rasim, Galip, İsmail ve iki deniz eri vardı. Okulun diğer subaylarından bazıları da dershanenin verandasından çıkıp kıyıya yaklaşmıştı; herkes bugünün sıradan bir talim günü olmadığını sezmişti.
Rasim, önlüğünün cebinden köstekli pirinç kronometresini çıkardı. Kapağını başparmağıyla açtı. İnce saniye ibresi sabit duruyordu. İki yıldır bu meydanda onlarca uçuş görmüştü, ama ilk kez kendi elleriyle gece yarısına kadar hesaplayıp hazırladığı bir deniz tayyaresinin, Fransız hoca olmadan, tamamen kendi subaylarının ve kendi emeğinin gücüyle sudan kopuşunu bekliyordu. Avucunun içi hafifçe terlemişti. Kronometreyi sıkıca kavradı.
“Rüzgâr sabit!” diye seslendi Galip, kıyıda durduğu yerden. “Dalga yüksekliği düşük!”
Cemal kokpite yerleşti. Deri başlığını bağladı, gözlüklerini indirdi. Aşağıdan kendisine bakan Rasim’le göz göze geldiler. Cemal başparmağını kaldırıp tek bir sessiz işaret verdi; Rasim aynı şekilde karşılık verip geri çekildi.
Motor yeniden gürledi. Pervanenin rüzgârı suyu dalgalandırdı, tayyare kızağın önünden ayrılıp açığa doğru süzüldü. Rasim kronometrenin düğmesine basmak için parmağını hazır tuttu.
“Hadi bakalım İzmirli,” diye mırıldandı kendi kendine, dudakları neredeyse hiç kıpırdamadan. “Acele etme. Burnu dikme.”
Kokpitin içinde dünya bir anda daralıp yalnızca üç şeye indirgenmişti: motorun titreşimi, rüzgârın yanağına vuran serinliği ve önündeki uçsuz bucaksız su düzlüğü.
Cemal, tayyareyi kıyıdan iki yüz metre kadar açığa çıkardı, sonra sağ pedala yumuşak bir baskı uygulayıp burnu tam poyraza, rüzgârın geldiği yöne çevirdi. Şamandıralar küçük dalgalara çarpıp hafifçe tıkırdıyordu. Bir saniye derin bir nefes aldı. Zihninde, gece hangarda Rasim’le pirinç şakülü sarkıttıkları an canlandı: “Burun biraz hafif kalıyor efendim. Kuyruk sudan kurtulana kadar burnu düz tut.”
Gaz kolunu sonuna kadar ileri itti.
Motor, şimdiye kadar hiç duymadığı kadar tok, bütün ahşap gövdeyi titreten bir uğultuyla kükredi. Tayyare öne atıldı. Şamandıraların burnu suyu yarıp iki yana bembeyaz, kalın köpük kanatları açtı. Tuzlu su damlaları gözlük camlarına çarpıp rüzgârla hızla yanlara savruldu. Cemal lövyeyi hafifçe öne verip kuyruğun sudan kurtulmasını bekledi. Beş saniye… on saniye… Gövde sarsılıyor, her küçük dalga şamandıranın altından sert bir tokat gibi vuruyordu. Hız arttıkça suyun direnci garip bir biçimde hafifledi; tayyare artık suyun içinde değil, sanki suyun ince derisinin üstünde kayıyordu.
Cemal lövyeyi zorlamadı. Yalnızca parmak uçlarıyla çok hafif, neredeyse bir nefes kadar geriye aldı.
Ve o an, şamandıraların altındaki o sert, sürekli vuruş birdenbire kesildi.
Sarsıntı durdu.
İlk saniyede Cemal, motorun mu durduğunu yoksa suya mı gömüldüğünü anlamak için gözlerini aşağı indirdi—ama aşağıda köpük yoktu. Su, şamandıraların iki metre, sonra beş metre, sonra on metre altında kalmıştı. İki ince beyaz iz, Marmara’nın yüzeyinde geride uzanıp kayboluyordu.
Cemal uçuyordu.
Bir deniz subayının ömrü boyunca ayaklarının altında hissettiği o ağır, sarsılmaz yer çekimi bir anda değişmişti. Gökyüzü boşluk değildi; aksine, kanatların altından tutan, yaşayan, kalın ve diri bir denizdi. Hava, tıpkı su gibi akıyordu; kanatların üstünden kayıp gidiyor, gergi tellerinde ince, metalik bir ıslık çalıyordu. Motor önünde gürlemeye devam ediyordu, ama Cemal’in zihninin içinde tuhaf, engin bir sessizlik açılmıştı. Ne seferberlik davulları vardı artık ne de Avrupa’nın kanlı manşetleri. Yalnızca rüzgâr, kanat ve hesap.
Yirmi metreye, ardından elli metreye yükseldi. Sol kanadın altından Ayastefanos kıyılarına baktı. İki ahşap hangar, kıyıdaki çakıl taşlarının yanında iki küçük kibrit kutusu gibi görünüyordu. Yeşil tepeler, beyaz köşkler, uzakta İstanbul’un sis içinden seçilen ince minareleri, Sirkeci’ye doğru uzanan tren yolu ve Marmara’nın uçsuz bucaksız bakır parıltısı… Deniz, yukarıdan bakınca hiç bu kadar büyük ve hiç bu kadar sakin görünmemişti.
Çok aşağıda, açıklarda gri bir gambot, arkasında incecik bir köpük çizgisi bırakarak yavaşça ilerliyordu. Tıpkı altı yılını geçirdiği kendi gemisine benziyordu. Cemal o küçük gri siluete bakarken bir anlığına İzmir’deki rıhtımı, babasının akşam sofrasında ekmek bölen ellerini, annesinin Bornu’dan Ege’ye uzanan rüzgârları anlatan sakin sesini ve Haddehane’nin demir kokusunu aynı anda hatırladı. Hepsi, sanki onu bu tek ana—suyun elli metre üstünde, rüzgârın ortasında dimdik durduğu bu ana—hazırlamak için birbirine eklenmişti.
Cemal, sol pedala hafifçe basıp lövyeyi sola yatırdı. Tayyare, geniş ve zarif bir yay çizerek kıyıya paralel döndü. Rüzgâr kanadın altından geçerken ufak bir çukurda gövde yarım metre kadar sarsıldı. Sol kanadın ucunda çok hafif bir ağırlık hissetti; aklına not etti, inince Rasim’le sol kanat gergi telini yeniden kontrol edecekti. Paniklemedi; lövyeyi sıkmadı, yalnızca kanadı düzeltip motorun ritmini dinledi. Rasim’in taktığı son sağlam buji bir kez bile teklemiyordu.
Kıyıdan geçerken başını hafifçe eğdi. Hangarın önündeki düzlüğün kenarında, başlarını gökyüzüne kaldırmış küçük insan siluetlerini seçti. En önde, elinde bir şey tutarak hiç kıpırdamadan duran o orta boylu siluetin Usta Rasim olduğunu hemen bildi.
Bir tur daha attı. Zaman duygusu silinmişti; gökyüzünde bir dakika ile on dakika aynı genişlikte akıyordu. Ama Cemal, Rasim’in o ilk akşam söylediği sözü unutmadı: “Kendini kuştan üstün gören adam düşer; makineyi dinleyen adam iner.” İlk uçuşta şansını zorlamayacaktı. Görevi kahramanlık göstermek değil, tayyareyi tek bir vidası bile gevşemeden geri getirmekti.
Geniş bir dönüşle yeniden açığa çıktı, burnu tam poyraza çevirdi ve gaz kolunu yavaşça geriye çekti. Motorun kükremesi alçaldı, yerini gergi tellerinin rüzgârda çıkardığı ince, hüzünlü uğultuya bıraktı. Tayyare, tıpkı büyük bir martı gibi süzülerek suya yaklaştı. Cemal gözlerini suyun tam dibine değil, biraz ilerisindeki ufuk çizgisine sabitledi. Son metrede burnu çok hafif kaldırdı.
Şamandıraların kuyruk kısmı suya yumuşak bir fısıltıyla değdi, ardından tüm gövde tek bir sert sıçrama bile yapmadan Marmara’nın yüzeyine oturdu. İki yandan yükselen köpükler yavaşladı, tayyare usulca kızak önüne doğru süzüldü.
Kıyıda, Rasim kronometrenin düğmesine bastı. İbre yedi dakika kırk saniyede durdu.
O saniyede kıyıdaki sessizlik bozuldu. İsmail şapkasını havaya fırlatıp sevinçle suya koştu; Teğmen Galip üniformasının paçalarını bile sıvamadan dizlerine kadar denize girip kanat ucunu yakaladı. Verandadan izleyen diğer subaylar alkışlayarak kıyıya inmeye başladı.
“İndin Cemal! Kusursuz indin!” diye bağırdı Galip, yüzünde büyük bir hayranlık ve sevinçle. “Sekiz dakikaya yakın havada kaldın, tek bir yalpa bile yoktu!”
Tayyare ahşap kızağa çekilirken Cemal gözlüklerini alnına kaldırdı, kokpitten dikkatlice aşağı indi. Ayakları yeniden ıslak çam tahtalarına bastığında, bacaklarında hafif bir ağırlık, parmak uçlarında ise ince, saklamaya çalıştığı bir titreme vardı. Ama yüzü her zamanki gibi sakindi; yalnızca gözlerinin içi derinden parlıyordu.
Diğer subaylar sırtına vurup tebrik ederken, Cemal kalabalığın arasından gözleriyle Usta Rasim’i aradı. Rasim her zamanki gibi biraz geride, hangarın gölgesine yakın bir yerde duruyordu; elinde kronometresi, yüzünde ise kelimelere dökülmeyen o eski, derin gurur vardı.
Cemal kalabalıktan sıyrılıp doğrudan onun yanına yürüdü. Ne büyük bir nutuk attı ne de sesini yükseltti. Yalnızca elini uzattı.
“O son bujiyi bulmasaydın çıkamazdık usta,” dedi alçak sesle. “Motor bir kez bile öksürmedi.”
Rasim, Cemal’in elini sıkarken kendi nasırlı elinin de hafifçe titrediğini fark etti. “İnişin çok temizdi efendim,” dedi. “Şamandıralar suya neredeyse ses çıkarmadan oturdu. Bir tek tel bile gevşememiştir.”
“Yine de birlikte bakalım,” dedi Cemal, başıyla tayyareyi işaret ederek. “Sola yatarken sol kanatta çok hafif bir ağırlık hissettim. Önce kontrol, sonra çay.”
Rasim güldü. “İşte benim bildiğim denizci.”
Kalabalık dağıldıktan sonra hangarın önünde, üç ahşap sandığın üstüne oturup İsmail’in demlediği taze çayları içerlerken, Galip hâlâ heyecanını bastıramıyordu.
“Yukarıda rüzgâr nasıldı Cemal? Deniz gerçekten dediğin gibi dümdüz mü görünüyor?”
“Dümdüz değil,” dedi Cemal, çayından bir yudum alarak. “Aşağıdan görmediğin bütün akıntıları, sığlıkları yukarıdan tek bakışta görüyorsun. Deniz sakladığını göğe açıyor.”
Galip gülümsedi, gözleri yeniden tayyareye döndü. “Yarın rüzgâr yine böyle olursa… sıra bende mi?”
Cemal başını salladı. “Önce sol kanadın gergi telini düzeltelim, sonra sabah yedide suya inersin. Ama acele yok Galip. Burnu dikme.”
Galip gülerek elini şakağına götürdü. “Emredersiniz yüzbaşım—pardon, üsteğmenim!”
Akşamüstü kıyıdaki telaş tamamen dindi. Tayyarenin şamandıraları tatlı suyla yıkandı, tuzlu suyun değdiği bütün metal bağlantılar yağlı bezle silindi ve Cemal’in havada sezdiği sol kanat gergi teli gerçekten de çeyrek diş gevşemiş bulundu; Rasim onu tek hareketle yeniden ayarladı.
İsmail tezgâhı toplayıp koğuşuna giderken, Rasim son bir kez kapının önüne çıkıp kararan Marmara’ya baktı. Uzakta, tren hattından akşamın son asker katarı geçiyordu; lokomotifin kırmızı kıvılcımları karanlıkta kısa bir çizgi bırakıp kayboldu. Savaş artık kapıdaydı, belli ki bu küçük okulun önündeki aylar kolay geçmeyecekti.
Rasim içeri dönüp gaz lambasını yaktı, tezgâhın başındaki tabureye oturdu. Kaba bez kaplı Hangar Defteri’ni açtı. Sayfaların arasında artık Fransız yüzbaşının siyah defterinden aktardıkları hesaplar, yağ izleri ve şakül ölçümleri vardı. Yeni bir satır açtı, kurşun kalemini parmaklarının arasında düzeltip bugünün kaydını yazdı:
Ağustos 1914 — Ayastefanos, Deniz Şubesi
1 numaralı deniz tayyaresi. Üçüncü silindir bujisi değiştirildi (son sağlam yedek). Rüzgâr: Poyraz, düzenli. Pilot: Üsteğmen Cemal.
Kesintisiz ilk tam uçuş: 7 dakika 40 saniye. Tahmini irtifa: 50–60 metre. İniş temiz; yalnızca sol kanat dış gergi telinde çeyrek diş gevşeme tespit edilip giderildi.
Rasim kalemi bir an havada tuttu. Sonra satırın sol kenarına, o güne kadar defterde hiç kullanmadığı küçük, beş köşeli bir yıldız çizdi ve hemen yanına son cümleyi ekledi:
★ Bugün ilk kez sudan koptuk. Çelik güverte geride kaldı; artık göğün de defteri var.
Defteri usulca kapattı, avucunu kapağın üstünde bir saniye dinlendirdi. Hangarın ahşap duvarları gece poyrazında hafifçe çıtırdıyordu. İlk bölüm kapanmış, gökyüzünün uzun ve zorlu yolculuğu resmen başlamıştı.