Ayastefanos’ta İki Ahşap Hangar
Ayastefanos’ta sabah, güneşten önce sisle başlardı. 25 Haziran 1914 Perşembe günü, saat daha beş buçuğa gelmeden Usta Rasim büyük ahşap hangarın sürgülü kapısını omuzlayıp yarım metre kadar araladı. Paslı demir makaralar rayın üstünde boğuk, uzun bir gıcırtıyla döndü. İçeriden dışarıya, gece boyunca kapalı kalmış çam kerestesi, gergin kanat bezi, taze vernik ve keskin hint yağı kokusu yayıldı. Rasim bu kokuyu severdi; ona göre bir hangarın içi temiz ve kuru kokuyorsa işler yolunda, küf ve çürük yosun kokuyorsa bir yerlerde gevşeklik var demekti.

Kırk beş yaşındaydı; orta boylu, omuzları yıllarca eğe ve anahtar tutmaktan hafifçe öne düşmüş, parmak boğumları geniş bir adamdı. Tırnak kenarlarındaki ince siyah yağ çizgileri artık ne kadar sıcak su ve arap sabunuyla yıkasa da tam çıkmıyordu. İki yıl önce tersane atölyelerinden buraya, İstanbul’un ilk tayyare meydanına çağrıldığında “Uçan makinenin tamircisi mi olur?” diye gülmüştü. Şimdi ise o iki ahşap hangarın içindeki her gergi telini, her ahşap kaburgayı, her silindir kapağını avucunun içi gibi biliyordu.
Kapıyı tamamen açıp iki yanındaki ahşap takozları sıkıştırdı. Dışarıda Marmara, süt rengi bir sisin altında kıpırtısız yatıyordu. Kıyıdaki eğimli ahşap kızak rampası çiğden ıslanmış, koyu kahverengiye dönmüştü. İki hangarın arasında rüzgârı görmek için dikilmiş soluk kırmızı bez torba, direğin dibinde hiç kıpırdamadan sarkıyordu.
Rasim, hangarın ortasında yan yana duran iki deniz tayyaresinden soldakine doğru yürüdü. Bu makineler, kara tayyarelerinden daha nazlı, daha inatçıydı. Altlarında ince kontrplak kaplı ikişer uzun şamandıra vardı; suyun üstünde hem tekne gibi kaymaları hem de rüzgârı yakalayınca göğe yükselmeleri gerekiyordu. Rasim önce sağ kanadın altına eğildi, parmak uçlarını gerilmiş keten bezin üzerinde gezdirdi. Gece nemi bezi biraz gevşetmiş mi diye dinledi. Parmağıyla hafifçe tıklattı; bezden kuru, gergin bir davul tınısı geldi. Başını salladı.
“İyi,” diye mırıldandı kendi kendine. “Cila tutmuş.”
Sonra gergi tellerine geçti. Telleri tek tek parmağının ucuyla yokladı; her biri ince bir tambur teli gibi titreşiyordu. Üçüncü telde duraksadı. Ses, ötekilere göre çeyrek perde daha pes çıkmıştı. Cebinden küçük pirinç gerdirme anahtarını çıkarıp kancayı dikkatlice iki diş sıktı, teli yeniden tıngırdattı. Bu kez ses ötekilerle aynı hizaya geldi.
Tam o sırada hangarın arka kapısından uykulu ayak sesleri geldi. On sekiz yaşlarında, ince yapılı, kasketini ensesine kaydırmış genç çırak İsmail, elinde dumanı tüten iki teneke maşrapa çayla içeri girdi.
“Günaydın Rasim Usta,” dedi esnemesini bastırmaya çalışarak. “Ocak yeni tutuştu, çayı biraz açık oldu ama sıcak.”
Rasim başını şamandıranın altından çıkarıp çırağına baktı. “Eline sağlık İsmail. Ama maşrapaları tezgâhın sol köşesine koy, çizim kâğıtlarının yanına değil. Dün de söyledim, çayın buharı bile kâğıdı kabartır.”
İsmail hemen adımlarını düzeltip maşrapaları uzak köşeye bıraktı. “Usta, bugün deniz subayları geliyormuş, doğru mu? Komutan dün akşam ortalığı iyice süpürttü.”
“Doğru,” dedi Rasim, doğrulup ellerini iş önlüğüne silerek. “Bugün Deniz Tayyare Mektebi resmen açılıyor. Donanmadan seçilmiş yeni zabitler gelecek.”
İsmail gözlerini iri iri açtı. “Vay be… Koca zırhlılardan inip bunlara mı binecekler? Sence alışabilirler mi usta? Geçen ay gelen kara subaylarından biri daha motor çalışırken kulaklarını tıkayıp geri kaçmıştı.”
Rasim teneke maşrapayı eline aldı, bir yudum sıcak çay içti. “Denizci, kara subayına benzemez İsmail,” dedi ağır ağır. “Denizci rüzgârın yüzüne vurmasına alışıktır, tuzun gözünü yakmasına alışıktır, makinenin dar yerde gürlemesine alışıktır. Ama yine de göreceğiz. Kimi vardır, güvertede aslan kesilir ama ayağının altındaki tahta iki karış yükselince dizinin bağı çözülür. Kimi de vardır, hiç ses etmez, sadece işine bakar.”
“Peki bu tayyare hazır mı usta? Bugün suya indirecekler mi?”
Rasim, soldaki tayyarenin motor kaportasına doğru yaklaştı. Gece boyunca soğumuş silindirlerin altındaki teneke tavaya eğilip baktı. Tavanın sol kenarında, iki kuruş büyüklüğünde, kehribar rengi ince bir hint yağı birikintisi duruyordu. Dün akşam motoru susturduğunda orası kupkuruydu. Demek ki gece soğumasında üstteki rakorlardan biri ya da alt conta çok hafif kaçırmıştı. Büyük bir arıza değildi; beş dakikalık sıkma ve yeni bir fiber pul işini görürdü.
Rasim tam anahtar takımına uzanacaktı ki durdu. İçinden garip, sessiz bir merak geçti. Elini geri çekti.
“Şu yağ izini silme İsmail,” dedi.
İsmail şaşkınlıkla baktı. “Neden usta? Komutan görürse kızmasın? Dün her yeri pırıl pırıl yapın demişti.”
“Kızarsa bana kızar, sana değil,” dedi Rasim, yüzünde neredeyse belirsiz bir tebessümle. “Bırak kalsın. Bugün gelen zabitlerin gözü nerede, onu göreceğiz. Gökyüzüne mi bakıyorlar, yoksa yere damlayan yağa mı?”
İsmail bir şey anlamadan başını salladı, süpürgeyi duvara dayayıp tezgâhın başındaki aletleri boy sırasına dizmeye koyuldu. Rasim ise tezgâhın alt çekmecesini açtı. İçeride, sayfaları yağdan sertleşmiş, köşeleri kıvrılmış eski bir defter duruyordu. İki yıl boyunca Yeşilköy’de tuttuğu bütün bakım kayıtları o defterdeydi. Parmağıyla son sayfasını çevirdi. Geçen sonbaharda, sol kanat gergi teli gevşek bırakıldığı için inişte burnunu toprağa gömen genç bir teğmenin uçağına ait satır hâlâ gözünün önündeydi: “İki gün önce telde gevşeklik görüldü, ‘yarın bakarız’ denildi. Yarın gelmedi.” O günden beri Rasim, gördüğü en ufak terlemeyi bile kâğıda geçirmeden hangardan çıkmazdı. Çünkü ona göre kâğıda yazılmayan arıza unutulur, unutulan arıza insan öldürürdü.
Eski defteri saygıyla çekmecenin dibine yerleştirdi, yerine yeni aldığı, kalın mukavva kapaklı, çizgisiz kaba kâğıttan yapılma defteri çıkardı. Kapağına kara kurşun kalemle, bastıra bastıra tek bir başlık yazdı: HANGAR DEFTERİ — DENİZ ŞUBESİ. Altına da bugünün tarihini düştü: 25 Haziran 1914.
Saat sekize doğru Marmara’nın üstündeki sis incelip güneşe teslim oldu. Kıyıdaki çakıl taşları parlamaya, uzaklardaki yelkenliler seçilmeye başladı. Hangarın önündeki toprak alanda önce iki subayın, ardından okulun Fransız yöneticisi Yüzbaşı Marki De Gois De Mezeyrac’ın ayak sesleri duyuldu. Fransız yüzbaşı her zamanki gibi şık, çizmeleri pırıl pırıl, elinde ince deri eldivenleriyle yürüyordu; yanında tercüman subay ve bahriyeden yeni tayin edilmiş dört deniz subayı vardı.
Rasim, tezgâhın başından ayrılıp hangarın girişine yakın, gölgede bir noktada durdu. Ne fazla öne çıktı ne de saklandı. Elinde katlanmış temiz bir üstübü vardı; yüzü her zamanki gibi sakin, gözleri ise gelenlerin her hareketindeydi.
Tercüman subay, Fransız yüzbaşının hızlı ve canlı cümlelerini Türkçeye çevirerek iki tayyareyi tanıtmaya başladı: kanat açıklığı, motorun beygir gücü, şamandıraların suyu kesme açısı, havada kalış süresi… Yeni gelen deniz subaylarından üçü hemen tayyarenin kanat ucuna ve kokpit kenarına yöneldi. Genç, uzun boylu olanı heyecanla kokpite eğilip lövyeye dokundu; yanındaki arkadaşına dönüp “Bak, dümen gibi değil, hem öne arkaya hem sağa sola yatıyor!” dedi. Bir diğeri ise elini siper edip hangarın açık kapısından gökyüzüne bakarak bugünkü rüzgârda kaç yüz metreye çıkılabileceğini sordu.
Rasim’in gözü ise dördüncü subaya takıldı.
Diğerlerinden birkaç yaş daha olgun görünen, esmer, omuzları dik, bakışları son derece durgun bir üsteğmendi bu. Üniforması tertemizdi, ama ne yeni dikilmiş bir gösterişi ne de kırışıklığı vardı; yıllardır denizde giyilmiş, insanın üstüne ikinci bir deri gibi oturmuş bir üniformaydı. Diğerleri kokpiti ve gösterge tablosunu incelerken, bu subay tek kelime etmeden uçağın ön tarafına geçti.
Rasim nefesini tutmadan, ama dikkatini hiç dağıtmadan izledi.
Subay önce pervanenin karşısında durdu. Elini kaldırdı, ahşap pervanenin vernikli kenarına hafifçe dokundu. Korkarak ya da çekinerek değil; bir marangozun ceviz tahtasının damarına baktığı gibi. Sonra parmaklarını pervanenin merkezindeki çelik göbeğe götürdü, çevresindeki cıvata başlarını gözleriyle tek tek saydı. Bir an bile kokpite bakmamıştı. Göğe de bakmamıştı.
Ardından dizini hafifçe kırıp şamandıraların gövdeye bağlandığı çelik dikmelerin altına eğildi. Bağlantı pimlerini, gergi tellerinin girdiği halkaları inceledi. Ve tam o sırada, motorun altındaki teneke tavaya gözü ilişti.
Subay birkaç saniye kıpırdamadan durdu. Ne kaşlarını çattı ne de yüksek sesle bir şey söyledi. Yalnızca doğruldu, etrafına bakındı ve gölgede duran Rasim’i gördü. Diğerleri hâlâ Fransız yüzbaşının kanat profiliyle ilgili açıklamalarını dinlerken, o sessiz adımlarla Rasim’in yanına yaklaştı.
“Kolay gelsin usta,” dedi. Sesi ne emreder gibiydi ne de fazla yumuşak; ölçülü, temiz bir Ege tınısı taşıyordu.
“Sağ olun efendim, hoş geldiniz,” dedi Rasim, hafifçe başını eğerek.
Subay, başıyla soldaki tayyarenin motor altını işaret etti. “Sol silindirin altındaki tavada ince bir yağ birikintisi var. Dünden kalma mı, yoksa üstteki besleme borusunun rakorundan gece mi sızdı?”
Rasim’in içinde, uzun zamandır hissetmediği bir ferahlık kıpırdadı. Yanındaki çırağı İsmail’in şaşkınlıkla ağzının hafifçe aralandığını göz ucuyla gördü.
“Gece soğumasında sızdı efendim,” dedi Rasim, sesinde saklayamadığı bir saygıyla. “Üst rakor değil, alt karter kapağındaki fiber conta yarım milim ezilmiş. Sıcakken şişip tutuyor, gece soğuyunca terleme yapıyor.”
Subay başını usulca salladı. “Haddehane’de de eski buhar pompalarında aynı şeyi görürdük. Sıcakken sessiz durur, sabaha karşı terler. Conta değiştirmeden sıkarsan kapağı çatlatır.”
“Aynen öyle efendim,” dedi Rasim. İlk kez yüzünde gerçek bir gülümseme belirdi. “Birçok kişi ‘sıkıver usta’ der geçer. Sonra alüminyum gövde çatlar, elimizde yedek gövde de yok.”
“Adım Cemal,” dedi subay, elini uzatarak. “Üsteğmen Cemal. İzmirliyim.”
Rasim, elinin hafif yağlı olmasından çekinip bir an duraksadı, üstübüyle avucunu hızla sildi, sonra uzatılan eli sıkıca kavradı. “Rasim efendim. Başmakinist. İki yıldır buradayım.”
“Memnun oldum Rasim Usta,” dedi Cemal. Elini çekerken gözleri yeniden tayyareye döndü. “Şu conta değişimini ne zaman yapacaksın? Eğer vaktin olursa, öğleden sonra ders bitiminde gelip başından sonuna izlemek isterim. Biz bu motorların içini bilmeden üstüne binersek, rüzgârın insafına kalırız.”
Rasim, karşısındaki adama birkaç saniye daha baktı. İki yıl içinde bu hangardan onlarca subay geçmiş, çoğu motor kapağı açıldığında üstüne yağ sıçramasın diye iki adım geri çekilmişti. İlk kez bir subay, daha ilk sabahında uçuş saatini değil, conta değişiminin saatini soruyordu.
“İkindiye doğru sökerim efendim,” dedi Rasim. “Kapı her zaman açık. Buyurun gelin, birlikte bakalım.”
Tam o sırada tercüman subayın sesi hangarda yankılandı; Fransız yüzbaşı yeni grubu teorik brifing için deniz kenarındaki ahşap dershaneye çağırıyordu. Cemal, Rasim’e kısa bir baş selamı verip arkadaşlarına yetişti. Ama çıkmadan önce hangarın eşiğinde bir saniyeliğine durup kapı önündeki kırmızı rüzgâr torbasına baktı. Torba artık kıpırdanmaya, güneyden gelen ılık bir esintiyle hafifçe şişmeye başlamıştı.
Subaylar dershaneye doğru uzaklaşınca hangara yeniden o alışıldık, derin sessizlik çöktü. İsmail elindeki anahtarı bırakıp Rasim’in yanına geldi.
“Usta,” dedi hayretle, “adam daha beş dakika olmadı geleli, o iki damla yağı nasıl gördü? Ötekiler üstünden atlayıp geçti.”
“Göz alışkanlığı İsmail,” dedi Rasim, tezgâhına doğru yürüyerek. “Gemi makinesinden gelen adam, önce kaçağa bakar. Çünkü gemide küçük bir kaçak büyürse sintine dolar, gemi ağırlaşır. Tayyarede ise o iki damla yağ havada biterse motor kitlenir.”
“Peki… başka bir şey dikkatini çekti mi usta?” diye sordu İsmail, sesini biraz alçaltarak. “Diğer subaylardan biri arkasından fısıldadı, duydun mu? ‘İzmirli Arap Cemal’ dedi, sanki biraz şaşkın gibiydi.”
Rasim tezgâhın başında durdu, çırağına döndü. Bakışları bir anda sertleşti, ama sesi yükselmedi. “Bak İsmail,” dedi tane tane. “Bu hangarda kimin teni ne renkmiş, kimin dedesi nereden gelmiş, kimin babası paşaymış, beni zerre ilgilendirmez. Benim baktığım iki şey var: Birincisi, bu adam benim gece yarısına kadar ter döküp hazırladığım uçağı kırmadan geri getirebilir mi? İkincisi, uçağa binerken bana selam verip ‘motor nasıl usta’ diye sorar mı? Gerisi kahvehane lafıdır. Bu kapıdan içeri kahvehane lafı sokma.”
İsmail başını önüne eğdi. “Haklısın usta. Kusura bakma.”
“Hadi şimdi git, depodan iki numara fiber conta kes, bir de temiz bez getir. İkindiye kadar şu karter kapağını hazırlayalım. Üsteğmen gelince elimiz boş yakalanmayalım.”
İsmail koşarak arka depoya geçerken Rasim tezgâhın kenarındaki yüksek tabureye oturdu. Dışarıda güneş iyice yükselmiş, hangarın geniş kapısından içeri vuran ışık huzmesinin içinde toz zerrecikleri ağır ağır dönmeye başlamıştı. Kıyıdan, dalgaların ahşap kızağa vurup çekilirken çıkardığı yumuşak ses geliyordu.
Rasim, yeni açtığı Hangar Defteri’ni önüne çekti. Kurşun kalemin ucunu çakısıyla dikkatlice yonttu; ince tahta kıymıkları tezgâhın üstüne döküldü. Elini defterin kaba, saman sarısı sayfasına koydu. Sayfa henüz tertemizdi; birkaç hafta içinde üstünde hint yağı lekeleri, parmak izleri, rüzgâr hesapları ve silinip yeniden yazılmış uçuş saatleri olacaktı. Ama ilk satır her zaman en önemlisiydi.
Bir an düşündü, sonra yavaş ama düzgün bir el yazısıyla yazmaya başladı:
25 Haziran 1914 — Ayastefanos, Deniz Şubesi
Hava: Sabah yoğun sis, saat 08.00 sonrası güneyden hafif esinti. İki tayyarede kanat gerginliği normal, 1 numaralı tayyarenin sol üst üçüncü gergi teli iki diş sıkıldı. Alt karter contasında hafif terleme mevcut; ikindi sökülecek.
Bugün donanmadan ilk dört zabit geldi. Denizden gelen subaylar göğe değil önce rüzgâra bakar. İçlerinden biri pervaneye elini koydu, korkmadı; sadece çivilerin başını saydı. Adı Üsteğmen Cemal. Tavadaki iki damla yağı herkesten önce gördü, ikindide conta değişimine gelecek.
Rasim kalemi bıraktı, yazdığı satırları sessizce bir kez daha okudu. Sonra defterin alt köşesine küçük bir not daha ekledi:
Not: Bu adamla uzun çalışırız. Allah rüzgârını düz etsin.
İkindi güneşi hangarın içine eğik ve altın sarısı bir ışıkla dolduğunda, Cemal söz verdiği gibi tam vaktinde kapıda belirdi. Bu kez üniformasının ceketini çıkarmış, kollarını dirseklerine kadar sıvamıştı.
“Geç kalmadım ya Rasim Usta?” dedi içeri girerken.
“Tam vaktinde geldiniz efendim,” dedi Rasim, elindeki lokma anahtarını göstererek. “Daha ilk cıvataya yeni dokunuyordum.”
İkisi birlikte tayyarenin burnunun altına eğildiler. İsmail elinde yağ tavası ve yedek contayla yanlarında duruyordu. Rasim cıvataları çapraz sırayla gevşetirken her bir hareketini kısa, öz cümlelerle anlattı: hangi cıvatanın fazla zorlanmaması gerektiğini, alüminyum yatağın demir gibi affedici olmadığını, motor çalışırken titreşimin önce hangi bağlantıyı yokladığını. Cemal soru üstüne soru sormuyor, ama her kritik noktada tam yerinde tek bir soru soruyordu.
Karter kapağı ayrılıp eski, ezilmiş fiber conta ortaya çıktığında Cemal parçayı eline alıp ışığa tuttu.
“Sadece ezilmemiş,” dedi dikkatle inceleyerek. “Şu köşede kılcal bir yanık izi var. Burası biraz fazla ısınıyor olmalı.”
Rasim şaşkınlıkla parçaya eğildi, gözlerini kısarak baktı. Gerçekten de contanın sağ üst kenarında, çıplak gözle zor seçilen koyu kahverengi bir kavrulma çizgisi vardı. “Haklısınız efendim,” dedi yavaşça. “Ben sadece ezilme sanmıştım. Demek ki bu silindirin yağ kanalı biraz daralmış, yarın sabah onu da tel geçirip temizleyelim.”
“Şimdi de bakabiliriz,” dedi Cemal, tezgâhtaki ince bakır tele göz atarak. “Yarına bırakmayalım.”
Rasim’in dudakları hafifçe kıvrıldı. On beş dakika içinde yağ kanalını temizlediler, yeni kestikleri fiber contayı özenle yerleştirdiler ve cıvataları karşılıklı dengeli şekilde sıktılar.
“Şimdi sözde kalmasın efendim,” dedi Rasim, doğrulup ellerini çırparak. “İsmail, kapının önünü aç; tayyareyi iki boy dışarı çekelim. Motoru iki dakika çevirip bakalım, ısınınca kaçırıyor mu?”
Üçü birlikte şamandıraların altındaki taşıma arabasına omuz verip tayyareyi hangarın önündeki düzlüğe çıkardılar. Tekerleklerin önüne kalın ahşap takozları koydular. İsmail kuyruğun gerisine geçip gövdeyi sıkıca kavradı. Cemal, Rasim’in işaretiyle kokpitin kenarına çıkıp yakıt musluğunu ve manyeto anahtarını kontrol etti.
“Manyeto kapalı!” diye bağırdı Cemal, rüzgârın içinden net duyulan bir sesle.
“Kapalı!” diye karşılık verdi Rasim, pervaneyi iki kez yavaşça çevirip silindirlere yakıt çekerek. “Manyeto açık!”
“Açık!”
Rasim ahşap pervanenin kanadına tüm ağırlığıyla asılıp geri çekildi. Motor önce iki kez boğuk bir öksürükle sarsıldı, sonra üçüncü denemede keskin bir gürlemeyle ateş aldı. Pervane gözle görülmez bir daireye dönüştü; geriye doğru savrulan rüzgâr yerdeki ince tozu ve kuru otları havalandırdı, hangarın önündeki kırmızı torbayı dimdik uzattı. Rasim kulağını motorun sesine verdi; her bir patlama temiz, düzenli ve keskindi. İki dakika sonra elini kaldırıp kesme işareti yaptı. Cemal manyetoyu kapattı; pervane birkaç kez ağır ağır dönüp durdu.
Ortaya çöken ani sessizlikte ikisi de motorun altına eğildi. Rasim, beyaz bir bez parçasını yeni contanın kenarında gezdirdi, sonra bezi güneşe tuttu. Bez kupkuruydu; tek bir yağ izi bile yoktu.
“Tamamdır,” dedi Rasim, sesinde derin bir meslek tatminiyle.
Hangarın dışındaki muslukta, soğuk su ve kalıp sabunla hint yağını ellerinden arındırırken güneş Marmara’nın uzak ucuna doğru alçalmaya başlamıştı. Deniz, bakır rengi bir parlaklığa bürünmüştü.
Cemal, ellerini havluyla kurularken kıyıdaki ahşap kızağa doğru baktı. “Yarın su üstü taksi denemeleri başlıyormuş,” dedi. “Fransız yüzbaşı sabah yedide burada olun dedi.”
“Ben altıda motorları ısıtmış olurum efendim,” dedi Rasim. “Siz gelmeden pervane dönmüş, yağ dolaşmış olur.”
“Sana bir şey soracağım Rasim Usta,” dedi Cemal, dönüp doğrudan onun gözlerine bakarak. “İki yıldır buradasın. Birçok pilot gördün, birçok kaza da görmüşsündür. Bu makinelerde insanı en çok ne yanıltır?”
Rasim bir an sustu, bakışlarını denizin üstündeki kızıl çizgiye çevirdi. “Acele,” dedi sonunda. “Bir de kendine fazla güven. Denizde gemi seni biraz idare eder, yanlış dümen kırsan bile suyun direnci zaman kazandırır. Ama burada zaman yok efendim. Rüzgâr bir saniyede yön değiştirir, motor bir saniyede öksürür. Kendini kuştan üstün gören adam düşer; makineyi dinleyen adam iner.”
Cemal, bu cevabı sanki bir ders kitabının en önemli sayfasıymış gibi sessizce içine aldı. “Anladım usta,” dedi. “Yarın sabah yedide görüşürüz.”
Cemal, subay yatakhanesine doğru yürüyüp akşam loşluğunda gözden kaybolurken, Rasim tayyareyi İsmail’le birlikte yeniden hangara çekti ve büyük sürgülü kapıyı kapatıp kilitledi. Asma kilidi bir kez yokladı, sonra cebinden küçük defterini çıkarıp kapının hemen yanında, günün son ışığında tek bir satır daha ekledi: “İkindi conta değişti, yağ kanalı temizlendi, 2 dk yer çalıştırması yapıldı — kaçak yok.”
Ertesi sabah, 26 Haziran’da suların üstünde ilk motor sesi yankılanacaktı. Ne Rasim ne Cemal, o günden yalnızca iki gün sonra uzak bir Balkan şehrinde, Saraybosna’da patlayacak tek bir silah sesinin bütün dünyayı, bu iki ahşap hangarı ve ikisinin kaderini geri dönülmez biçimde değiştireceğini henüz bilmiyordu. Hangar sessizdi; rüzgâr güneyden esiyordu ve her iki tayyarenin motoru da sabaha hazırdı.