Kaza ve Hangar Sessizliği
Mayıs ayının son haftasında Marmara’nın havası bir gün yaza, ertesi gün sert bir sonbahara dönüyordu. Çanakkale cephesinden gelen telgraflar her sabah okulun panosunda biraz daha uzun listeler halinde asılıyor; hem kara hem deniz tayyarecilerine duyulan ihtiyaç saatler geçtikçe büyüyordu. Üsteğmen Serno’nun koyduğu yeni programda artık dinlenme günü yoktu. Rüzgâr elverdiği sürece sabah altıda motorlar ısınıyor, öğleye kadar aralıksız kalkış, dönüş ve iniş talimleri yapılıyordu.

O salı sabahı Cemal, kıyıdaki ahşap kızağın kenarında durmuş, elindeki deri başlığı parmaklarının arasında çevirirken kırmızı rüzgâr torbasını izliyordu. Torba bir türlü karar veremiyordu: beş saniye boyunca kuzeydoğuya doğru gergin duruyor, sonra birden gevşeyip hafifçe batıya dönüyordu.
“Rüzgâr oynak bugün,” dedi hemen yanında duran Usta Rasim, gözlerini kısmış denize bakarak. “Kıyıdaki tepelerden dönüp geliyor, suya yakın yerde boşluk yapar.”
“Öyle,” dedi Cemal. “İnişte son on metrede dikkat etmek lazım.”
İki numaralı deniz tayyaresinin kokpitinde o sabah Teğmen Galip oturuyordu. Son bir ayda Galip çok yol almış, Serno’nun rüzgâr tablolarını neredeyse ezberlemişti; ama içinde hâlâ ilk günkü o sabırsız, kendini bir an önce cepheye hazır kanıtlama ateşi vardı. Motoru çalıştırdı, elini kaldırıp işaret verdi ve kısa bir koşunun ardından Marmara’nın gri-yeşil sularından kopup yükseldi.
Cemal, kıyıdan onun uçuşunu takip etti. İlk iki tur temizdi. Galip elli metre irtifada geniş daireler çizdi, sonra Serno’nun işaretiyle iniş için açığa dönüp burnunu kıyıya çevirdi.
Tam o anda kıyıdaki kırmızı rüzgâr torbası aniden yön değiştirip direğe dolandı.
Cemal’in içinden soğuk bir ürperti geçti. “Rüzgâr arkadan vurdu,” diye mırıldandı. “Galip, gaz ver… pas geç!”
Ama kokpitteki motorun gürültüsü kıyıdan gelen hiçbir sesi duymaya izin vermiyordu. Galip gazı kesmiş, suya inmeye karar vermişti. Yandan ve arkadan gelen ani rüzgâr tayyareyi olması gerekenden daha hızlı aşağı bastırdı; sol kanat bir anda kırk beş derece yattı. Galip son saniyede lövyeyi ters yöne kırdı ama artık suyun yalnızca iki metre üstündeydi.
Sol şamandıra, gelen bir Marmara dalgasının sırtına sert bir açıyla vurdu.
Kıyıdan bile duyulan kuru, keskin bir ahşap çatırtısı yankılandı. Şamandıra gövdeden koptu, tayyarenin burnu bir anda suyun içine saplandı ve kuyruk ağır çekimde gibi gökyüzüne dikilip bütün gövde ters döndü. Ahşap pervane suya çarpıp parçalandı; beyaz bir köpük bulutu havaya yükseldi.
Kıyıda bir anlık, insanın kanını donduran bir sessizlik oldu. Ters dönmüş tayyarenin kırık şamandıraları suyun üstünde yüzüyor, ama kokpitten kimse çıkmıyordu.
“Kemer!” diye bağırdı Cemal. “Kemerine sıkıştı!”
Bir saniye bile beklemedi. Üniformasının ceketini ve çizmelerini kızağın üstüne fırlatıp doğrudan soğuk Marmara sularına atladı. Hemen arkasından Rasim ile iki deniz eri kıyıdaki küçük kurtarma sandalını suya itip küreklere asıldılar.
Mayıs suyu hâlâ buz gibiydi. Cemal, İzmir’in rıhtımında çocukken öğrendiği o güçlü, düzenli kulaçlarla yüz metre ötedeki enkaza doğru yüzdü. Yaklaştıkça suyun üstüne yayılan keskin benzin ve hint yağı kokusu genzini yaktı, gözlerini acıttı. Ters dönmüş kanatların arasında gergi telleri bir örümcek ağı gibi suyun altına sarkıyordu.
Cemal derin bir nefes alıp suyun altına daldı. Bulanık, yeşilimsi karanlıkta Galip’i gördü: baş aşağı kalmış, iki eliyle belindeki deri emniyet kemerinin metal tokasını açmaya çalışıyor ama suyun basıncından ve panikten tokayı bir türlü kurtaramıyordu. Ağzından son birkaç hava kabarcığı yükseldi.
Cemal, kopmuş gergi tellerinden birinin yanağını çizdiğini bile hissetmeden kokpite sokuldu. İki eliyle Galip’in titreyen ellerini kenara itti, metal tokayı kendi ağırlığıyla yukarı bastırıp pimi çekti. Kemer boşaldı. Cemal, bayılmak üzere olan arkadaşının koltuk altlarından kavrayıp bütün gücüyle yukarı itti.
İkisi birlikte suyun yüzüne çıktıklarında, kurtarma sandalı tam yanlarına yanaşmıştı. Rasim sandalın kenarından sarkıp önce yarı baygın haldeki Galip’i, ardından da nefes nefese kalmış Cemal’i içeri çekti. Galip sandalın tahtasına uzanıp şiddetle öksürmeye, yuttuğu tuzlu suyu çıkarmaya başladı. Sol göğsünü tutuyordu, yüzü bembeyazdı; ama nefes alıyordu.
“Yaşıyor,” dedi Cemal, göğsü inip kalkarken. “Sağlam… sadece su yuttu, bir de kaburgası vurmuş olmalı.”
Rasim, kendi kuru yün hırkasını çıkarıp titreyen Galip’in üstüne örttü, sonra bir an Cemal’in yanağından sızan ince kan çizgisine baktı. “Senin yanağın yarılmış efendim.”
“Tel çizdi usta,” dedi Cemal, eliyle yüzündeki tuzlu suyu silerek. “Önemli değil. Kıyıya çekelim.”
Öğleden sonra Galip, okul revirine yatırıldı. Doktor iki kaburgasında çatlak olduğunu, ama ciğerlerinin temiz çıktığını ve birkaç hafta dinlendikten sonra toparlayacağını söylediğinde herkes biraz rahatladı. Ama o rahatlık uzun sürmedi.
İkindiye doğru, sudan halatlarla çıkarılan 2 numaralı deniz tayyaresinin enkazı ahşap hangarın tam ortasına çekildi. Kırık sol kanadın bezleri yırtılmış, ahşap kaburgaları bir kuşun kırık kemikleri gibi dışarı fırlamıştı. Parçalanmış pervane ve kopmuş şamandıra tezgâhın hemen yanına bırakılmıştı.
O akşam subay yemekhanesinde kaşık seslerinden başka tek bir ses çıkmadı. Genç mülazımlar tabaklarına bakıyor, kimse ertesi günkü uçuş çizelgesinden söz açmıyordu. O güne kadar gökyüzünü bir heyecan, bir macera gibi gören o genç yüzlere ilk kez soğuk, çıplak bir gerçek oturmuştu: Bu makineler gerçekten düşüyordu ve insan o suyun altında nefessiz kalabiliyordu.
Cemal, yemeğini bitirip revire uğradı. Galip yatağında yarı doğrulmuş, solgun ama uyanıktı. Cemal’i görünce hafifçe gülümsedi.
“Beni oradan çekip çıkarmasan… gidiyordum Cemal,” dedi sesi kısılarak.
“Bir şeyin yok Galip,” dedi Cemal, yatağın yanındaki sandalyeye oturarak. “Rüzgâr son saniyede arkadan döndü. Kıyıdan gördüm.”
“Pas geçmeliydim,” dedi Galip, gözlerini tavana dikerek. “Serno haklıymış. İnat ettim, ‘inerim’ dedim. İnadım beni suya gömdü.”
“İyileşince yine uçarsın,” dedi Cemal sakin bir sesle. “Şimdi dinlen.”
Revirden çıktığında hava tamamen kararmıştı. Cemal koğuşa gitmedi; adımları onu kendiliğinden ahşap hangara götürdü. Kapı aralıktı, içeriden tek bir gaz lambasının soluk ışığı sızıyordu.
İçeri girdiğinde Usta Rasim’i, kırık sol şamandıranın ve kopmuş çelik dikmenin başında yere diz çökmüş halde buldu. Rasim’in elinde küçük bir büyüteç ve kırık bir cıvata vardı. Omuzları her zamankinden daha fazla çökmüş görünüyordu.
“Hâlâ uyumadın mı Rasim Usta?” dedi Cemal, yavaşça yanına yaklaşarak.
Rasim başını kaldırmadı. “Bakıyorum efendim,” dedi sesi boğuktu. “Sabah bu tayyareyi ben teslim ettim. Bir tel gevşek miydi, şamandıra bağında bir çürük mü vardı diye bakıyorum. Eğer benim gözümden kaçan bir şey yüzünden o çocuk az kalsın boğuluyorduysa…”
Cemal, Rasim’in yanına diz çöktü. Kırık ahşap kirişi eline alıp gaz lambasının ışığına tuttu. Kırık yüzeyi taze, kıymıklı ve bembeyazdı; en ufak bir çürük ya da eski çatlak izi yoktu. Çelik bağlantı pimi ise yerinden çıkmamış, etrafındaki sağlam ahşabı beraberinde koparmıştı.
“Bak usta,” dedi Cemal, kırık ahşabı Rasim’in gözünün önüne getirerek. “Bağlantı tutmuş. Cıvata yerinden oynamamış. Ahşap, yandan gelen dalga darbesiyle taze yerinden kırılmış. Senin elinden çıkan her parça görevini son saniyeye kadar yapmış.”
Rasim bir süre kırık ahşaba baktı, sonra derin, ağır bir nefes verdi. “Olsun efendim,” dedi usulca. “İnsan yine de kendi vicdanına hesap soruyor. Bu çocukların canı bizim sıktığımız somuna bağlı.”
“Yarın sabah uçuşlar devam edecek,” dedi Cemal, ayağa kalkıp ellerindeki tozu silkeleyerek. “Serno az önce emri astı.”
Rasim başını kaldırdı, gözlerinde endişeli bir gölge vardı. “Bu akşam yemekhaneden çıkan gençlerin yüzünü gördüm efendim. Çoğunun gözü korkmuş. Yarın sabah kimse ilk uçağa binmek istemeyecek.”
“Birinin binmesi gerekecek usta,” dedi Cemal. “1 numaralı tayyareyi sabah altıda hazırla.”
Rasim bir saniye Cemal’in yüzüne baktı, sonra başını ağır ağır salladı. “Hazır olacak efendim.”
Ertesi sabah saat yedide Ayastefanos kıyısında garip, buz gibi bir sessizlik vardı. 2 numaralı tayyarenin enkazı hangarın arka köşesine çekilmiş, 1 numaralı deniz tayyaresi—Galip’in kaza yaptığı tayyarenin birebir aynısı—ahşap kızağın üstüne çıkarılmıştı. Rüzgâr bu kez kuzeyden düzenli esiyordu, deniz sakindi. Ama kıyıdaki sırada duran altı subayın yüzü gergindi; bakışları hep yere ya da uzak ufka kaçıyordu.
Üsteğmen Erich Serno, sıranın önünde durdu. Yüzünde ne öfke ne de merhamet vardı; yalnızca savaş zamanının o soğuk gerçekçiliği.
“Dün bir kaza yaşadık,” dedi Serno, tercüman kelimeleri aktarırken. “Makineler arızalanabilir, rüzgâr dönebilir, pilot hata yapabilir. Ama düşen bir tayyareyi görüp yerde kalan subay, cephede göğe çıkamaz. Eğitim bugün aynen devam ediyor. İlk uçuş için gönüllü olan?”
Kıyıda birkaç saniye boyunca yalnızca dalgaların çakıllara vuruşu duyuldu. Genç mülazımlar birbirlerine yan gözle baktılar. Kimsenin ayağı öne gitmedi. O an, okulun bütün geleceği sanki ince bir ipin üstünde sallanıyordu.
Cemal, en ufak bir gösteriş yapmadan, ne sesini yükselterek ne de göğsünü kabartarak bir adım öne çıktı. Sol yanağındaki ince tel çizgisinin üstünde küçük beyaz bir sargı bandı vardı.
“Ben çıkıyorum efendim,” dedi sakin, düz bir sesle.
Serno, Cemal’e baktı. Bakışlarında kısa ama derin bir saygı parladı. “Hazırlan Üsteğmen.”
Cemal deri başlığını bağladı, gözlüklerini eline aldı ve kızağa doğru yürüdü. Herkesin gözü onun üstündeydi. Tayyarenin yanına geldiğinde her zamanki gibi önce pervaneye dokundu, şamandıra bağlantılarına göz attı, sonra Rasim’le bakıştı.
“Motor sıcak efendim,” dedi Rasim alçak sesle. “Bütün teller tamam.”
“Eline sağlık usta.”
Cemal kokpite tırmandı, emniyet kemerini taktı ve tokayı iki kez eliyle yokladı. Motor gürledi. Tayyare suya indi, rüzgârı burnuna aldı ve kısa, kararlı bir koşunun ardından Marmara’nın üstüne yükseldi.
Kıyıdaki genç subaylar, başlarını kaldırıp Cemal’in elli metre irtifada çizdiği o sakin, sarsıntısız daireleri izlediler. On dakika sonra Cemal, gazı ustalıkla kısıp tayyareyi tıpkı suya konan bir deniz kuşu gibi tek bir sarsıntı bile olmadan kızağın önüne indirdi.
Kokpitten indiğinde kimse alkışlamadı; çünkü dün yaşanan kazadan sonra alkış yersiz olurdu. Ama Cemal sıraya geri döndüğünde, genç mülazımlardan en küçüğü derin bir nefes alıp bir adım öne çıktı:
“İkinci uçuşa ben çıkıyorum efendim.”
O an Cemal, kıyıdaki o ağır korku duvarının çatlayıp dağıldığını gördü. Rasim ise hangarın gölgesinde, önlüğünün cebinden çıkardığı kurşun kalemle Hangar Defteri’ne tek bir satır düştü: “Kaza herkesi susturdu, Cemal Bey’in on dakikalık uçuşu herkesi yeniden konuşturdu.”