Bez Kanat Dikişi ve Gece Nöbeti
1915 yılının Aralık ayında gece, Ayastefanos’a ikindiyle birlikte inerdi. Marmara’nın üstünden esen sert poyraz, ahşap hangarın geniş kapısını saatlerdir ağır, sabırlı bir el gibi itip duruyordu. Dışarıda hava donmaya yakındı; içeride ise döküm sobanın karnında ağır ağır yanan meşe odunlarının çıtırtısı ve tavan kirişine asılı iki gaz lambasının sarı, sıcak ışığı vardı.

Saat on biri geçmişti. Okul koğuşlarının ışıkları çoktan sönmüş, genç çırak İsmail bile Rasim’in zoruyla yatmaya gönderilmişti. Hangarda yalnızca Usta Rasim kalmıştı.
Uzun çam tezgâhın üstünde, iki gün önce sert bir kış dalgasında alt yüzeyi yırtılan 1 numaralı deniz tayyaresinin sol kanadı yatıyordu. Yırtık iki karış kadardı; ama Rasim, yamayı gelişigüzel yapıştırıp geçmeye razı olmamıştı. Yırtık parçayı tamamen sökmüş, kırılan ince ladin kaburgayı tutkalla ve keten sargıyla onarmış, şimdi de gerilmiş taze keten bezini eğri saraç iğnesiyle milim milim gövdeye dikiyordu.
Balmumlu iplik, her çekişinde bezin içinden ince bir hışırtıyla geçiyordu. Rasim’in kalın, yağ izli parmakları ağır anahtarları tuttuğu kadar bu ince iğneyi de şaşırtıcı bir ustalıkla yönetiyordu. Dikiş aralıkları neredeyse bir cetvelle ölçülmüş gibi eşitti.
“Bir dikiş atlarsa rüzgâr oradan girer,” diye mırıldandı kendi kendine. “Rüzgâr bir kez bezin altına girdi mi, bütün kanadı soyar.”
Tam o sırada hangarın yanındaki küçük personel kapısı usulca aralandı. İçeri soğuk bir rüzgâr dalgasıyla birlikte taze demlenmiş çay kokusu doldu. Gelen Cemal’di. Üzerinde nöbetçi subay kaputu, iki elinde de dumanı tüten iki teneke maşrapa vardı.
“Hâlâ ayakta olduğunu biliyordum Rasim Usta,” dedi Cemal, kapıyı sırtıyla yavaşça kapatarak. “Nöbet kulübesinde çay demledim, birini sana getirdim.”
Rasim başını kanattan kaldırıp gülümsedi. “Eline sağlık efendim. Tam da parmaklarım uyuşmaya başlamıştı.”
Cemal maşrapalardan birini tezgâhın temiz köşesine, vernik tenekelerinden uzağa bıraktı—Rasim’in kuralını artık hiç unutmuyordu. Sobanın yanındaki tahta sandığa oturmadı; doğrudan tezgâhın karşısına geçip yırtık kanadın üstündeki ince dikişlere baktı.
“Yarın sabaha yetişecek mi?”
“Dikiş yarım saate biter,” dedi Rasim, çayından uzun, sıcak bir yudum alarak. “Üstüne iki kat emayit vernik sürer, sobanın yakınında sabaha kadar gergin bırakırım. Öğleye kalmaz davul gibi olur.”
Cemal kaputunun düğmelerini açtı, bir kenara bıraktı. “Ver şu bezin öbür ucunu, gerdirmeye yardım edeyim. Haddehane’de yelken bezi diktiğimiz günler oldu usta, elim boş durmasın.”
Rasim itiraz etmedi. İki adam, gaz lambasının sarı dairesi içinde yan yana çalışmaya başladılar. Cemal, iki eliyle keten bezi kaburgaların üstünde eşit gerginlikte tutuyor; Rasim ise eğri iğneyi ustalıkla geçirip düğümü sıkıyordu. Bir süre yalnızca ipliğin sesi, sobanın çıtırtısı ve dışarıdaki poyrazın uğultusu duyuldu.
On sekiz aydır neredeyse her gün birlikteydiler; sayısız motor sökmüş, fırtınalı günlerde tayyareleri kızağa çekmiş, kazadan arkadaşlarını çıkarmışlardı. Ama garip biçimde, o geceye kadar ikisi de kendi geçmişinden neredeyse hiç söz etmemişti.
“Çanakkale’den yeni telgraf gelmiş akşam,” dedi Rasim, ipliği balmumuna sürerken. “Düşman Arıburnu’ndan çekilmeye başlıyormuş diyorlar. Doğru mu efendim?”
“Öyle görünüyor usta,” dedi Cemal. “Bizim keşif uçuşlarında gemilerin gece yükleme yaptığı görülmüş. Aylardır süren ateş biraz olsun durulacak gibi. Ama savaş bitmiyor; başka cepheler açılıyor.”
Rasim başını ağır ağır salladı. “Ömrüm tersanede, tezgâh başında geçti. Kaç savaş gördüm, kaç genç çocuğun gidip dönemediğini gördüm. Bazen bu kanatları dikerken elim titriyor efendim. ‘Ya benim diktiğim bez bir gün yetmezse’ diye.”
Cemal bezin kenarını tutan ellerini durdurmadan Rasim’e baktı. “Senin diktiğin bez değil, gevşek bırakılan iş adam öldürür usta. Sen hiç ailenle görüşebiliyor musun? İki yıldır seni bir kez bile hafta sonu izne çıkarken görmedim.”
Rasim bir an sustu. İğneyi bezin kenarına sapladı, teneke maşrapadan bir yudum daha çay içti. Gözleri sobanın kapağındaki küçük kırmızı yarığa daldı.
“Benim kimsem kalmadı efendim,” dedi sesi sakin ama derindi. “Yedi yıl önce hanımı veremden kaybettim. Çocuğumuz da olmamıştı. Kasımpaşa’da iki odalı bir evim vardı, o gidince duvarlar üstüme gelmeye başladı. İki yıl önce ‘Yeşilköy’de tayyare okulu açılıyor, eli yatkın usta lazım’ dediklerinde bir gün bile düşünmedim. Evi kapattım, bavulumu alıp buraya geldim. Artık benim evim de bu hangar, ailem de şu motorlar.”
Hangarda kısa, saygılı bir sessizlik oldu. Cemal başını hafifçe eğdi. “Allah rahmet eylesin usta. Bilmiyordum.”
“Sormadınız ki efendim, ben de anlatmam,” dedi Rasim, hafif bir tebessümle yeniden iğnesine dönerek. “Peki ya siz? İzmir’den mektup geliyor arada, görüyorum. Aileniz orada mı?”
“İzmir’de,” dedi Cemal. Gözlerinin önüne bir anlığına sıcak taş sokaklar, incir ağaçlarının gölgesi ve körfezin akşam imbatı geldi. “Annem, kardeşlerim orada. Babam yıllarca rıhtımda, liman işlerinde çalıştı; eli ağır ama yüreği yumuşak bir adamdı. Büyükannem çok eskiden, ta Afrika’dan—Bornu’dan—gelmiş Osmanlı topraklarına. Annem o hikâyeyi hiç saklamazdı, ama hiç de şikâyet etmezdi.”
Rasim dikkatle dinliyordu, iğnesini ağırlaştırmıştı.
“Çocukken mahallede bazen yabancıların gözü bana takılırdı,” diye devam etti Cemal, sesi ne kırgın ne de öfkeliydi; yalnızca eski bir rüzgârı anlatır gibi durgundu. “Haddehane’ye girdiğim ilk hafta da birkaç kişi fısıldaştı. Ama babamın bir tek öğüdü vardı: ‘İşini eksik yapan adamın sesi çok çıkar. Sen işini tam yap, gerisini bırak başkaları konuşsun.’ Ben de öyle yaptım usta. Hiç kimseyle kavga etmedim. Yalnızca herkesten bir saat önce kalktım, herkesin bıraktığı hesabı bitirdim. Sonra baktım ki fısıltılar kendiliğinden susmuş.”
Rasim dikişin son düğümünü attı, ipliği çakısıyla kesti ve başını kaldırıp Cemal’e uzun uzun baktı.
“Baban çok doğru söylemiş efendim,” dedi. “Bu memlekette, hele bizim gibi emekle yaşayan insanlar arasında, insanın rengine değil elinin terazisine bakılır. İlk gün hangara gelip tavadaki iki damla yağı gördüğün an ben seni tanıdım. O gün İsmail’e de söyledim: bu kapıdan içeri kahvehane lafı girmez.”
Cemal hafifçe gülümsedi. “O gün conta değişimine çağırdığın için sağ ol usta. O gün seninle o motoru sökmeseydik, belki bugün bu kadar rahat uçamazdım.”
Son dikiş bitince Rasim geniş, yumuşak kıllı fırçayı eline aldı. Teneke kutudaki berrak, keskin kokulu verniği bezin üstüne ince, düzenli şeritler halinde sürmeye başladı. Vernik değdikçe keten bez koyulaşıyor, kurudukça gerilip pürüzsüz, taş gibi sağlam bir yüzeye dönüşüyordu.
Cemal, sobaya iki odun daha attı, sonra cebinden saatini çıkardı. “Saat bire geliyor usta. Nöbet devriyesini bir kez daha dolaşayım, sonra dönerim.”
“Allah rahatlık versin efendim,” dedi Rasim. “Ben de şu ikinci katı atıp yatacağım.”
Cemal kapıdan çıkıp Aralık ayazına karıştığında, hangarda yeniden yalnızca vernik kokusu ve sobanın sıcaklığı kaldı. Rasim fırçayı gazyağı kabına bıraktı, ellerini temiz bir bezle kuruladı ve tezgâhın ucundaki Hangar Defteri’ni açtı.
1915 yılı bitmek üzereydi. Defterin sayfaları neredeyse yarıya gelmişti. Rasim, lambayı biraz daha yakına çekip kurşun kalemini eline aldı. Bu kez yalnızca cıvata ve rüzgâr yazmadı; o gecenin sessizliğini de kâğıda geçirdi:
Aralık 1915 — Gece Nöbeti
1 numaralı deniz tayyaresinin sol alt kanat yırtığı (iki karış) tamamen sökülüp ladin kaburga onarıldı, taze keten bez gerilip dikildi, iki kat vernik atıldı. Sabaha hazır.
Bu gece Üsteğmen Cemal çay getirip dikişe yardım etti. İlk kez İzmir’i, babasını, benim de eski günlerimi konuştuk. İnsan gökyüzüne çıkınca yalnız kalır sanırlar; oysa iki adam aynı kanadın iki ucundan tuttu mu, ne kış üşütür ne savaş korkutur. 1916’ya sağlam kanatla giriyoruz.
Rasim kalemi defterin arasına koydu, lambanın fitilini kıstı. Hangarın loşluğunda yeni verniklenmiş kanat soluk bir parıltıyla parlıyor; dışarıda ise 1916’nın yeni rüzgârı Marmara’nın üstünden yavaş yavaş yaklaşıyordu.