Bröve Sınavı ve İniş Çizgisi
“Bugün kâğıt üzerinde pilot oldu. Bana sorarsanız, kanadı rüzgârda ilk kez kırılmadan indirdiği gün zaten pilottu.”
— Hangar Defteri, 11 Kasım 1916
11 Kasım 1916 sabahı Marmara’nın üstünde keskin, tavizsiz bir poyraz esiyordu. Kıyıdaki kırmızı rüzgâr torbası direğin tepesinde dimdik uzanmış, sert esintide kalın bir kamçı gibi çırpınıyordu. Ahşap hangarların önündeki çakıllı düzlükte, Bahriye Nezareti ve Hava Müfettişliği’nden gelen üç kişilik resmî sınav heyeti, üstüne yeşil çuha örtülmüş uzun bir sahra masasının arkasında yerini almıştı. Masanın üstünde pirinç kronometreler, rüzgâr hızı ölçen küçük bir pervaneli alet, mühürlü sınav tutanakları ve siyah hokkalar duruyordu.

Cemal, hangarın gölgesinde deri uçuş tulumunun tokalarını sıkarken ne elleri titriyordu ne de nefesi hızlanmıştı. İki buçuk yıldır bu kıyıda, bu ahşap hangarlarda yüzlerce saat geçirmişti. Çanakkale’nin ateşli günleri geride kalmış, ama savaşın yükü şimdi başka cephelere, Karadeniz’e ve Ege kıyılarına yayılmıştı. Artık resmî yeterlilik sınavını verip pilotluk diplomasını—brövesini—alma günü gelmişti.
Hemen yanında, aylardır iyileşip yeniden uçuşlara dönen Teğmen Galip duruyordu. Galip, heyet masasına yan gözle bakıp omuz silkti. “Baksana Cemal, sanki divan-ı harp kurmuşlar. Bu poyrazda iki yüz metreye çıkıp iki tam sekiz çizeceksin, üstüne de şu iki kırmızı şamandıranın arasına nokta inişi yapacaksın… Heyetteki binbaşı rüzgârın hızına bakıp ‘erteleyelim’ demedi bile.”
“Ertelemesinler,” dedi Cemal, deri başlığını başına geçirirken. “Savaşta düşman poyraz dinince gelmiyor Galip.”
Usta Rasim, 1 numaralı deniz tayyaresinin motor kapağını kapatıp klipsleri sıktı, sonra Cemal’in yanına yaklaştı. Yüzünde her zamanki dingin dikkat vardı.
“Motor sıcak efendim,” dedi Rasim alçak sesle. “Poyraz sert ama düzenli esiyor; geçen yılki gibi oynak değil, yön değiştirmiyor. Yalnızca hava soğuk, inişe geçerken gazı birden kesme; karbüratör soğumasın.”
“Aklımda usta,” dedi Cemal. “Çizgiye kadar kademeli kısarım.”
Sınav heyetinin başındaki kurmay binbaşı ayağa kalktı, elindeki kâğıttan adı okudu: “Deniz Üsteğmeni Cemal Efendi! İlk uçuş sizindir. İki yüz metre irtifada rüzgâra karşı iki tam sekiz, ardından kıyıdaki iki işaret şamandırası arasına kesintisiz iniş. Buyurun.”
Cemal selam verip kızağa yürüdü. Tayyare suya indirildiğinde şamandıralar sert poyraz dalgalarında hafifçe zıpladı. Cemal kokpite yerleşti, emniyet kemerini sıktı, gözlüklerini indirdi. Rasim’in pervane önünde durup elini kaldırdığını gördü.
“Manyeto açık!”
Motor güçlü, tok bir kükremeyle ateş aldı. Pervanenin rüzgârı poyrazla birleşince suyun yüzünde bembeyaz bir köpük izi açıldı. Cemal gaz kolunu öne verdi. Sert karşı rüzgâr, tayyarenin işini bu kez kolaylaştırmıştı; yüz metrelik kısa bir koşunun ardından şamandıralar sudan kopup göğe yükseldi.
Kıyıdaki masada üç kronometre aynı anda çalıştırıldı.
İki yüz metre irtifada kasım ayazı bambaşka bir soğukluktaydı. Rüzgâr, deri eldivenlerin dikişlerinden içeri sızıp Cemal’in parmak boğumlarını sızlatıyordu. Aşağıda, Marmara koyu lacivert bir örtü gibi uzanıyor; rüzgârın dövdüğü dalgalar beyaz ince çizgiler halinde kıyıya doğru yürüyordu.
Cemal, ilk dönüş için sol pedala hafifçe basıp lövyeyi yatırdı. Rüzgârı yanına aldığında tayyare sertçe sarsıldı, sol kanat bir anlığına yukarı kalkmak istedi. Cemal hiç gerilmedi; kanadı küçük, yumuşak bir dokunuşla yerine oturttu. İlk büyük daireyi tamamlayıp tam ters yöne, sağa doğru ikinci halkayı çizdi. Aşağıdaki heyetin dürbünleri gökyüzüne dikilmiş, çizdiği sekizin simetrisini izliyordu.
İkinci sekizi de kusursuz tamamladığında, kıyıya doğru geniş bir dönüş yapıp iniş hattına girdi. Kıyıdan yaklaşık üç yüz metre açıkta, yüz metre kadar irtifadaydı. Aşağıda, iki kırmızı işaret şamandırası dalgaların arasında seçiliyordu.
Cemal, Rasim’in uyarısını hatırlayarak gaz kolunu yavaşça geriye çekmeye başladı.
Tam o anda motor, keskin ve boğuk bir öksürükle sarsıldı.
Önce devir yarıya düştü, ardından bir saniyeliğine yeniden gürledi ve sonra ağır, metalik bir boğulma sesiyle teklemeye başladı. Gövde şiddetle titredi.
Kıyıda, Rasim’in elindeki üstübü yere düştü. Heyet masasındaki kurmay binbaşı elindeki defteri bırakıp ayağa fırladı. Teğmen Galip’in dudaklarından boğuk bir “Eyvah!” döküldü.
Kokpitteki Cemal için zaman bir anda genişleyip berraklaştı. Soğuk poyraz karbüratör memesinde buzlanma ya da yakıt kesilmesi yapmıştı. Eğer şimdi panikleyip gazı sonuna kadar açarsa, motor ya hiç almayacak ya da tam suya yaklaşırken düzensiz patlamayla uçağın dengesini bozacaktı. Üstelik motorla uğraşırken burnu fazla kaldırırsa tayyare hızını kaybedip olduğu yerden çakılacaktı.
Cemal bir saniye bile tereddüt etmedi. Sol elini uzatıp manyeto anahtarını tamamen kapattı.
Motor bir anda sustu.
Pervane birkaç kez ağır ağır dönüp rüzgârın önünde hareketsiz kaldı. O kulakları sağır eden gürültünün yerini birdenbire tuhaf, berrak bir sessizlik aldı. Artık yalnızca gergi tellerinin poyrazda çıkardığı ince, tiz ıslık ve kanat bezlerinin gergin hışırtısı duyuluyordu.
Tayyare artık bir motorlu makine değil, kocaman bir ahşap planördü.
Cemal, burnu hemen hafifçe aşağı verdi. Hızı korumak zorundaydı; hız biterse kanat taşımazdı. Kıyıdaki iki kırmızı şamandıraya baktı. Aradaki mesafeyi, poyrazın karşıdan verdiği direnci ve alçalma oranını bir denizcinin akıntı hesabı gibi göz kararı değil, yılların ezberiyle ölçtü. Rüzgâr karşıdan estiği için tayyare yavaş ama dik açıyla süzülüyordu.
Elli metre… otuz metre… on metre…
Kıyıda kimse nefes almıyordu. Üsteğmen Serno, dürbününü gözünden indirmeden sessizce izliyordu.
Cemal, suyun yüzeyine üç metre kala burnu milim milim kaldırdı. Gergi tellerinin ıslığı alçaldı. Şamandıralar, tam iki kırmızı işaret şamandırasının orta çizgisinde, suya neredeyse ses çıkarmadan oturdu. Tayyare, dalgaların üstünde iki boy kayıp kendiliğinden durdu.
Kıyıda birkaç saniye boyunca kimse kımıldayamadı. Sonra heyetin yanındaki Üsteğmen Serno dürbününü indirip kurmay binbaşıya döndü, tek bir cümle söyledi:
“Motorsuz mecburi iniş sınav şartlarında yoktu binbaşım. Ama en zorunu kendisi gösterdi.”
Kurmay binbaşı derin bir nefes verip yüzündeki gerginliği dağıttı, başını hayranlıkla salladı ve masadaki mühürlü tutanağa eğilip kalemini eline aldı.
Sandalla kızağa çekilen tayyareden inen Cemal, gözlüklerini çıkarıp alnındaki soğuk teri sildi. Rasim neredeyse koşarak yanına geldi; yüzü kireç gibiydi ama gözlerinde büyük bir rahatlama vardı.
“Ne oldu efendim? Karbüratör mü dondu?”
“Öyle görünüyor usta,” dedi Cemal, sakin bir sesle. “Gazı kısar kısmaz boğuldu. Zorlamadım, manyetoyu kapatıp süzüldüm.”
Rasim derin bir soluk alıp tayyarenin motoruna vurdu. “Allah korudu efendim. Başkası olsa gazla boğuşurken burnu diker, suya çakılırdı. Senin o sakin elin kurtardı.”
Cemal, heyet masasına doğru yürüyüp hazır ola geçti. Kurmay binbaşı ayağa kalktı, elini uzattı. “Tebrik ederim Yüzbaşı—pardon, henüz Üsteğmen Cemal Efendi. Bugün yalnızca bir sınavı değil, hakiki bir tayyarecinin soğukkanlılığını gösterdiniz. Pilotluk diplomanız hayırlı olsun.”
Cemal selam verip tutanağın kopyasını aldı. Artık kâğıt üzerinde de askerî pilottu.
Akşamüstü herkes dağıldığında, hangarda Rasim karbüratörü söküp donan yakıt memesini temizledi, sıcak hava borusuna ince bir bakır muhafaza uydurdu. Tezgâhın başındaki Hangar Defteri’ni açtığında, dışarıda kasım akşamı iyice kararmıştı.
11 Kasım 1916 tarihini sayfanın en başına büyükçe yazdı, motorun tekleyişini ve motorsuz planör inişini teknik ayrıntılarıyla kaydetti. Sonra kalemi bir an durdurup gülümsedi ve alt satıra tek bir cümle ekledi:
11 Kasım 1916 — Bugün kâğıt üzerinde pilot oldu. Bana sorarsanız, kanadı rüzgârda ilk kez kırılmadan indirdiği gün zaten pilottu.