İzmir’de Bir Misafirlik: Münevver
1917 yılının Nisan ayında İzmir, savaşın bütün yokluğuna rağmen baharı yine portakal çiçeği ve deniz yosunu kokusuyla karşılamıştı. Konak sırtlarına doğru uzanan dar, arnavutkaldırımlı sokakların birinde, yüksek taş duvarlı küçük bir avlunun içinde beyaz badanalı iki katlı bir ev duruyordu. Avlunun köşesindeki yaşlı turunç ağacı çiçek açmış, rüzgâr estikçe taşların üstüne ince beyaz yapraklar döküyordu.

Münevver, yirmi yaşındaydı. Bakır cezveyi ocağın közüne sürerken elleri telaşsız ama dikkatliydi. Beş yıl önce, Balkan Harbi’nin o acı sonbaharında Preveze’den ayrılıp İzmir’e geldiklerinde henüz on beşindeydi. Geride bıraktıkları taş evi, zeytin ağaçlarını ve Adriyatik’e açılan o küçük limanı bir daha görememişti. Göç, bazı insanları kırılgan ve ürkek yapar; Münevver’i ise tam tersine sessiz, ölçülü ve dayanıklı kılmıştı. Eşyaya değil, söze ve duruşa kıymet vermeyi çok erken öğrenmişti.
“Kahveler oldu mu kızım?” diye seslendi annesi içeriden. “Misafirler avluya oturdular.”
“Geliyorum anne,” dedi Münevver. Küçük gümüş tepsiye ince porselen fincanları, yanlarına da kendi kaynattığı turunç reçelinden küçük cam kâseleri yerleştirdi. Başındaki ince beyaz yazmayı düzeltti ve avluya çıktı.
Taş masanın etrafında babası Selim Efendi, annesi, mahalleden tanıdıkları yaşlı bir komşu hanım, Cemal’in annesi ve yanında oturan deniz subayı vardı.
Münevver, tepsiyi masaya indirirken göz ucuyla misafir subaya baktı. Cemal, birkaç ay önce, şubat ortasında yüzbaşılığa yeni terfi etmişti; ama ne omuzlarındaki taze sırmanın bir gösterişi vardı ne de cepheden izinli gelmiş genç subaylarda sık rastlanan o yüksek sesli, aceleci tavır. Sırtı dimdik, elleri dizlerinin üstünde, bakışları ise son derece durgundu. Münevver fincanı önüne koyduğunda başını hafifçe eğip sakin, temiz bir sesle “Elinize sağlık” dedi.
Münevver yerine geçip oturduğunda, babası Selim Efendi her zamanki gibi sözü dönüp dolaştırıp Preveze’ye getirdi. Göçmenlerin kaderiydi bu; hangi konudan başlarsan başla, söz eninde sonunda geride bırakılan denize varırdı.
“Bizim oralarda deniz başka türlü eserdi evladım,” dedi Selim Efendi, kahvesinden bir yudum alıp iç çekerek. “Buraya geldik, Allah razı olsun İzmir bizi bağrına bastı, ama insanın ayağının alıştığı toprağı unutması kolay olmuyor.”
Cemal, yaşlı adamın sözünü hiç kesmedi; sabırla, gerçekten dinleyerek başını salladı. “Haklısınız efendim,” dedi sakin bir sesle. “Benim büyükannem de çok uzaklardan, Afrika’dan gelmiş bu topraklara. Annem hep söyler: deniz insana bir yerden kopmayı değil, gittiği yerde kök salmayı öğretir. Kök sağlam olursa rüzgâr insanı savurmaz.”
Münevver başını kaldırıp Cemal’e baktı. Söylediği cümle ne kitaplı bir süs taşıyordu ne de nezaketen söylenmiş boş bir teselliydi. O cümlede kendi hayatının sınanmış ağırlığı vardı.
Selim Efendi, elindeki fincanı tabağına bırakıp Cemal’e bu kez daha dikkatle baktı. “Sen tayyareciymişsin evladım. Bizim mahallede herkes konuşuyor: ‘İzmir’in ilk deniz tayyarecisi gelmiş’ diye. Zor değil mi o makineler? Geçen yıl gökyüzünde bir tane gördük, gürültüsünden camlar zangırdadı.”
Cemal’in dudaklarının kenarında hafif, mahcup bir tebessüm belirdi. “Gürültüsü çoktur efendim, doğrudur. Ama alışınca makinenin sesi insana ninni gibi gelir. Asıl zor olan gökyüzü değil, aşağıda rüzgârı ve cıvatayı eksik bırakmamaktır.”
“Peki ya tehlikesi?” diye sordu Münevver’in annesi, endişeli bir sesle. “Savaş sürüyor, düşman gemileri açıkta dolaşıyor diyorlar.”
“Her askerin görevi tehlikelidir hanımefendi,” dedi Cemal, sesini hiç yükseltmeden. “Denizde de tehlike var, siperde de. Biz işimizi tam yaparsak gerisi nasip.”
Münevver, bu az konuşan adamın her soruya en sade, en dürüst yerden cevap verişini sessizce izliyordu. Gösteriş yoktu, kahramanlık taslamak yoktu; yalnızca kendi işinin sorumluluğunu bilen bir insanın dinginliği vardı.
İkindi güneşi avlunun duvarına doğru çekilirken büyükler serinlik için içeri, taş sofaya geçtiler. Münevver boş fincanları toplayıp mutfağa bıraktı, sonra avlunun kenarındaki fesleğen ve sardunya saksılarını sulamak için elinde küçük bakır ibrikle dışarı çıktı.
Cemal, avlunun diğer ucunda, yaşlı turunç ağacının altında durmuş, gökyüzünden süzülüp geçen iki martıyı izliyordu. Münevver’in ayak sesini duyunca dönüp kısa bir baş selamı verdi.
“Gökyüzüne bakmak alışkanlık mı oldu Yüzbaşım?” diye sordu Münevver, sesinde hafif, zarif bir tebessümle.
Cemal de gülümsedi. “Galiba öyle oldu. İnsan bir kez rüzgârı okumaya başlayınca, yerde yürürken bile bulutun hangi yönden geldiğine bakıyor.”
Münevver, sardunyanın dibine yavaşça su döktü. Bir an tereddüt etti, sonra başını kaldırıp doğrudan Cemal’e baktı. “Bir şey sorabilir miyim? İçeride annem sorunca geçiştirdiniz ama… Yukarıda, bulutların arasında insan hiç korkmuyor mu?”
Cemal, bu soruyu yıllar önce gemide Üsteğmen Nuri de sormuştu; ama bu taş avluda, karşısında duran bu dingin genç kadının gözlerinde soru bambaşka bir anlam taşıyordu.
“Korkulur Münevver Hanım,” dedi Cemal, hiç saklamadan. “Korkmayan adam makineye binmesin zaten. Ama insan gökyüzündeyken yalnız değildir; aşağıda motoru hazırlayan ustası vardır, bekleyen annesi vardır. Aşağıda bekleyeni olan insan, daha dikkatli uçar.”
Münevver’in yanaklarına belli belirsiz bir pembelik yürüdü. Gözlerini yeniden fesleğenlere indirdi. “Allah bütün bekleyenlere sabır, uçanlara da düz rüzgâr versin.”
“Sağ olun,” dedi Cemal alçak sesle. O an, yıllardır yalnızca motor yağı ve deniz tuzu kokan dünyasında ilk kez ince bir portakal çiçeği kokusu yer etti.
Akşam ezanına yakın misafirlik sona erdi. Kapı önünde vedalaşılırken, iki ailenin birbirini ne kadar sevdiği gözlerinden okunuyordu. Ancak Cemal bahçe kapısından çıkıp annesini beklerken, içeride kapı aralığından Selim Efendi’nin alçak, düşünceli sesi belli belirsiz kulağına çalındı:
“Çok efendi, çok sağlam bir evlat… Allah bağışlasın. Lakin biliyorsunuz, şu harp günlerinde zabitlerin evlilik izinleri çok sıkı, rütbe ve kıdem şartları kolay aşılmıyor. Bir de tayyarecilik… Kızımız zaten bir kez yurdundan koptu, bir daha endişe içinde kalsın istemem. Hele şu harp bir durulsun, bakalım mevla ne gösterir.”
Cemal, duyduğunu hiç belli etmedi. Ne yüzü asıldı ne de adımları ağırlaştı. Annesi kapıdan çıkıp yanına geldiğinde koluna girdi, birlikte taş sokaktan aşağı, körfeze doğru yürümeye başladılar.
O gece, evdekiler uyuduktan sonra Cemal kısa bir hava almak için İzmir rıhtımına indi. İmbat dinmiş, körfez karanlık bir ayna gibi durulmuştu. Uzakta, Karşıyaka kıyılarının tek tük ışıkları suyun üstünde ince çizgiler halinde titriyordu.
Cemal rıhtım taşının kenarında durdu. Ertesi sabah trenle İstanbul’a, Yeşilköy’deki birliğine ve Usta Rasim’in hangarına dönecekti. Savaş devam ediyordu; önünde yeni görevler, belki uzak cepheler, belki hiç bilmediği gökyüzleri vardı. Rütbe engeli de, izin şartları da gerçekti; Selim Efendi’nin bir baba olarak duyduğu endişe de sonuna kadar haklıydı.
Ama Cemal ilk kez, bir engelin karşısında sabrının daha da bilendiğini hissetti. Haddehane’de demiri eğelerken de, Yeşilköy’de rüzgârı beklerken de acele etmemişti; şimdi de etmeyecekti. Cebindeki ince oyalı beyaz mendile dokundu. Artık gökyüzüne her çıktığında, aşağıda yalnızca iki ahşap hangar değil, taş bir avluda fesleğen sulayan o sakin bakış da onu bekliyor olacaktı.