Romanın Karakterleri
Ana karakterler ve hikâyenin yönünü değiştiren yan karakterler ayrı sekmelerde listelenir.
Ana
Münevver
Gönüllü Müfreze Komutanı, Millî Mücadele Gazisi
Ana
Saniye
Eski Rüştiye Muallimesi, Müfreze Kâtibi, Terzi Atölyesi...
Ana
Zehra (“Karaca”)
Gönüllü Müfreze Nişancısı ve Kılavuzu; 1944’te Üsküdar’...
Ana
Refik
İstanbul Vilayeti Yardım ve Gazilik İşleri Komisyonu Ge...
Yan
Hüseyin Çavuş
Eski Çanakkale Gazisi, Müfrezenin Tecrübeli Neferi ve S...
Yan
Naciye
Münevver’in Yeğeni, Genç Gönüllü; 1944’te Altı Çocuklu ...
Yan
Sabri Efendi
İstanbul Vilayeti Yardım ve Gazilik İşleri Komisyonu Ba...İçindekiler
Fatma Seher’in hikâyesini ilk kez okuduğumda beni sarsan şey yalnızca Sivas’ta Mustafa Kemal Paşa’nın karşısına çıkıp silah kuşanması, İzmit’ten İznik’e ve Sakarya’ya kadar karma bir müfrezeyi yönetmesi, on dokuz gün süren ağır esaretten kaçıp yeniden cepheye dönmesi ya da göğsünde İstiklal Madalyası’nı taşıması değildi. Beni asıl durduran, zaferin ertesi sabahı bağlanan maaşını “vatan hizmeti parayla ölçülmez” diyerek Kızılay’a bağışlayan bu kadının, yıllar sonra İstanbul’un soğuk kışlarında altı torunuyla yokluk içinde kalması; Millî Müdafaa Vekâleti’nin milis sıralamasında birinci sırada yer almasına rağmen 408 sayılı yasadaki bir madde yüzünden yardım başvurularının geri çevrilmesiydi. Görev anında adı dilden dile dolaşan insanların, barış yıllarında soğuk evrakların ve toplumsal unutkanlığın içinde görünmezleşmesi bu kitabın asıl sorusu oldu.
Yoklamada Adı Olanlar, Fatma Seher’in birebir biyografisi değildir; onun cesaretinden, okuma yazması olmadığı hâlde taşıdığı keskin öngörüden ve barış yıllarındaki vakur yoksulluğundan ilham alan bir kurgudur. Münevver, Saniye ve Zehra —namıdiğer Karaca— bir tek kişinin değil, cephede yan yana yürüyüp savaş bittiğinde sessizce evlerine, köylerine ve suskunluklarına dönen bütün adsız kadınların temsilcileridir. Onların elden ele gezen, kenarı yanık siyah muşamba defteri ise yalnızca bir yoklama cetveli değil; hafızanın, sadakatin ve geç kalmış bir vicdan muhasebesinin simgesidir.
Bu topraklarda özgürce nefes alabilmemizi, adını bildiğimiz kadar adını hiç duymadığımız, mezarı bile bilinmeyen o kadınlara ve erkeklere borçluyuz. Bu satırlar, cephede omuz omuza durup barışta sessizliğe çekilen bütün adsız kahramanlara duyduğum derin minnetin küçük bir nişanesidir.
Hamza EROL
Siyah Muşamba Defter
Yağmurlu bir kış sabahı Tophane’de altı çocukla yokluk içinde yaşayan yaşlı Münevver, yeğeni Naciye için yardım komisyonuna başvurur. Komisyon Başkanı Sabri Efendi 408 sayılı yasayı öne sürerek belge ister; masaya bırakılan kenarı yanık siyah muşamba defter, genç memur Refik’in dikkatini adı boş bırakılmış tek bir satıra —Karaca— çeker.
Haydarpaşa’dan Geçen Trende
Münevver, yeğeni Naciye, eski muallime Saniye ve Hüseyin Çavuş’un da bulunduğu on beş kişilik ilk kafile köylü kıyafetiyle İzmit trenine biner. Pendik’teki işgal kontrolünü soğukkanlılıkla aşan Münevver, İzmit sırtlarına çıktıklarında defteri Saniye’ye emanet eder ve birliğin ilk kuralını koyar: Herkes gerçek adını yazdıracaktır.
Oğulpaşa’da İsimsiz Bir Gölgelik
Müfreze hızla büyürken gece yarısı karargâha tek başına, iyi silah kullanan genç bir kadın gelir. Ailesi öğrenmesin diye gerçek adını vermeyi reddeder ve kendisine Karaca denmesini ister. Saniye’nin ara buluculuğu ve sabahki nişan sınavının ardından Münevver kuralında ilk kez gedik açar; defterde adı boş bırakılan o satır açılır.
Güven Sınavı ve İhbar Şüphesi
Değirmen baskınının ardından müfrezede ihbar fısıltıları yayılır ve bütün şüpheler kimliğini saklayan Karaca’ya yönelir. Münevver defteri Karaca’nın önüne koyduğu sırada Yunan öncü kolu dere patikasındaki Naciye’ye ateş açar; Karaca canı pahasına Naciye’yi ateş hattından çıkararak Hüseyin Çavuş’un ve birliğin güvenini kazanır.
On Dokuz Gün
Bir keşif dönüşü pusuya düşen Münevver, İzmit’te on dokuz gün boyunca ağır sorgudan geçirilir; sorgucular özellikle kadınların adını ve defteri sorar. Tek bir isim vermeden kaçıp birliğine dönen Münevver ilk kez kendi kuralından tereddüt eder; Saniye de o gece defterdeki köyleri şifreli kısaltmalarla gizlemeye ve Karaca’nın yanına “Şahit: S.” notunu düşmeye başlar.
Eksilen Satırlar
Mesai bitiminde boş odada defteri baştan sona okuyan Refik, kırk üç kadın adının savaş boyunca nasıl eksilip dağıldığını görür. İki haftalık süre dolmadan ikinci canlı şahidi bulmak için Kasımpaşa’ya gidip Saniye’nin terzi atölyesini bulur; Saniye, Karaca’nın gerçek adını yalnızca bir kez duyduğunu itiraf eder.
Kütahya’dan Dönen Kaçaklar ve İznik Yolu
Kütahya–Eskişehir yenilgisinin ardından Münevver, Düzce ve Bolu köylerinde asker kaçaklarını yeniden cepheye dönmeye ikna eder. İznik’e inmeden önceki gece molasında Karaca, ölürse annesi bilsin diye gerçek adını (Zehra, Karamürsel) Saniye’ye fısıldar; Saniye bu iki kelimeyi ana sayfaya değil, siyah muşamba kapağın iç kıvrımına saklar.
7 Eylül: İznik’te Yara
Sakarya günlerinde İznik sırtlarındaki şiddetli çatışmada Münevver sol kolundan ve göğsünden vurulur, Naciye sol elinin iki parmağını kaybeder; Karaca ikisini de ateşin altından çıkarır. Gece Hilal-i Ahmer çadırında Saniye kayıtları düşerken devrilen gaz lambası defterin sağ alt köşesini yakar; Saniye alevi çıplak avucuyla bastırıp defteri kurtarır.
Zaferin Ertesi Sabahı
Zafer sonrası Mudanya’da müfreze dağılırken Zehra tüfeğini bir zeytin ağacının dibine bırakıp “Bugünden sonra Karaca öldü” diyerek ayrılır. 1923 baharında İstanbul’da alkışlarla karşılanan Münevver, üsteğmenlik maaşını Kızılay’a bağışlar ve siyah muşamba defteri Saniye’ye emanet edip Tophane’ye çekilir.
İki Kadın, İki Hayat
Refik ve Saniye, Tophane’deki rutubetli odada altı çocuğun açlığına ve Münevver’in sarsılmaz gururuna tanık olur. Münevver, arkadaşının sırrını bozmak pahasına yardım almayı kesinlikle reddeder; ama o gece atölyesine dönen Saniye, yirmi üç yıl sonra ilk kez arka kapağın altındaki “Zehra, Karamürsel” notunu açar.
Arka Kapaktaki İsim
Refik’in resmî nüfus kaydı önerisini reddeden Saniye, tek başına Yemiş İskelesi’ndeki Karamürselli esnaftan iz sürerek Zehra’nın Üsküdar’da bir manifaturacıyla evlendiğini öğrenir. Şirket-i Hayriye vapuruyla karşıya geçer ve yirmi iki yıl sonra yeşil bahçe kapısında Zehra ile göz göze gelir.
Kapı Eşiğinde Yirmi Dört Yıl
Zehra, dantel perdeli sakin evinde Saniye’yi dinler ama kocasının ve çocuklarının düzeni bozulmasın diye komisyona gelmeyi kesin bir dille reddeder. Saniye defteri çantasından çıkarmaz; yalnızca Münevver’in 1923’te çekilmiş eski fotoğrafıyla komisyonun adresini masaya bırakıp çıkar.
Suskunluğun Bedeli
Tophane’de zatürreye yakın bir ateşle yatağa düşen Münevver, Saniye’nin Üsküdar’a gittiğini öğrenince ilk kez ona sertçe öfkelenir ve başvurunun geri çekilmesini emreder. Aynı akşam Üsküdar’daki evinde fotoğrafa bakan Zehra, ertesi sabahki ilk vapur için mantosunu sessizce hazırlar.
Komisyon Odası
Son oturumda Sabri Efendi dosyanın reddini imzalamak üzereyken kapı açılır ve Zehra salona girer. Kendi gerçek adını açıklayarak 7 Eylül 1921’de İznik’te Münevver ve Naciye’nin yanında olduğunu yeminli tutanağa geçirir; Refik’in kararlı desteğiyle dosya özel encümene acil yardım ve barınma teklifiyle sevk edilir.
Yoklama Tamamlandı
Vilayet çıkışında yirmi iki yıl sonra ilk kez yan yana yürüyen üç kadın, Eminönü kıyısında oturduklarında Saniye siyah muşamba defteri açar. Zehra, yirmi dört yıldır boş duran satıra kendi eliyle “Zehra, İsmail kızı, Karamürsel” yazar; defter kapanır ve üç kadın Galata Köprüsü’nden yan yana yürüyerek şehre karışır.
1920 baharında, işgal altındaki İstanbul’dan köylü kıyafetiyle İzmit sırtlarına geçen gönüllü bir müfrezenin başında, okuma yazma bilmeyen ama sözü kaya gibi sert bir kadın vardır: Münevver. Yanına eski bir muallime olan Saniye’yi alır ve tek bir kural koyar: “Bu yola çıkanların adı rüzgârda kalmayacak.” Herkesin adı siyah muşamba kaplı bir deftere yazılır. Yalnızca bir genç kadın hariç. Ailesi ve köyü öğrenirse bir daha evine dönemeyeceğinden korkan Zehra, yalnızca “Karaca” diye yazılmakta direnir.
Yirmi dört yıl sonra, 1944’ün karartmalı ve ekmek karneli İstanbul kışında, o kenarı yanık siyah defter bir yardım komisyonunun soğuk masasına düşer. Altı çocukla açlık sınırında yaşayan eski komutanın dosyası, kanun maddeleri yüzünden reddedilmek üzeredir. Dosyayı kurtarabilecek tek şey, İznik sırtlarında yaşanan o kanlı güne şahitlik edecek ikinci bir canlı imzadır.
Şimdi iki kadın, yirmi iki yıllık bir yeminin iki ucunda karşı karşıyadır: Bir yanda kurduğu yeni evi ve sırrını korumak isteyen Zehra; öbür yanda bir lokma ekmek için arkadaşının adını satmayı reddeden Münevver.
Yoklamada Adı Olanlar, Millî Mücadele’nin unutulmaz kadın kahramanı Fatma Seher’den (Kara Fatma) esinlenerek kaleme alınmış; görevde bilinen, barışta unutulan insanların, hafızanın ve suskunluğun romanı.