On Dokuz Gün

Ekim yağmurları Samanlı sırtlarındaki kestane yapraklarını çürütmeye başladığında, İzmit ovası bütünüyle Yunan kıtalarının denetimine girmişti. Günlerdir aralıksız yağan ince yağmur toprağı ağır bir kil hamuruna çevirmiş; kayınların dibinde biriken yapraklar ekşi, nemli bir orman kokusu salmaya başlamıştı. Yukarıda, Servetiye ile Oğulpaşa arasındaki sarp sırtlarda gün ortasında bile sis ağaç gövdelerine sarılıyor, insanın nefesini iki adım ötede buğuya çeviriyordu.
Aşağıda, demiryolu boyunca yeni karakollar kurulmuş, taş köprülerin başlarına kum torbalarından siperler yığılmış, köylere giriş çıkışlar sıkılaştırılmıştı. Pazar yoluna inen arabalar iki kez durduruluyor, un çuvalları süngü ucuyla yoklanıyordu. Yaz aylarında geceleri sırtlara ekmek ve tuz çıkaran köylüler artık kapı eşiklerinde bile fısıltıyla konuşur olmuştu. Korku, yağmurdan daha sessiz ama daha derine işleyen bir rutubet gibi bütün ovanın üstüne sinmişti.
Münevver, bir cuma akşamüstü yanına yalnızca iki genç nefer alıp Bahçecik’in aşağısındaki köprü geçidini gözlemeye indi. Yanındakilerden biri Kandıralı Hasan’dı; diğeri on dokuzunu yeni sürmüş, ayağı çabuk bir Bahçecik delikanlısıydı. Ankara’dan parça parça gönderilen cephane kolunun hangi yoldan geçirileceğini kimsenin tarifine bırakmak istememişti; dere yatağının daraldığı yeri, taş köprünün nöbet değişimini, fener ışığının düştüğü açıyı kendi gözüyle görmek istiyordu.
Üstünde nemden ağırlaşmış eski yün paltosu, ayağında yağlı ipi sıkıca sarılmış ıslak çarıklar vardı. Omzunda kayışı yıpranmış mavzeri taşıyordu; mekanizmasını yola çıkmadan yarım saat önce bezle silip ince bir yağ sürmüştü ama Samanlı’nın nemi en temiz çeliği bile birkaç saat içinde matlaştırıyordu.
İniş boyunca konuşmadılar. Yukarıda, Servetiye sırtlarında insanın iliklerine işleyen serin ayaz, Bahçecik’e doğru alçaldıkça yerini körfezden vuran ılık, ağır bir yağmur nemine bıraktı. Kaygan kestane kabuklarına basmamak için sırtların kenarından, sık böğürtlen çalılarının gölgesinden ilerlediler. Uzaktan görünen köy bacalarının çoğundan duman tütmüyordu; tek tük yanan ocakların kokusu bile yağmurun altında yere basılıp dağılıyordu. Akşam ezanına yakın bir saatte Bahçecik’in aşağısındaki taş köprüyü gören yamaçtaki fundalıklara yatıp beklediler.
Köprünün iki başında kum torbalarıyla çevrili birer nöbetçi kulübesi vardı. Islak pelerinlerine sarınmış iki asker, dumanı yağmura karışan küçük bir mangalın başında dikiliyor; yarım saatte bir üç kişilik devriye demiryolu hattından yürüyüp fenerini taş korkuluklara tutarak geçiyordu. Münevver çenesini toprağa yakın tutarak her ayrıntıyı zihnine yazdı: nöbetçilerin sol yamaçtaki incir ağaçlarının dibini görmediğini, nöbet değişiminde köprü ağzının iki dakika kadar boş kaldığını, kabaran dere suyunun ayak seslerini örteceğini, köprünün doğusundaki açık tarlada ise fener ışığının her kıpırtıyı yakaladığını tek tek çıkardı.
“Şu taş duvardan sonra dere ikiye ayrılıyor,” diye fısıldadı Hasan’a, gözlerini aşağıdan ayırmadan. “Kolu sağdan değil, eski değirmen oluğunun altından geçireceğiz. İki katır sığar.”
Hasan başını salladı; çenesinden yağmur damlıyordu. “Dönelim mi abla? Hava iyice karardı, devriye vakti geliyor.”
“Dönelim,” dedi Münevver. “Gördüğümüz yeter.”
Dönüşte sis bir anda çöktü. Daha on dakika önce ağaç tepelerinde asılı duran boz bulut bütün vadiyi yuttu; üç adım ötedeki kayın gövdeleri bile silik birer lekeye döndü. Yağmurun örttüğü dar patikada, kurumuş bir dere yatağını geçerlerken karşı yamaçtaki çalıların arasından sert bir ses yükseldi; hemen ardından ilk silah patladı.
Pusu gelmişti.
Kurşunlar dere yatağının taşlarına çarpıp sekti. Sis içinde ateşin yönü yalnızca namlu alevlerinin kısa parıltılarından seçiliyordu; hem önleri hem sol yanları tutulmuştu.
“Yukarı!” diye bağırdı Münevver, sesi ne telaşlı ne dağınıktı. “Dereyi bırakın, sırtlara çıkın! Arkaya bakmayın!”
İki nefer ilk ateşte sağdaki dik yamaca vurup karanlıkta kayboldu. Münevver onların kaçışını örtmek için bir taşın arkasına diz çöktü, mavzerini omzuna dayadı. İlk atışı karşıdaki en yakın namlu alevine yolladı; karanlıktan boğuk bir bağırtı koptu. Sürgüyü çekip ikinci el ateş etti, iki gölge yere kapandı.
Üçüncüde mavzerin sürgüsü çamurdan sıkıştı. Yağmurla yumuşayan kil, dere yatağında diz çökerken mekanizmanın aralığına dolmuştu. Münevver avucunun içiyle kolu sertçe vurdu ama demir kımıldamadı.
O kısacık duraklama yetti.
Sisin içinden dört asker aynı anda üstüne çullandı. Biri namluya yapıştı, diğeri omzundan çekip onu ıslak taşların üstüne devirdi. Düşerken bile tüfeği bırakmadı; dizini en yakındaki askerin göğsüne geçirdi ama dört adamın ağırlığı altında kolları kıvrıldı, parmakları zorla açılıp elinden mavzeri koparıp aldılar. Bir dipçik sağ kaburgasına indi; nefesi bir an kesildi.
Münevver bağırmadı, yalvarmadı. Onu çamurun içinden çekip kaldırırlarken ıslak saçları alnına yapışmış, sol yanağı taşlara sürtünmekten sıyrılmıştı. Askerlerden biri yağmurdan sertleşmiş kendir iple ellerini arkadan sıkıca bağlarken tek bir söz etmedi; yalnızca çenesini hafifçe kaldırıp başını dik tuttu.
Onu o gece İzmit’in kenar mahallelerinden birinde, eskiden tütün deposu olarak kullanılan taş bir binanın bodrumuna indirdiler.
Şehre girerken yağmur hâlâ yağıyordu. Kapalı kepenklerin ardında tek tük ışıklar seçiliyor, ıslak kaldırımlarda yalnızca asker çizmelerinin tok sesi ve uzak bir köpeğin havlaması duyuluyordu. Çarıklarını avlu taşında çıkarmışlardı; nedenini sormadı. İki basamak inip ağır ahşap kapıdan içeri itildiğinde burnuna yıllardır sinmiş ekşi tütün tozuyla rutubetli taş kokusu doldu. Kapı arkasından gürültüyle kapandı, dışarıdaki demir sürgü iki kez vurularak yerine oturtuldu.
İlk gün kimse gelmedi.
Bodrum dar, uzun bir dikdörtgendi. Tavanın hemen altında, yerden bir insan boyundan yüksekte, demir parmaklıklı küçük bir mazgal vardı. Yağmurlu gün ışığı oradan içeri ince bir şerit hâlinde sızıyor ama köşelere ulaşamıyordu. Bir yanda boş tütün sandıkları, karşı duvarda ayağı kısa eski bir tahta masa duruyordu. Zemin çıplak kesme taştı; duvarın bir köşesinden yağmur suyu ince, karanlık bir iz bırakarak sızıyor, düzenli aralıklarla yere damlıyordu.
Münevver karanlığa gözlerini alıştırırken her köşeyi, kapının menteşesini, mazgalın paslı iç sürgüsünü ve sandıkların ağırlığını gözleriyle ölçtü. Elleri hâlâ arkasından bağlıydı; kendir ip ıslandıkça sertleşiyor, bilek etini daha çok kesiyordu. Duvarın köşesinden yere düşen su damlalarının düzenli sesi bütün odayı dolduruyordu; o sese kulak vererek zihnini dağılmaktan korudu. Sonra yan duvara yakın ama sırtını taşa yaslamadan bağdaş kurup oturdu. Soğuk doğrudan kemiğine işlerse sabaha çıkamayacağını biliyordu. Bütün gece üst kattan gelen çizme seslerini dinleyip tek bir şey düşündü: iki genç nefer sırtlara ulaşmış mıydı? Ulaştılarsa Saniye’ye, Hüseyin Çavuş’a haber gitmişti; geceden yer değiştirecekler, ocağı söndürüp ormanın daha derinine çekileceklerdi. En azından birkaç gün güvende olacaklardı.
İkinci gün, öğleye doğru küf kokulu dar odanın ağır ahşap kapısı açıldı.
Önce fener taşıyan iki nöbetçi girdi, lambayı sallanan tahta masanın üstüne bıraktılar. Ardından içeri orta boylu, üniformalı bir Yunan yüzbaşısı ile yanında siyah ceketli, yüzü sinekkaydı traşlı yerli bir tercüman girdi. Tercüman otuz beş yaşlarındaydı; gözleri odayı hızla tarıyor, ellerini ceketinin cebine sokup çıkarıyordu.
Yüzbaşı, Münevver’in karşısında bir an durdu; onun kısa boyunu, ince kemikli yapısını ve yıpranmış basma şalvarını süzdü. Aylardır sırtlarda adını duyduğu kadının bu kadar ufak tefek olmasını beklemiyormuş gibi kaşları hafifçe çatıldı. Sonra masanın yanına yürüdü, elindeki kamçıyla tahtaya hafifçe, düzenli bir ritimle vurdu.
Tercüman bir adım öne çıkıp Türkçe konuştu:
“Senin kim olduğunu biliyoruz. Dağdaki müfrezenin başı sensin. İki aydır demiryolu hattında, Bahçecik üstlerinde çıkardığınız işlerin hepsi önümüzde. Bize yalnız bir şey lazım: isimler.”
Münevver, duvara yaslanmadan, taş zeminde bağdaş kurmuş oturuyordu. Başını kaldırıp fenerin sarı ışığı altında tercümanın gözlerinin içine baktı.
“Benim adım Münevver,” dedi sesi kuru ama sakindi. “Başka isim bilmem.”
Yüzbaşı çeviriyi dinleyince dudaklarının kenarında soğuk bir kıvrım belirdi, alçak sesle bir şeyler söyledi.
“Yalan söyleme,” dedi tercüman, sesi ince ve sabırsızdı. “Yanında kadınlar olduğunu köylüler söylüyor. Hangi köydenler? Babalarının, kocalarının adı ne? Bir de kâtiben varmış, her şeyi bir deftere yazıyormuş. O defter nerede?”
Münevver’in içinde soğuk, ağır bir taş kımıldadı. Demek defterin haberi aşağıya kadar inmişti. Nabzı bir an kulaklarında tok bir sesle attı; ama yüzünde tek bir kas oynamadı.
“Defter yok,” dedi kısaca. “Benim okumam yazmam yok ki defterim olsun.”
Tercüman eğilip yüzünü yaklaştırdı; tütün ve ucuz kolonya kokuyordu. “Senin okuman yoksa kâtibenin var! İstanbullu bir muallimeymiş, siyah kaplı bir defter taşıyormuş. O defterin içindekileri söyleyeceksin. Söylemezsen söyletmesini bilirler.”
Münevver tercümana değil, arkasındaki yüzbaşının soğuk gözlerine baktı. “Bildiğim bu kadar. Söyleyecek başka sözüm yok.”
Üçüncü gün sorgunun rengi değişti.
Kamçının ucu artık masaya değil, omuzlarına ve sırtına inmeye başladı. Yüzbaşı işaretiyle paltosunu sırtından alıp köşeye fırlattıklarında, ince yün hırkanın üzerinden inen her darbe etini bıçak gibi yaktı. Arkasından bir kova soğuk kuyu suyu başından aşağı boca edildi; ıslak hırka buz gibi bir zırh gibi bedenine yapıştı, bodrumun neminde saatlerce kurumadı. Çenesini sıktıkça dişleri birbirine çarpıyordu; ses çıkarmamak için dilini damağına bastırıyor, aklını dağıtmamak için Oğulpaşa’dan Servetiye’ye uzanan bütün patikaları, dere geçitlerini, kayınların dibindeki pınarları zihninde tek tek adım adım sayıyordu.
Geceleri uyumasına izin vermediler. Göz kapakları kapandığı an kapıya tüfek dipçiğiyle vuruluyor, kapı açılıp yüzüne parlayan bir gaz lambası tutuluyor, tercümanın uykusuzluktan iyice tizleşmiş sesi aynı soruları tekrarlıyordu: Köyler hangileri? Kâtibe nerede? Defter kimde? Kadınların babaları kim?
Münevver her darbede, her buz gibi su kovasında dişlerini birbirine bastırdı. Alt dudağı içeriden yarıldı, ağzına ılık, tuzlu bir kan tadı doldu; tükürmedi, yuttu. Sol omzu mosmor şişti; arkadan bağlı ip her hareketinde o çürüğe baskı yapıp gözlerinin önünde beyaz şimşekler çaktırıyordu. Günler geçtikçe yüzbaşının yüzündeki o soğuk askerî kayıtsızlık yerini şaşkınlıkla karışık hırçın bir öfkeye bıraktı; tercüman ise kendi dilini konuşan, okuma yazma bile bilmeyen ufak tefek bir kadının bu kadar inatla susmasından kişisel bir hınç duyar olmuştu. Bir keresinde çenesinden tutup başını geriye zorladığında, Münevver onun eline değil, gözünün ta bebeğine o kadar sabit ve sessiz baktı ki adam ürperip elini çekti, arkasına dönüp yüzbaşıya hızlı hızlı bir şeyler söyledi.
Ağzından tek bir köy adı, tek bir kadın ismi çıkmadı.
Beşinci gün, yedinci gün, on birinci gün… Zaman taş duvarların arasında eriyip tek bir karanlığa döndü. Artık dışarıda hangi gün olduğunu, hangi saatte kapının açılacağını bilemiyordu; günleri yalnızca tavandaki dar mazgaldan sızan solgun ışığın renginden sayabiliyordu. Işık kurşuni bir griye döndüğünde sabah oluyordu; bazen bir yağmur damlası parmaklıktan süzülüp taş zemine düşüyor, ekimin hâlâ bitmediğini haber veriyordu. Işık soluklaşıp mora çaldığında akşam iniyordu. Günde bir kez kapının alt aralığından bayat bir parça kara ekmekle paslı bir tas bulanık su itiyorlardı. İlk gün başını eğip ekmeği taş zeminden ağzıyla almaya zorladıklarında yüzüne bile bakmadı; ertesi gün yaşlıca bir nöbetçi yüzbaşı yokken tasını ağzına yaklaştırdı, Münevver suyunu içti ama adama tek söz etmedi.
On dördüncü günün gecesinde ateşi çıktı. Islak hırkası hâlâ nemliydi, sol omzu zonkluyor, dudaklarındaki kuruyan kan her nefeste yeniden çatlıyordu.
Ama asıl acı, omzundaki morluklarda ya da bileklerindeki kesiklerde değildi. Asıl acı, geceleri uykusuzlukla ateş arasında gidip gelirken zihnine üşüşen, susmak bilmeyen tek bir sorudaydı:
Ya o gece defter yanımda olsaydı?
Gözlerini kapattığı an karanlığın içinden siyah muşamba kaplı ince cep defteri çıkıp geliyordu. Sayfaların kenarı parmak izlerinden yumuşamıştı. İçinde Saniye’nin düzgün, kopya kalemli, rüştiye terbiyeli el yazısı duruyordu. Kendisi okuyamazdı ama Saniye’nin her akşam gaz lambası ışığında okuduğu satırları harfi harfine ezbere bilirdi:
Ayşe, Bahçecik.
Hacer, Kandıra.
Naciye, Erzurum.
Hüseyin, İsmail oğlu, Kandıra.
Münevver taş zeminde titreyerek dizlerini göğsüne çekti. Her satırın arkasında bir ev, bir ocak, bir ihtiyar vardı. Eğer o cuma akşamı defter koynunda olsaydı, dere yatağında üstüne çullanan dört asker paltosunun iç cebinden onu çekip alsaydı, bugün şu tahta masanın üstünde açık duracaktı. Siyah ceketli tercüman sabırsız parmağını satırların üstünde gezdirecekti. Yarın sabah gün ağarmadan Bahçecik’te taş duvarlı bir avluda çamaşır asan Ayşe’nin ihtiyar anasının kapısı dipçikle kırılacaktı. Kandıra’da ahır kapısını sürgüleyen Hacer’in babasının samanlığı ateşe verilecekti. Tek bir düzenli satır, bir parmak mürekkep yüzünden onlarca ev yanacak, hiç suçu olmayan ihtiyarlar, çocuklar tarlalara sürülecek, aileler dağılacaktı.
Aylardır o kuralı bir duvar gibi savunmuştu: “Bu yola çıkanların adı rüzgârda kalmayacak.” Oğulpaşa’daki taş samanlıkta bu sözü söylerken ne kadar emindi. Çünkü Erzurum’dan, Çanakkale’den, Balkanlar’dan biliyordu; adı kâğıda geçmeyenlerin acısı da emeği de iki kış sonra unutulup giderdi. Ama o gün kâğıdın yalnız hatırlamaya değil, yakmaya da yarayabileceğini hesaba katmamıştı.
Ve o karanlık bodrumda, ateşinin yükseldiği uzun gecelerden birinde, hayatında ilk kez Karaca’nın yüzünü düşündü. Yirmi yaşında, rüzgârdan yanmış, elmacık kemikleri çıkık, gözleri hep kapıya ve orman çizgisine bakan o ince kız… Temmuz sabahı, değirmen baskınının ardından doksan kişinin gözü önünde, açık duran defterin karşısında nasıl dimdik durmuştu. Sesini yükseltmeden ama bir adım da geri çekilmeden söyledikleri şimdi soğuk duvarların arasından kulağına geri dönüyordu:
“Adımı o deftere yazarsanız, beni düşmandan önce kendi evim vurur.”
Münevver o gün onu yalnız kendi korkusunun peşine düşmüş sanmıştı. Oysa kız, bir satır mürekkebin bazen insanı yaşatırken bazen de daha sağken celladın eline verdiğini herkesten önce görmüştü.
Münevver soğuk taşa başını yaslayıp gözlerini kapattı. İlk kez sırtını duvarın serinliğine bırakmıştı. Belki de hayatında ilk kez, kendi koyduğu kuralın ağırlığını sırtında bir kamçıdan daha keskin hissediyordu.
On dokuzuncu gece yağmur yeniden bastırdı.
Bu kez önceki günlerin ince çisentisi gibi değildi; kalın, gürültülü bir sağanak İzmit’in kiremit çatılarını dövüyor, dışarıdaki teneke oluklardan su çağlayarak akıyordu. Mazgalın parmaklıklarından içeri soğuk su serpintileri vuruyor, bodrumun zemininde küçük bir gölcük birikiyordu.
Üst kattan, eski tütün deposunun geniş ahşap salonundan alışılmadık sesler geliyordu. Gülüşmeler, şişe şıkırtıları, yüksek sesli şarkılar… Ağır çizmeler döşeme tahtalarına vurdukça tavandan ince bir toz perdesi dökülüyordu. Aşağıdaki birliklerin maaş gecesi miydi bilinmez ama bütün bina alışıldık sıkılığından sıyrılıp rehavete gevşemişti.
Nöbet değişimi gecikti. Kapının dışındaki iki askerden biri gece yarısına doğru yukarıdan gelen bir çağrıyla merdivenlerden çıktı. Diğeri kapının önünde kaldı; bir süre volta attı, sonra şişenin tıpasının çekilişi duyuldu. Birkaç dakika sonra tahta iskemle duvara yaslandı, tüfek yere dayandı.
Münevver bunu hemen anlamadı; anladıysa da acele etmedi.
On dokuz gündür öğrendiği bir şey varsa o da acele edenin kaybettiğiydi. Nefesini yavaşlatarak yarım saat boyunca kapı aralığından sızan ağır, kesik kesik horultuyu dinledi. Asker sızmıştı.
Münevver yerinden doğruldu. Bileklerindeki kendir ip günlerdir ıslandıkça şişmiş, kurudukça gevşemişti; ama ellerini çekip çıkarabileceği kadar bol değildi. Duvar dibine, daha ikinci gün gözüne kestirdiği, sıvası dökülüp keskin bir kenar bırakmış ıslak taş köşesine sürünerek yaklaştı. Sırtını o köşeye verdi, arkadan bağlı bileklerini taşın keskin ucuna dayayıp ağır ağır sürtmeye başladı.
İlk dakikalarda ip değil, bilek derisi soyuldu; keskin bir yanma kolundan yukarı yürüdü ama durmadı. Üst kattaki şarkılar ve yağmurun uğultusu, kendirin taşa sürtünürken çıkardığı kuru hışırtıyı bütünüyle örtüyordu. Avuçları kanadı, kan ile yağmur suyu birbirine karıştı. Yine de ritmini bozmadı; nefesini her sürtüşe göre ayarlayarak ipi santim santim, lif lif aşındırdı.
Nihayet, belki kırk dakikanın sonunda, gergin ipte küçük bir kopma hissetti. Bir kez daha bütün gücüyle asıldı; ıslak kendir ince bir çatırtıyla ayrıldı ve sağ eli boşa çıktı.
Münevver bir an donup kaldı, soluğunu tuttu. Kapının dışındaki horultu değişmemişti. Günlerdir kan dolaşmadığı için kaskatı kesilen, şiş parmaklarını öne çekti; öteki elindeki gevşeyen düğümü dişlerinin de yardımıyla çözdü. Bileklerini dizlerine bastırıp birkaç saniye kanın parmak uçlarına inmesini bekledi.
Üst katta bir kahkaha daha yükseldi; bir şişe yere düşüp parçalandı, ardından neşeli küfürler döküldü.
Karanlıkta ayağa kalktığında dizleri boşalır gibi oldu. Elini soğuk duvara dayayıp başının dönmesinin geçmesini bekledi, sonra üçüncü gün bir kenara fırlatılan nemli yün paltosunu yoklayarak bulup sırtına geçirdi.
Mazgalın altındaki boş tütün sandığını yerden hafifçe keserek, neredeyse hiç ses çıkarmadan tam aralığın altına taşıdı. Sol omzu sızladı ama dişlerini sıktı. Sandığın üstüne çıkıp paslı demir sürgüyü iki eliyle kavradı. Yıllardır açılmamış olmalıydı; pas kanlı avuçlarına bulaştı, etine battı. Bütün ağırlığıyla yanlamasına asılınca sürgü kısa bir gıcırtıyla geri çekildi, menteşe hafifçe inledi. Yağmurun uğultusu ve üst kattaki şarkılar sesi bir yudumda yuttu.
Mazgal dardı. Münevver önce iki kolunu dışarı uzatıp ıslak taş eşiğe tutundu, kendini yukarı çekti. Açlıktan zayıflamış ince bedeni o darlıktan sıyrılırken paltosunun eteği paslı bir çiviye takılıp yırtıldı, kaburgaları pürüzlü taşa sürtüp çizildi. Nefesini sonuna kadar verip göğsünü daralttı ve kendini öne bıraktı.
Dışarıdaki ıslak otların üstüne sessizce düştü.
Yüzüne doğrudan yağan soğuk yağmur, on dokuz günlük küf kokusunu bir anda dağıttı. Derin bir nefes çekti; gece havası ciğerlerini yakacak kadar taze ve keskindi. Arkasına bakmadı. Çıplak ayaklarıyla çamura ve çakıllara basa basa arka bahçeyi geçti, yosunlu bahçe duvarından aşıp şehrin karanlık arka sokaklarına daldı. Evlerin kepenkleri sımsıkı kapalıydı; yağmur oluklarından taşan sular kaldırım taşlarının arasından dere gibi akıyor, uzaktan demiryolu istasyonundan bir lokomotifin boğuk düdüğü duyuluyordu. Körfezin nemli tuz kokusunu sırtına alıp güneye, Bahçecik sırtlarına doğru yürümeye başladı.
Şehrin kenarındaki bostan yolunda sarı bir fener ışığı belirince bir an bile düşünmeden yol kenarındaki su dolu hendeğe kaydı, yüzükoyun yattı. Üç Yunan askerinin ağır çizme sesleri ve Rumca mırıltıları tam başının hizasından geçti; sallanan fenerin ışığı başının üstündeki ıslak çalı dallarından kayıp gitti. İki kilometre ileride, tarla sınırında atlı bir devriye için bir kez daha hendeğe yattı.
Sonra ova bitti, yokuş başladı.
Aşağıda İzmit Körfezi’nin siyah suları yağmur altında belirsiz bir parlaklıkla geride kalırken, önünde Samanlı sırtları karanlık bir duvar gibi yükseliyordu. Gece boyu tırmandı. Çıplak ayakları önce dere kenarındaki çakıllardan, sonra patikaya dökülmüş kestane dikenlerinden çizildi, kanadı; ama bir saatin sonunda soğuktan bütünüyle hissizleştiği için artık acıyı duymuyordu. Yalnızca kaygan kil çamurunda tutunmak zorlaşıyordu. Dizleri birkaç kez boşaldı, ıslak kestane köklerine tutunup yeniden kalktı. Paltosu yağmurdan kurşun gibi ağırlaşmıştı. Göğsünde ateşten kalma hırıltılı bir nefes yükselip alçalıyor, sol omzu her sarsıntıda zonkluyordu. Ama durmadı; bir kez oturursa sabaha kadar bir daha kalkamayacağını biliyordu.
Yağmur sabaha karşı hafifleyip yerini koyu, beyaz bir sise bıraktı. Yokuşun son ağaç çizgisine, Servetiye’nin sisli kayın ormanına ulaştığında gökyüzü henüz kurşuni bir şafakla yeni aralanıyordu. Artık dizleri kontrolsüzce titriyordu.
Gözcüler onu ilk gördüğünde tanıyamadı.
Servetiye’nin kuzey yamacındaki kayalığın gölgesinde sabah nöbeti tutan Karaca, sisin içinden sendeleyerek yaklaşan bir gölge seçti. Sessizce diz çöktü, mavzerini omzuna dayayıp namluyu doğrulttu.
“Dur!” diye seslendi, sesi ormanın sessizliğinde bıçak gibi keskindi. “Kimsin?”
Gölge bir adım daha atıp sis perdesinden çıktığında şafak ışığı yüzüne düştü. Yırtık üst başı, yarılmış dudağı, sol yanağında kurumuş kan ve çamur izi, kanayan çıplak ayakları… Ama o dimdik omuzlar ve sabit bakış başka hiç kimseye ait olamazdı.
Karaca’nın nefesi kesildi. Tüfeğini bir anda indirdi. O her zaman mesafeli, sesini kısık tutan kızın boğazından ormanı sarsan bir haykırış koptu:
“Münevver Abla!”
Ses kayın gövdelerinin arasında yankılandı. Karaca tüfeğini omzuna bile asmadan koştu, Münevver’in dizleri son kez bükülürken kolunun altına girdi.
Bir dakika içinde karargâh açıklığından Saniye, Naciye, Hüseyin Çavuş ve birkaç nefer koşup geldiler. Naciye teyzesinin boynuna sarılıp hıçkırarak ağlamaya başladı: “Teyze! Yaşıyorsun, geldin!” Hüseyin Çavuş birkaç adım geride durdu; kırlaşmış bıyıkları titredi, gözleri dolu dolu kalpağını göğsüne bastırıp yalnızca “Çok şükür, çok şükür,” diye mırıldandı.
Münevver ayakta durmakta zorlanıyordu ama düşmedi. Yaralı, pas lekeli elini kaldırıp yeğeninin sırtına hafifçe vurdu.
“Bırak Naciye,” dedi kısık, çatlamış bir sesle. “İyiyim. Bir tas sıcak su verin, yeter.”
Karargâh olarak kullandıkları ahşap kulübenin içinde, ocağın başına oturduğunda herkes etrafında toplanmıştı. Kapının eşiğinde o cuma gecesi sırtlara kaçmayı başaran Hasan da mahcup, başı eğik dikiliyordu. Münevver gözleriyle ona hafifçe işaret verdi: Sağsınız, bu bana yeter. Hasan yutkunup başını önüne eğdi.
Saniye, ılık su ve temiz bir tülbentle yanına diz çöktü. Parmakları belli belirsiz titriyordu ama hareketleri ölçülüydü. Münevver’in yüzündeki kurumuş kanı ve çamuru sildi, omuzlarına kuru bir yün battaniye örttü. Naciye hıçkırıklarını yutarak sıcak su dolu bir leğen getirip teyzesinin kanayan ayaklarını yıkadı. Saniye sıcak ıhlamuru bakır maşrapada uzatırken Münevver’in bileklerindeki derin kendir kesiklerini gördü ama hiçbir şey söylemedi.
Ocağın karşı köşesinde çömelmiş oturan Hüseyin Çavuş başını ağır ağır iki yana salladı.
“On dokuz gün,” dedi, sesi boğuktu. “İlk hafta köylere adam saldık, İzmit’te tütün deposuna indirdiklerini duyduk ama içeriden tek haber çıkmadı. Seni öldürdüler sandık. Üç kez aşağıya baskın yapmaya niyetlendik, adamları bile ayırdım. Saniye Hanım ‘İçeride sağsa ateş açarsak onu vururlar, bekleyeceğiz’ diye önüme durdu. İki kez az kaldı ters düşüyorduk.”
Hüseyin Çavuş durup Saniye’ye derin bir saygıyla baktı. “Birliği dağıtmadık. İki kez yer değiştirip izimizi kaybettirdik ama bu sırtı bırakmadık. Saniye Hanım nöbet sırasını da erzak hesabını da bir gün aksatmadı. Naciye her akşam sırt çizgisine çıkıp Karaca’nın yanında aşağıyı gözledi. Karaca desen, on dokuz gecedir doğru dürüst gözünü kırpmadı.”
Münevver başını kaldırıp Saniye’ye baktı. Uzun süre hiçbir şey söylemedi. Saniye’nin gözlerinin altında derin, mor uykusuzluk halkaları vardı; on dokuz günün yükünü o ince omuzlar taşımıştı. Münevver yaralı elini battaniyenin altından çıkarıp Saniye’nin ince bileğine hafifçe dokundu.
Sonra gözlerini kulübenin içindekilerde gezdirdi.
“Herkes çıksın,” dedi Münevver, o bildik keskin tonu yerine dönmüştü. “Nöbetler boş kalmasın. Saniye kalsın.”
Hüseyin Çavuş neferleri dışarı çıkardı. Naciye kapıda biraz oyalanınca Münevver yumuşak bir bakışla onu da gönderdi. En son Karaca çıktı; kapıyı kapatmadan önce bir saniye Münevver’le göz göze geldiler. İkisi de tek kelime etmedi ama aralarında artık eski duvarın durmadığını biliyorlardı.
Kulübe boşalınca ocağın çıtırtısından ve dışarıdaki kayın dallarını eğen rüzgârın uğultusundan başka ses kalmadı. Münevver, yüzünü ateşe çevirmeden, doğrudan Saniye’nin gözlerine baktı.
“Bana defteri sordular,” dedi.
Saniye’nin elindeki ıslak bez dondu. Yüzündeki renk çekildi. “Nereden bilmişler?”
“Köylerden biri söylemiş,” dedi Münevver, sesi düz ve ağırdı. “Korkudan mı, baskıdan mı bilmem. Aşağıda karakol üstüne karakol kurmuşlar, bir çuval unu iki kez arıyorlar; sıkıştırınca biri ağzından kaçırmış. ‘Kadınların adını yazan bir defter var, İstanbullu bir kâtibe tutuyor’ demişler. On dokuz gün boyunca her sabah aynı soruyu sordular: İsimler kim, köyleri neresi, defter nerede?”
Saniye bezi yavaşça leğenin kenarına bıraktı; iki eli istemsizce dizlerinin üstünde birleşti. “Sen… bir şey söylemedin elbette.”
“Okumam yazmam yok ki defterim olsun dedim,” dedi Münevver, yarılmış dudağının kenarında belirsiz bir çizgi kıvrıldı. “İnanmadılar. Ama ben orada başka bir şey için sustum Saniye.”
Münevver derin, yorgun bir nefes aldı. Battaniyeyi omuzlarında biraz daha sıkı topladı. Sesi ilk kez o keskin, sarsılmaz tonundan sıyrılıp insanca bir tereddüde indi:
“Saniye… Ya o defter o gece benim koynumda olsaydı? Ya onların eline geçseydi?”
Saniye yutkundu. Cevap veremedi; çünkü aynı korku on dokuz gün boyunca onun da uykularını bölmüştü. Münevver’in esir düştüğü geceden beri defteri geceleri göğsünde saklayarak uyumuş, her köpek havlamasında baskın olursa onu ateşe mi atayım toprağa mı gömeyim diye sabahlara kadar kendini yemişti.
“Ben bu insanların adı rüzgârda kalmasın dedim,” diye devam etti Münevver, gözleri ocağın közlerine dalmıştı. “Hâlâ öyle diyorum. Bu yola çıkanlar unutulmamalı. Ama o bodrumda gözümün önüne hep o sayfalar geldi: Ayşe, Bahçecik. Hacer, Kandıra. Naciye, Erzurum. Bir satır kâğıt, sağ kalanların boynuna ilmek olacaksa… anasının babasının evine ateş düşürecekse… o zaman ne yapacağız?”
Saniye birkaç saniye sessiz kaldı. Elleri cebindeki katlı mendile gitti, kenarını parmaklarının arasında düzeltti. Sonra kalkıp heybesinden siyah muşamba kaplı defteri ve kopya kalemini çıkardı, Münevver’in yanına oturdu.
“Yakmayacağız,” dedi Saniye, sesi sakin ama kararlıydı. “Bu defteri yakarsak, bu sırtlarda ya da yarın başka cephelerde kalacakların adını bir daha kimse hatırlamaz. Düşmanın kamçıyla yapamadığını kendi elimizle yapmış oluruz. Ama artık açık isim ve köy yazmayacağım.”
Münevver başını çevirdi. “Nasıl?”
“Bundan sonra yeni gelenlerin köylerini kısaltarak, yalnızca benim çözebileceğim harflerle düşeceğim,” dedi Saniye, kopya kalemini parmaklarının arasında çevirerek. “Bahçecik yerine yalnızca B., Kandıra yerine K., Servetiye yerine S. koyacağım. Eski satırların yanına da yalnızca tarih ve işaret koyacağım. Düşmanın eline geçse bile kimin hangi köyden olduğunu anlayamayacak. Ama gün gelip de barış kurulduğunda, şahitlik gerekirse, bu satırların hepsini ben tek tek okuyacağım.”
Münevver bir süre Saniye’nin yüzüne baktı. Altı ay önce Haydarpaşa’da trene binen bu ince bilekli eski rüştiye muallimesi bir cephe kadınına dönüşmüştü; elinde tüfek yoktu ama aklıyla ve kalemiyle birliği koruyordu.
“İyi,” dedi Münevver, başını hafifçe sallayarak. “Karaca’nın satırı nasıl duruyor?”
Saniye defterin ortasına doğru birkaç sayfa çevirdi. “Boş,” dedi. “Yalnızca Karaca yazıyor.”
“Bırak öyle kalsın,” dedi Münevver, gözlerini kapatıp sırtını ahşap duvara yaslarken. “Belki de aramızda en doğrusunu en başından o bildi.”
O gece, Münevver on dokuz gün sonra ilk kez kapının arkasında dipçik sesi beklemeden, sırtını dost bir duvara vererek derin bir uykuya daldı. Battaniyenin altındaki yaralı elleri nihayet gevşemişti.
Saniye ocağa iki küçük meşe odunu daha atıp korları maşayla kenara çekti; ardından ocağın sönmeye yüz tutan ışığında siyah muşamba defteri dizlerinin üstüne açtı. Kopya kaleminin ucunu dudaklarına hafifçe değdirip sayfaları en başından çevirdi. İlk sayfalarda nisan ayının daha geniş, daha umutlu el yazısı duruyordu: Oğulpaşa, 14 Nisan 1336 — Adı okunanlar. Saniye o ilk satırlara bir an hüzünle baktı. Sonra bundan sonra açılacak sayfalara kimsenin tek başına çözemeyeceği tek harfli köy kısaltmalarını —B., K., S.— nasıl düşeceğini zihninde kurdu; eski satırların karşısına ince, titiz çizgiler ve yalnızca kendisinin okuyabileceği küçük tarih işaretleri ekledi.
Karaca satırının yanına geldiğinde kalemi havada durdu. Temmuz sabahı o açıklıkta tüfeğini bırakıp gitmek üzereyken bile başını eğmeyen yirmi yaşındaki kızı, Naciye’yi ateşin içinden sırtında çıkarışını ve bu sabah sisin içinden Münevver’i tanıdığı an sesinin nasıl titrediğini düşündü. İsmini bilmiyordu, bilse de artık açıkça yazmazdı. Yalnızca bir gün bu satırın sahibi ortada kalmasın, kimse onu inkâr edemesin diye kopya kalemiyle satırın kenarına küçük, düzgün harflerle iki sözcük düştü:
“Şahit: S.”
Defteri usulca kapatıp parmaklarının ucuyla siyah muşamba kapağı sıvazladı ve göğsünün hizasında tutarak uyuyan Münevver’e baktı.
Dışarıda 1920’nin sonbahar rüzgârı Servetiye’nin kayın ormanını uğuldatarak esiyor; yirmi dört yıl sonra İstanbul’un soğuk bir komisyon odasında genç bir memurun parmağının tam da o satırda duracağından henüz kimsenin haberi olmuyordu.