Eksilen Satırlar

Saat beşi vurduğunda vilayet ek binasının yüksek tavanlı taş koridorları ağır ağır boşaldı.
Önce alt kattaki tahakkuk kaleminden gelen daktilo tıkırtıları seyreldi, şaryo zilleri birer birer sustu. Demir evrak dolaplarının kilitleri çevrildi, kalın ahşap kapılar tok seslerle kapandı. Mesai boyunca birbirine yalnızca müzekkere ve dosya numaralarıyla seslenen memurlar, paltolarına sarınıp merdivenlere yönelirken taş kemerlerde kısa, aceleci vedalaşmalar yankılandı; kimi son vapura yetişmekten, kimi fırın kuyruğunun sokağa taştığından, kimi de akşamüstü iyice sertleşen poyrazdan yakınıyordu.
Komisyon odasının öteki iki üyesi daha beşe on kala masalarını toplamıştı. Pencere kenarında oturan, gün boyu yağmuru seyreden üye çantasının tokasını kapatıp sessizce ayrılmış; diğeri ise bu haftaki kömür tevziatının yine aksadığından son bir kez söylenerek paltosunun düğmelerini ilikleye ilikleye arkasından yürümüştü. Refik, öğleden sonra önünden geçen beş altı başka dosyayı —bir dul aylığı itirazını, iki maluliyet yenileme talebini— bitirip düzenli biçimde kenara istiflemiş, ama kalemlerini hizalıyormuş gibi yaparak bilerek masasında oyalanmıştı. Gözü sabah saatlerinden beri masasının sağ köşesindeki soluk karton kapaktan ayrılmamıştı.
En son Komisyon Başkanı Sabri Efendi kalktı. Koyu gri yün paltosunu giyip atkısını boğazına özenle doladı, fötr şapkasını eline aldı. Kapıyı aralayıp eşikten başını uzattı, altın çerçeveli gözlüğünün üzerinden masaya baktı:
“Refik Bey, o Tophane dosyasını bekleyenler rafına kaldırın. İki hafta dolunca reddi yazarız. Fazla oyalanmayın, karartma saati yaklaştı.”
“Peki efendim,” dedi Refik, başını kaldırmadan.
Sabri Efendi eşikte bir saniye durdu; sanki genç kâtibin sabah komisyonda gösterdiği alışılmadık ısrarı bir kez daha tartıyordu. Sonra hafifçe iç çekip kapıyı çekti. Ağır, ölçülü ayak sesleri taş koridorda ve merdivenlerde tek tek eriyip kaybolduğunda oda bütünüyle sessizleşti. Aşağıdaki ağır meşe kapının kapanışından gelen boğuk titreşim taş döşemeden yukarı kadar ulaştı; koca binada artık odacıdan başka kimse kalmamıştı.
Köşedeki çini soba çoktan sönmüş, yüksek pencerelerin dışındaki İstanbul akşamı kurşuni bir maviye dönmüştü. Yağmur dinmiş ama Babıâli yokuşunun ıslak taş kaldırımlarında karşı binaların karanlık saçaklarını yansıtan donuk bir parıltı kalmıştı. Refik yerinden kalktı, bacaklarında bütün gün hareketsiz oturmaktan kalma bir ağırlık vardı. Pencerelerin siyah karartma perdelerini iki kanattan sımsıkı çekti, dışarıya tek bir ışık çizgisi sızmasın diye kalın kumaşın kenarlarını pervaza iyice yasladı. Sonra masasına dönüp yeşil abajurlu küçük lambanın zincirini çekti.
Lamba hafif bir çıtırtıyla yandı. Sarı-yeşil bir ışık çemberi yalnızca masanın ortasını aydınlattı; sıra sıra dizilmiş dosyalık rafları, boş tahta iskemleler ve duvarlardaki eski haritalar derin gölgelere gömüldü.
Önünde iki şey duruyordu.
Sol tarafta, soluk sarı karton kapaklı Tophane dosyası vardı. Kapağının sağ üst köşesinde Sabri Efendi’nin kırmızı kalemle, cetvel çekmiş gibi düzgün düştüğü not okunuyordu: “Tekrar müracaat — 1941 reddi mevcut — 408 sayılı kanun m. 4.” Kapağı aralayınca üstte Tophane muhtarından alınmış, kenarı kıvrık ve mor mühürlü muhtaçlık ilmühaberi görünüyordu; altı çocuğun adları ve yaşları eğri bir el yazısıyla alt alta dizilmişti. Onun altında 1941 tarihli, Millî Müdafaa Vekâleti’nden gelen ve tek paragrafta “mevzuata gayrimuvafık” diyerek kapıyı kapatan eski red yazısı duruyordu. Hemen yanında ise 408 sayılı kanunun mor kopya şeridiyle daktilo edilmiş soğuk maddeleri sıralanmıştı: milis kuvvetlerinde hizmet edenlere maaş bağlanabilmesi için harpte fiilen malul kalmak, bunu yetkili askerî sıhhiye heyetinin raporuyla tevsik etmek, mülga birlik kayıtlarında adı bulunmak… Her kelime, bir insanın etini ve ömrünü kâğıttan bir kalıba sıkıştırmak için seçilmiş gibiydi; ne ter vardı bu satırlarda, ne soğuk, ne de kan.
Sağ tarafta ise kenarı yanık, siyah muşamba kaplı ince cep defteri duruyordu.
Sabah Münevver’in beyaz tülbentin düğümünü çözerek yeşil çuhanın üstüne bıraktığı andan beri, Refik bu küçük deftere birkaç kez göz atmış ama komisyonun aceleci uğultusu içinde onu gerçekten okuyamamıştı. Parmaklarını önce kanun kâğıdının keskin kenarında gezdirdi, sonra siyah muşambaya dokundu. Kapak soğuktu; yıllarca ceplerde, heybelerde ve sandık diplerinde taşınmaktan köşeleri yumuşamış, sırtı ince çizgilerle kırışmıştı. Sağ alt köşedeki kavrulup büzüşmüş yanık izi parmak uçlarına pürüzlü geldi; kâğıdın liflerine hâlâ çok eski bir is kokusu sinmiş gibiydi.
Refik defteri en başından açtı ve sayfa sayfa okumaya başladı.
İlk yaprağın en üstünde, eski yazıyla özenle düşülmüş başlığın hemen yanında aynı elin sonradan Latin harfleriyle —hiç acele etmeden, sanki yarın okuyacak yeni bir kuşak bu satırları anlamakta zorlanmasın diye— geçirdiği satır duruyordu:
“Oğulpaşa, 14 Nisan 1336 — Adı okunanlar.”
İlk sayfalarda yazı daha geniş, daha umutluydu. Bu, sıradan bir gönüllünün karalaması değil, bir rüştiye muallimesinin, kâtip terbiyesi görmüş bir elin titizliğiydi. Harfler birbirine yaslanmıyor, satır araları ferah nefes alıyordu; isimler, baba adları, geldikleri köyler eksiksizdi. Mürekkep yer yer kahverengiye çalıp solmuş, kâğıdın üst köşelerinde çok eski yağmur damlalarının solgun halkaları kalmıştı ama her satırın altında bir kararlılık vardı. Sanki 1920’nin o Nisan gününde, İzmit sırtlarındaki bir orman köyünde adını bu deftere yazdıran her insan, savaş bittiğinde aynı defterden adının gururla okunacağına inanmıştı.
İlk sayfalarda Kandıralı İsmail oğlu Hüseyin gibi birkaç Çanakkale görmüş erkek nefer de yer alıyordu ama asıl kalabalık, sayfalar ilerledikçe artan kadın adlarıydı. Refik bir kâtip alışkanlığıyla sağ işaret parmağını satırların kenarından yürüterek kadınları tek tek saymaya başladı.
Bahçecik’ten, Kandıra’dan, Servetiye’den, Samanlı sırtlarından, hatta Erzurum’dan ve İstanbul’un kenar mahallelerinden kopup gelmiş kadınlar. Kiminin adının yanında yaşı yazıyordu: on altı, on dokuz, yirmi dört, otuz sekiz. Bazı satırların kenarına küçük görev notları düşülmüştü: “Erzak kolu”, “Sıhhiye”, “Kılavuz”. Bazı yaprakların alt boşluğunda ise bir iki kelimelik mevsim kayıtları göze çarpıyordu: “Yağmur dinmedi, çarıklar dağıldı”, “İzmit’te karakol kuruldu, köye inilmedi”.
Ama defter ilerledikçe, 1920 sonbaharına —Teşrinievvel 1336 tarihine— gelindiğinde el yazısının düzeni birden değişiyordu.
Refik sayfayı lambanın ışığına biraz daha yaklaştırdı. Mürekkep yerini kopya kalemine bırakmış, harfler sıkışmıştı. Daha dikkat çekici olanı, köy adlarının birden ortadan kalkmasıydı. Onların yerini yalnızca tek harfli kısaltmalar almıştı: B., K., S.
Refik başa dönüp ilk sayfalardaki tam adlarla bunları eşleştirdi. B. — Bahçecik. K. — Kandıra. S. — Servetiye.
O an, soğuk odanın sessizliğinde genç memurun sırtından ince bir ürperti geçti. Bir defterin ortasında köy adlarının neden bir gecede tek harfe indiğini anlamak zor değildi. 1920 sonbaharında İzmit çevresinde ağır bir şey yaşanmıştı; baskınlar, aramalar, belki bir esaret… Defter düşmanın eline geçerse o satırlardaki kadınların köyüne, anasının babasının ocağına ateş düşmesin diye, defteri tutan muallime kâğıdın üstüne sessiz bir perde çekmişti. Korku hiçbir cümlede açıkça yazılmamıştı; ama daralan harflerin ve tek harfe sığınan köylerin arasında çıplak bir hakikat gibi duruyordu.
Sayfalar çevrildikçe başka bir işaret daha çoğaldı. Bazı satırların üstüne ince, düzgün bir çizgi çekilmiş, yanına yalnızca bir tarih ve küçük bir çarpı konmuştu. Çizgiler aceleyle ya da öfkeyle karalanmış değil, bir ölünün üstüne örtü çeker gibi ölçülü, saygılı bırakılmıştı.
Refik parmağıyla kadın adlarını sonuna kadar tek tek saydı. Kırk üç kadın vardı. Yanlışlık yapmamak için baştan alıp bir kez daha geçti. Aynı defterin sayfalarına sığmış kırk üç kadın; ve savaş ilerledikçe o satırların nasıl ağır ağır eridiğini gördü:
“Ayşe, Bahçecik — I. İnönü’de kaldı.”
“Hacer, Kandıra — kolundan yaralı, İzmit hastanesi — sonrası meçhul.”
“Emine, S. — II. İnönü sonrası köyüne döndü.”
“Şerife, K. — Sakarya’da kayıp.”
Bazı satırların karşısında yalnızca bir yer adı ve tarih vardı; kimisi humma yüzünden geride bırakılmış, kimisi yaralanıp bir köy evine emanet edilmiş, kimisi de barışın ilk haftalarında kimseye adres bırakmadan kendi köyünün yoluna dönüp izini kaybettirmişti. Sayfalar çevrildikçe satırlar eksiliyordu. Savaş ilerledikçe birliğin kadınları ya toprağa düşmüş, ya hastanelerde kalmış, ya da barışla birlikte ülkenin dört bir yanına dağılıp sessizliğe karışmıştı.
Refik elini defterden çekip parmaklarını masanın yeşil çuhasına bastırdı. Yirmi dokuz yaşındaydı; Kurtuluş Savaşı bittiğinde henüz yedi yaşında bir çocuktu. Belleğinde 1922 sonbaharından geriye yalnızca babasının elinden tutup çıktığı sokaklarda balkonlara asılan kırmızı kâğıt fenerler, akşamları gazeteden yüksek sesle okunan zafer havadisleri, bir de ilkokul sınıflarının duvarlarındaki renkli haritalar kalmıştı. Okul kitaplarında cepheleri, tarihleri, kalın oklarla çizilmiş taarruz hatlarını okumuştu; o haritalarda İnönü bir çizgi, Sakarya bir nehir kıvrımı, İznik mavi bir göl lekesiydi. Kendisi yedi yaşında bir çocukken balkonlara bayrak asıldığı o günlerde, bu defterin sayfalarının birer birer eksildiğini hiç düşünmemişti.
İlk kez bu gece, yeşil abajurlu lambanın altında, savaşın bir kâğıt parçasında bu kadar sessizce eksilen insan adlarından ibaret olduğunu görüyordu.
Sol tarafında duran 408 sayılı kanun kâğıdına göre bu kırk üç kadın neredeyse hiç yaşamamıştı. Oysa o sabah yıpranmış siyah paltosuyla Tophane’den Babıâli’ye kadar yağmurda yürüyen yaşlı kadının sol ayakkabısından taş zemine sızan su birikintisi hâlâ gözünün önündeydi. Çorabının bileği ıslaklıktan kararmıştı. Karşılarında dimdik durmuş, kendisi için tek kuruş istemeden, yalnızca altı çocuk için konuşmuştu.
Refik yutkundu, defterin ortasındaki yanık kenarlı sayfaya geldi ve durdu.
Sağ alt köşedeki kâğıt tam bu yapraklarda derin kararmıştı; ateş kâğıdı yalayarak içeri yürümüş ama satırlara ulaşmadan, sanki çıplak bir avuçla bastırılıp boğulmuş gibi yazının sınırında durmuştu.
Üstte Naciye’nin satırı vardı:
“Naciye, Erzurum — 7 Eylül 1337, İznik, sol elinden iki parmak gitti.”
Refik tarihe uzun uzun baktı. 7 Eylül 1921. Sakarya muharebelerinin en kanlı, en umutsuz günleri; Anadolu’nun kaderinin bir sırt çizgisinde asılı kaldığı haftalar. O gün İznik’te on yedi yaşında bir kızın sol elinden iki parmak kopmuştu. Başında ne yetkili bir askerî sıhhiye heyeti vardı, ne daktilo, ne kırmızı mühür. Yalnızca bir muallimenin duman içinde kopya kalemiyle düştüğü bu tek satır kalmıştı.
Hemen üç satır altında ise, bütün defterde ad ve baba adı boş bırakılmış tek satır duruyordu:
“Karaca — İzmit / İznik / Sakarya — Şahit: S.”
Refik arkasına yaslandı. Sandalyenin tahtası soğuk odada hafifçe gıcırdadı.
Sabri Efendi’nin şartı açıktı: Dosyanın encümenden geçebilmesi için, defteri tutan Saniye Hanım’ın ifadesinin yanında, İznik çatışmasına bizzat tanıklık etmiş ikinci bir hayatta şahidin imzalı ifadesi gerekiyordu. Defterde İznik ve Sakarya kayıtlarının ikisinin birden yanında adı geçen, üstünde ölüm çizgisi ya da kayıp notu bulunmayan, üstelik bizzat “Şahit: S.” notuyla işaretlenmiş tek kişi bu isimsiz kadındı.
Karaca.
Sabah Münevver, yüzündeki o sert çizgi bir anlığına yumuşarken, “Ailesi bilmesin istedi. Geri döneceği bir evi vardı. Biz de zorlamadık,” demişti. Yirmi iki yıl önce geri döndüğü o evde hâlâ sağ mıydı? Ve bu satırın yanına kendi baş harfini düşen Saniye Hanım, onun kim olduğunu biliyor muydu?
Refik saatine baktı. Altıya çeyrek vardı. Yarını beklerse mesai içinde işten sıyrılması zorlaşacak, Sabri Efendi’nin gözü sürekli üstünde olacaktı. İki hafta bu taş duvarların arasında göz açıp kapayıncaya kadar geçerdi; dosya bekleyenler rafına bir kez kaldırıldı mı, iki cuma sonra kırmızı kalemle çizilip arşive iner, bir daha kimse kapağını açmazdı.
Ceket cebinden sabah Münevver’in tarifini yazdığı küçük kâğıdı çıkarıp yeniden okudu: Kasımpaşa — yokuş başındaki kahvehane — sola dar sokak — iki katlı ahşap ev, altta küçük terzi atölyesi.
Refik Tophane dosyasını rafa kaldırmayıp masasının gözüne kilitledi. Siyah muşamba defteri dikkatlice kapattı, koyu lacivert paltosunun iç cebine, tam göğsünün hizasına yerleştirdi. Paltosunu giyip atkısını sardı, masadaki lambayı söndürdü. Kapıyı dışarıdan kilitleyip merdiven başındaki mavi boyalı cılız ampulün ışığında aşağı indi.
Zemin katta, camlı bölmede küçük teneke mangalın başında uyuklayan yaşlı odacı Süleyman Efendi, ayak seslerini duyunca toparlandı.
“Hayırlı akşamlar Süleyman Efendi,” dedi Refik anahtarı tezgâha bırakırken.
Odacı duvardaki saate baktı, elini mangalın ılık kenarına uzattı. “Çok geçe kaldın Refik Bey oğlum. Dışarıda poyraz fena çıktı, adamın iliklerini kesiyor. Yakayı iyi kaldır.” Sonra anahtarı çiviye asarken kendi kendine söylenir gibi ekledi: “Sabah sizin odaya çıkan o siyah paltolu yaşlı teyze de kapıda epey soluklandı, öyle indi yokuşu. Bu soğukta yürümesi zor.”
Refik bir an durdu, yutkundu. “Sağ olasın Süleyman Efendi,” dedi. Ağır meşe kapıyı itip akşamın soğuğuna çıktı.
Dışarıda yağmur dinmişti ama keskin, ciğer yakan bir poyraz çıkmıştı.
Babıâli yokuşundan inerken basımevlerinin ve kırtasiyecilerin kepenkleri çoktan indirilmişti. Sokak lambalarının hava saldırısı tedbiriyle maviye boyanmış camlarından ıslak taş kaldırımlara cılız, solgun bir ışık düşüyor, çukurlardaki su birikintileri rüzgârla ince ince kırışıyordu. Sirkeci’ye doğru köşe başında duran son bir gazete satıcısı çocuk, Avrupa cephelerinden bahseden akşam baskısını kısık, çatallı bir sesle bağırıyor, sesi poyrazın içinde dağılıp gidiyordu.
Eminönü’nde son tramvaylar, yarı örtülü mavi farlarıyla karanlığı yararak çan çala çala geçiyor, rayların ıslak ek yerlerinde kısa kıvılcımlar bırakıyordu. Köprü başındaki kestane mangalından yükselen ince duman daha baş hizasına varmadan rüzgârda savruluyordu. Yakalarını kulaklarına kadar kaldırmış, koltuklarının altında ekmek karnesiyle alınmış ağır esmer somunları gazete kâğıdına sarılı taşıyan insanlar aceleyle vapur iskelelerine ve duraklara yetişmeye çalışıyordu. Karartma saati bastırdıkça şehrin bütün sesleri alçalmış, kalabalık konuşmadan, yalnızca aceleci ayak sesleriyle akmaya başlamıştı.
Galata Köprüsü’nün üstünde rüzgâr bütün gücüyle yüzünü kesti. Refik bir eliyle şapkasını tuttu; Haliç’ten tuz, mazot ve ıslak halat kokusu geliyordu. Köprünün ahşap ve demir derzleri son bir tramvayın ağırlığıyla ayaklarının altında hafifçe titredi; karanlık sularda demirli mavnaların kısılmış ışıkları sallanıyordu. Refik ellerini ceplerine sokup hızlı adımlarla Karaköy’e geçti. Yürürken sağ kolunun içiyle göğsündeki defterin sert muşamba kenarını yokluyordu; o küçük ağırlık, akşamın ayazında tuhaf bir sıcaklık gibi göğsüne yaslanmıştı.
Karaköy’ün kapalı kepenkli depolarını ve nemli taş duvarlarını geride bırakıp Kasımpaşa’ya uzanan dar, yokuşlu sokaklara saptı. Dört yıllık memuriyeti boyunca ilk kez mesai bittiğinde bir dosyayı masasında bırakıp eve dönmemiş, poyrazda karartma vaktine aldırmadan şehrin öteki yakasına yürümüştü. Aklının bir köşesinde Sabri Efendi’nin soğuk sesi hâlâ çınlıyordu; ama göğsünün üstündeki o ince muşamba kapak, mevzuatın bütün maddelerinden daha ağır basıyordu.
Kasımpaşa, akşam ezanından sonra erkenden içine kapanan bir semtti. Tersane işçileri çoktan evlerine dağılmış, dar sokaklara kömür dumanıyla ıslak ahşap kokusu sinmişti. Mahalle kahvehanelerinin camları koyu mavi ve siyah karartma kâğıtlarıyla sımsıkı örtülmüştü; önlerinden geçerken içeriden yalnızca boğuk bir radyo cızırtısı ya da çay kaşıklarının belli belirsiz şıngırtısı duyuluyordu. Arada bir, şalına sarınmış bir kadın ya da elinde teneke gazyağı şişesiyle koşan bir çocuk duvar dibinden sessizce geçip gidiyordu.
Sokaklarda adres soracak kimse kalmamıştı ama gerek de yoktu. Münevver, okuma yazma bilmediği hâlde yolu eski bir asker gibi şaşmaz bir netlikle tarif etmişti. Refik o tarifi adım adım izleyerek yokuşu tırmandı: Önce yokuşun başındaki alçak tavanlı kahvehaneyi gördü; kapısının üstündeki silik tabela rüzgârda hafifçe gıcırdıyordu. Hemen yanındaki Arnavut kaldırımlı dar sokağa saptı. Birkaç ev ileride, sokağın hafifçe kıvrıldığı yerde, iki katlı, boyası solmuş ama pencere çerçeveleri temiz ahşap evi buldu. Üst kat karanlıktı; alt kattaki küçük terzi atölyesinin kepengi henüz çekilmemişti. Camın içindeki karartma kâğıdının alt köşesinden sokağa ince, sarı bir ışık çizgisi sızıyordu.
Refik eşikte bir an durup soğuk havada buharlaşan nefesini topladı, sonra ahşap kapıyı usulca itti.
Kapının çıngırağı hafifçe, tok bir tınlamayla çaldı.
İçerisi sıcaktı; havada kömürlü ütü buharı, yeni biçilmiş yün kumaş, terzi tebeşiri ve makine yağının birleştiği sakin bir koku vardı. Köşedeki ufak saç soba kısık bir harla yanıyor, üstündeki bakır çaydanlık usulca tıslıyordu. İki ayaklı dikiş makinesi temiz patiska örtülerle örtülmüştü. Uzun kesim tezgâhının bir köşesinde eski bir erkek paltosundan bozma, kolları henüz teyellenmiş koyu gri bir çocuk kabanı düzenli biçimde katlı duruyor; tezgâhın sol kenarında ise biri büyük biri küçük iki terzi makası, iğnelik, sarılı şerit metre ve tahta cetvel aynı hizada sıralanıyordu. Pencere kenarındaki dar ahşap rafta iplik makaraları renklerine göre yan yana dizilmiş, en köşede ise elektrik kesintileri için camı pırıl pırıl silinmiş yedek bir gaz lambası bekliyordu. Duvarlarda kahverengi kâğıttan kesilmiş kalıplar asılıydı.
Dip taraftaki küçük çalışma masasında, yuvarlak çerçeveli gözlüğünü burnunun ucuna indirmiş elli bir yaşlarında bir kadın, sade abajurlu lambanın altında önündeki çizgili hesap defterine dolma kalemiyle rakamlar geçiriyordu. Kırlaşmış saçları sade bir başörtüsünün altında düzgün biçimde toplanmıştı. Hesap defterinin kenarındaki tarih ve kuruş haneleri bile eski bir rüştiye muallimesinin, kâtip babadan kalma el terbiyesini taşıyordu.
Kadın başını kaldırdı. Yüzü ince, bakışları dikkatli ve ölçülüydü. Refik’in üzerindeki koyu renk memur paltosunu ve elindeki fötr şapkayı görünce kalemini hokkanın yanına bırakıp hemen ayağa kalktı.
“Buyurun efendim,” dedi; sesi sakin ama temkinliydi. “Atölyeyi kapatmak üzereydim. Bir sökük ya da ölçü için mi geldiniz?”
“Hayır hanımefendi,” dedi Refik, şapkasını iki eliyle tutarak kapı ağzında saygılı bir mesafede durdu. “Rahatsız ettiğim için bağışlayın. Adım Refik. Vilayet Yardım ve Gazilik İşleri Komisyonu’ndan geliyorum. Saniye Hanım siz misiniz?”
Saniye’nin elleri istemsizce tertemiz önlüğünün ceplerine gitti. Yüzünden kısa ama belirgin bir tedirginlik gölgesi geçti. 1944 İstanbul’unda, karartma saati yaklaşırken resmî bir daireden çıkıp kapıya gelen bir memur, hangi dükkâna girse önce soğuk bir endişe uyandırırdı.
“Benim,” dedi Saniye, sesindeki ölçüyü bozmadan. “Hayırdır inşallah, bir evrak meselesi mi var?”
Refik bir adım yaklaşıp paltosunun iç cebinden siyah muşamba kaplı defteri çıkardı ve kesim tezgâhının temiz örtüsü üzerine bıraktı.
Saniye olduğu yerde dondu.
Bir an nefes almayı unutmuş gibi göğsü hareketsiz kaldı. Gözleri önce defterin yanık sağ alt köşesine —yirmi üç yıl önce bir Hilal-i Ahmer çadırında kendi çıplak avucuyla bastırıp söndürdüğü o kavruk kıvrıma— sonra ağır ağır Refik’in yüzüne kaydı. Sanki yirmi iki yıl öncesinden gelen bir yağmur sesi, bir kayın ormanının nemi ve gaz lambasının hışırtısı ütü buharını yarıp odanın içini doldurmuştu.
“Münevver Abla bugün komisyona geldi,” dedi Refik yumuşak bir sesle. “Yeğeni Naciye’nin çocukları için. Bu defteri masaya bıraktı.”
Saniye bir süre tek kelime edemedi. Yavaşça küçük masanın önündeki hasır iskemlesine geri oturdu; sanki birkaç saniye daha ayakta dursa dizleri tutmayacaktı. Gözlüğünü çıkarıp hesap defterinin yanına koydu, ince ve mürekkep görmüş parmaklarının ucuyla muşamba kapağa —eski bir dostun elini yoklar gibi— hafifçe dokundu.
“Reddettiler, değil mi?” dedi. Sesinde kırgınlık değil, 1941’in hayal kırıklığını ve devlet kapılarının soğukluğunu bilen birinin acı dinginliği vardı.
“Henüz değil,” dedi Refik.
Saniye bir an kendini toparlayıp eski İstanbul terbiyesiyle sobanın üstündeki çaydanlığa baktı. “Kusura bakmayın Refik Bey, ayakta kaldınız. Şöyle oturun, dışarısı ayaz, bir sıcak çay koyayım.”
“Hiç zahmet etmeyin hanımefendi, geç oldu, vaktinizi almayayım,” dedi Refik, köşedeki boş tahta tabureye hafifçe başını eğerek ilişti ama paltosunu çıkarmadı. “Ama iki hafta süre verdiler. Komisyon Başkanı Sabri Efendi, 408 sayılı kanun gereği yalnızca bu defterle karar veremeyeceğini söyledi. Defterde resmî mühür yokmuş, mülga birlik kayıtlarında Naciye Hanım’ın adı görünmüyormuş. Defteri tutan kişi olarak sizin ifadenizle birlikte, İznik çatışmasına şahitlik etmiş ikinci bir kişinin daha yeminli imzasını istiyor. Aksi hâlde dosya kapanacak.”
Saniye derin bir nefes aldı, başını ağır ağır iki yana salladı.
“Münevver Abla kimseye eğilmez,” diye mırıldandı kendi kendine konuşur gibi. “Savaş bittiğinde maaşını Kızılay’a bırakırken de kimseye sormadı Refik Bey. ‘Ben bu işi akçe için yapmadım’ dedi, yürüdü gitti. Geçen kış bir akşam Tophane’ye uğradım, elimde bir kese şeker vardı, kapıdan içeri zor aldı. ‘Sana değil çocuklara getirdim’ demesem geri çevirecekti. Yirmi yıldır kimsenin kapısını çalmadı; şimdi devlet kapısına kadar gittiyse, bıçak kemiğe dayanmış demektir.”
Başını kaldırıp doğrudan Refik’e baktı.
“Benim şahitliğim hazır, yarın sabah bile gelirim,” dedi; sesinde en ufak bir tereddüt yoktu. “O defteri ben yazdım. Her harfini, hangi köyde, hangi gece yazdığımı hâlâ bilirim. Naciye’nin iki parmağı gözlerimin önünde gitti. Ama ikinci kişi…”
Sesi hafifçe düştü, omuzları belli belirsiz çöktü.
“Hüseyin Çavuş’u 1929’da kaybettik. Kandıra’ya dönmüştü, toprağının başında vefat ettiği haberini bir kış günü mektupla aldık. Bahçecikli Ayşe İnönü’de kaldı. Kandıralı Hacer’den savaş bittiğinden beri haber yok; İzmit hastanesine indirdiler dediler, sonrası çıkmadı. Ötekiler… kimisi Servetiye’de, kimisi Sakarya’da kaldı. Sağ çıkanlar köylerine döndü; ilk birkaç yıl bayramdan bayrama haberleşirdik, sonra o da kesildi. Dağıldık Refik Bey. Herkes kendi yokluğuna gömüldü.”
Odada kısa bir sessizlik oldu; sobanın üstündeki çaydanlık usulca fıkırdadı. Refik o son cümlenin ağırlığını göğsünde hissetti: Herkes kendi yokluğuna gömüldü. Zaferin hikâyesi meydanlarda ve kitaplarda anlatılmıştı; ama o kırk üç kadın kendi dar odalarına, kendi sessiz yokluklarına çekilmişlerdi.
Refik tabureden doğrulup tezgâha eğildi. Defteri ortasından —tam o yanık kenarlı sayfadan— açıp Saniye’nin önüne çevirdi. İşaret parmağını kopya kalemiyle yazılmış o tek satıra bıraktı.
“Peki bu satırdaki kadın?” dedi Refik. “Bütün defteri okudum. Kırk üç kadının içinde adı yazılmamış tek satır bu. Yalnızca Karaca yazıyor. İzmit, İznik, Sakarya… Ve yanında Şahit: S. notu var. İznik’te Münevver Teyze ve Naciye vurulduğunda o da oradaymış. Üstünde ölüm çizgisi yok, kayıp notu yok. Bu kadın sağ mı Saniye Hanım?”
Atölyenin içinde yalnızca karşı duvardaki kurmalı saatin düzenli tıkırtısı duyuldu. Tık… tak… tık… tak… Dışarıdaki poyraz, pencere pervazının aralığından ince bir ıslık gibi sürtünüp geçti.
Saniye’nin bakışları o boş bırakılmış satırda asılı kaldı. Elleri önlüğünün cebinden çıkardığı katlı beyaz mendile gitti, masanın üstünde mendilin kenarını iki parmağının arasında ezdi.
“Sağ mı, bilmiyorum,” dedi sonunda; sesi neredeyse fısıltı gibiydi. “Savaş bittiğinde, Mudanya yolunda tüfeğini bırakıp gitti. Bir zeytin ağacının dibine koydu mavzerini, başörtüsünü düzeltti, ardına bakmadı. Kimsenin yanında rahat oturmazdı, sırtını hep duvara verirdi. Övünmek nedir bilmezdi; ateşin içinden birini çıkarır, sonra oturup tek kelime etmeden tüfeğini silerdi. Ayrılmadan önce benden bir söz aldı. ‘Bugünden sonra Karaca öldü’ dedi. Yirmi iki yıldır ne aradım ne sordum.”
“Ama gerçek adını biliyorsunuz,” dedi Refik, gözlerini Saniye’den ayırmadan. “Yoksa yanına Şahit: S. diye yazmazdınız. Kim olduğunu bilmediğiniz birine kefil olmazdınız Saniye Hanım.”
Saniye başını kaldırıp genç memura uzun uzun baktı. Karşısında gözlerinin altı uykusuzluktan hafifçe morarmış, paltosu ince omuzlarına biraz bol duran genç bir adam vardı. Bu genç adamda Sabri Efendi’nin kâğıt arkasından konuşan soğuk resmiyeti yoktu; dosyayı rafa kaldırıp evine dönmek yerine poyrazda köprüyü yürüyerek aşıp karartma vaktinde Kasımpaşa’nın arka sokağına gelmişti. Gözlerinde gerçekten bir haksızlığı düzeltmek isteyen birinin inatçı ve dürüst ısrarı vardı.
Saniye mendili avucunun içinde usulca katlayıp düzeltti.
“Şahit: S. notunu onun adını bilmeden önce yazmıştım Refik Bey,” dedi ağır ağır; sesinde eski bir muallimenin hakikati yerli yerine koyan titizliği vardı. “1920 sonbaharında, köy adlarını tek harfe indirdiğim o gece… Adını bilmiyordum ama kimin yanında durduğunu, ateşin içinden kimin sırtında can çıkardığını biliyordum. Bana adını yalnızca bir kez söyledi.”
Durdu; bakışları lambanın sarı ışığından kayıp odanın gölgeli köşesine daldı.
“1921 yazında,” diye devam etti, sesi alçak ama berraktı. “Kütahya’dan yenilgi haberleri geldiği o karanlık günlerde… Düzce’den İznik’e yürürken. Dağılan kıtalardan kopmuş yorgun askerleri köylerde toparlayıp yeniden cepheye döndürmeye çalışıyorduk. Yollar toz içindeydi, herkesin yüzünde aynı yılgınlık vardı; yarın kimin sağ çıkacağını kimse bilmiyordu. O gece, yalnızca ikimiz nöbetteyken sırtını bir ağaca verdi ve bana fısıldadı. ‘Ölürsem anam bilsin, sağ kalırsam kimse bilmesin,’ demişti.”
Refik nefesini tuttu. Kadının gerçek adını sormak için dudakları hafifçe aralandı ama sormadı; Saniye’nin yüzündeki kapalı çizgi, o ismin şimdilik kilit altında olduğunu söylüyordu. Yirmi üç yıllık bir yemini ilk akşamda zorla söküp alamazdı.
Onun yerine sabah gözleriyle gördüğü gerçeği önüne koydu; sesi rica eder gibi alçaldı:
“Saniye Hanım… Münevver Teyze bugün Babıâli’ye kadar yağmurda yürüdü. Ayakkabısının altı su alıyordu; komisyon odasının taş zemininde ayaklarının etrafında küçük bir gölcük birikti, çorabının bileği ıslaklıktan kararmıştı. Yine de oturmadı, kendisi için tek kuruş istemedi. Evde altı çocuk var, Naciye Hanım’ın kocası iki yıl önce zatürreden ölmüş, ekmek karnesi yetmiyor. Çocuklar kışın ortasında aç. Eğer o kadın hâlâ sağsa… belki bir kez olsun, yalnızca bir yarım saatliğine geçmişini hatırlayabilir. Komisyon odası kapalıdır, kimseye ilan etmek gerekmez.”
Saniye sustu.
Gözleri yeniden defterin yanık kenarına kaydı. Aklında iki ağır şey çarpışıyordu: bir yanda yirmi iki yıl önce kendi evine dönmek isteyen genç bir kıza verdiği namus sözü; öteki yanda Tophane’deki o rutubetli odada teneke sobanın başında öksüren altı çocuk, Naciye’nin önlüğünün altına sakladığı iki parmağı eksik sol eli ve Münevver’in yağmurda su alan yıpranmış ayakkabıları.
Üstelik ortada Münevver vardı. Onun rızası olmadan, ondan habersiz bir iş çevirmek, yirmi dört yıllık yoldaşlığı arkadan dolanmak olurdu. Münevver’in gururu kırıldığında değil, sözü çiğnendiğinde sustuğunu bilirdi.
“Bana birkaç gün verin Refik Bey,” dedi Saniye, sesi hâlâ ölçülü ama derinden yorgundu. “Önce Münevver Abla’yı bir göreyim. Evin hâlini gözlerimle göreyim, onunla konuşayım. Onun rızası olmadan, bir başkasının kapısını çalmam.”
Refik’in yüzünde sessiz bir rahatlama belirdi. Başıyla onaylayıp tabureden kalktı. Defteri yeniden paltosunun cebine koymadı; iki eliyle usulca kapatıp tezgâhın üzerinden Saniye’nin önüne doğru itti.
“Defter şimdilik sizde kalsın,” dedi Refik. “Asıl sahibi, asıl muhafızı sizsiniz. Yarın akşam mesai bitiminde buraya uğrarım, Tophane’ye birlikte gideriz. Ama vaktimiz az, iki hafta çabuk geçer. Sabri Efendi günü şaşmaz.”
Saniye başını hafifçe eğdi. “Yarın akşam burada olurum Refik Bey. Dışarısı çok soğuk, zahmet ettiniz. Allah razı olsun.”
“Görevimiz değil belki ama… insan o defteri okuyunca dosyayı rafa kaldıramıyor hanımefendi. Hayırlı akşamlar.”
“Hayırlı akşamlar Refik Bey. Yolunuz açık olsun.”
Kapı açıldığında pirinç çıngırak yeniden tınladı; içeriye bir anlığına Kasımpaşa yokuşunun keskin ayazı doldu. Refik eşikten çıkıp karartmalı sokağın mavi gölgeleri içinde yokuş aşağı kaybolduğunda, Saniye kalkıp kapının demir sürgüsünü çekti. Penceredeki karartma kâğıdının aralanan alt köşesini parmağıyla bastırıp düzeltti, sobanın korlarını kürek ucuyla külledi.
Masasına döndü. Açık duran hesap defterini kapatıp makasların ve cetvelin hizasına koydu. İskemlesine oturup siyah muşamba defteri iki avucunun arasına aldı.
Muşamba önce serindi, sonra avuçlarının sıcaklığıyla ağır ağır ısındı. Başparmağı yanık sağ alt köşenin pürüzlü kıvrımında gezindi. Kapağı açmadı; kırk üç kadının adını, tek harfe indirdiği köyleri, ince çizgiyle örttüğü satırları ve o defterde yalnızca kendisinin bildiği o gizli izi yirmi küsur yıldır ezberinde taşıyordu.
Dışarıda 1944’ün poyrazı ahşap saçaklara vurdukça, duvardaki kurmalı saatin tıkırtısı usulca uzaklaştı. Ütü buharı kokan bu soğuk Kasımpaşa atölyesi, karartma kâğıtları ve Sabri Efendi’nin iki haftalık süresi birer birer silindi; Saniye’nin zihni çoktan bu Ocak gecesinden kopup 1921 yazının tozlu, kavurucu Düzce–İznik yoluna, Kütahya bozgununun karanlık haberleri arasında Karaca’nın ona o gizli ismi fısıldadığı geceye gitmişti.