Kütahya’dan Dönen Kaçaklar ve İznik Yolu

1921 yazı, Anadolu’nun üstüne kurşun gibi ağır çökmüştü.
Sıcak yalnız öğle vakti değil, akşam ezanından sonra bile toprağın içinden buhar gibi tütmeye devam ediyordu. Temmuz ortasına doğru ekinler vaktinden evvel kavrulmuş, dere yatakları taşların arasına çekilmiş, rüzgâr bile eserken insanın yüzüne serinlik değil, yanık saman ve toz taşıyordu. Ama asıl ağırlık gökten değil, güneyden gelen haberlerden iniyordu.
Temmuz sonuna doğru Kütahya ve Eskişehir’den gelen haberler köyden köye bir yangın kokusu gibi yayıldı: Ordu çekiliyordu. Afyon gitmişti, Kütahya gitmişti, Eskişehir düşmüştü. Akşamları çınar altlarında, cami avlularında, yarı karanlık köy kahvehanelerinde başlar birbirine yaklaşıyor; fısıltıyla Ankara’nın bile Kayseri’ye taşınacağı konuşuluyordu. Kimse yüksek sesle “yenildik” demiyordu ama kimsenin sesi de eskisi gibi gür çıkmıyordu. Yola bakan yaşlılar tespihlerini hızlı hızlı çekiyor, kadınlar değirmene gitmek için bile gündüz gözüyle tek başına çıkmaz oluyordu.
Haberlerle birlikte yollar da değişti. Adapazarı’ndan Hendek’e, oradan Düzce ve Bolu’ya uzanan orman geçitlerinde, çarıkları parçalanmış, yüzleri toz ve yenilgiyle kararmış, tüfeğini çalılığa atıp köyüne dönmeye çalışan asker kaçakları görünmeye başladı. Gündüzleri ana şoseden uzak duruyor, meşe altlarından ve kuru dere yataklarından süzülerek ilerliyorlardı. Kaputlarının düğmeleri kopmuş, dolakları çözülmüş, tüfek kayışının açtığı yaralarla sertleşmiş omuzları artık boştu. Bir atlı sesi duydular mı ağaç gövdelerinin ardına siniveriyor, geçenlerin kim olduğunu anlayana kadar soluklarını tutuyorlardı.
İzmit’in kurtuluşunun üstünden henüz bir ay bile geçmemişti. Körfez’in üstündeki is kokusu tam dağılmadan, müfrezenin çarıkları bile onarılmadan Ankara’dan acele haber ulaştı. Batı Cephesi’nden gelen ulak, atının köpüğünü silmeye vakit bulamadan iki satırlık kâğıdı Saniye’ye uzatıp sözle de eklemişti: Cephe gerisi çözülmesin, Hendek–Düzce–Bolu hattında köylere dağılan neferler kavgasız gürültüsüz yeniden yola çevrilsin.
Münevver haberi dinlerken tek kelimeyle itiraz etmedi. Ne yorgunluktan söz etti ne de İnönü’den beri omuzlarında taşıdığı ağrıdan. O akşam ana kolu, genç kızları —henüz on yedisindeki Naciye’yi, Şerife’yi, Kandıralı Fatma’yı— ve cephane yükünü İzmit’in güney sırtlarındaki eski konak yerinde bıraktı. Kendisi ise yanına Saniye’yi, Karaca’yı, Hüseyin Çavuş’u, Kandıralı Recep’i ve en dayanıklı neferlerden seçtiği yirmi kişilik bir kolu aldı. Sabah namazından evvel, alacakaranlıkta atlara bindiler.
İlk gün Adapazarı ovasını geçerken güneş daha kuşluk vaktinde enseyi yakmaya başlamıştı. Ovanın düzlüğünde yol kenarındaki mısır tarlaları tozdan griye dönmüştü. İkinci gün Hendek’e doğru ormanlık sırtlara girdiklerinde gölge arttı ama bu kez de başka bir ağırlık çöktü üstlerine. Yağmur görmeyen tepelerde toprak taşlaşmış, dere geçişlerindeki eski kağnı çamuru ise hâlâ kurumadığı için atların bileklerine kadar yapışıyordu. Üç gün boyunca Hendek, Düzce ve Bolu arasındaki köyleri, yayla patikalarını, değirmen boylarını dolaştılar.
Köyler suskundu.
Girdikleri hemen her köyde aynı manzara karşılarına çıkıyordu: İki ay önce kapı önlerinde sevinçle su tası uzatan kadınlar şimdi avluların tahta kapılarını aralık bırakıp içeriden bakıyor, çocuklar yalınayak tozların içinden kaçıp analarının eteğine saklanıyordu. Çeşme başlarında kimse oyalanmıyor, harman yerlerinde döven sesi duyulmuyordu. Hendek’in üst tarafındaki bir köyde muhtar, atından inen Münevver’e soğuk ayran getirtmiş ama tası uzatırken elleri hafifçe titremişti.
“Gelenler çok kötü konuşuyor hanım abla,” demişti yaşlı adam, gözlerini avlunun kerpiç duvarından ayırmadan. “Yunan’ın topu bizimkilerden iki kat uzağa düşermiş. Cephane bitmiş, aç kalmışlar. ‘Orada duran ölür’ diyorlar. Bizim delikanlılar da iki gündür ormanın ucunda bekliyor, ne köye tam giriyorlar ne geri dönmeye gönülleri var.”
Münevver ayranı bir yudumda bitirip tası geri verdi. “Silahlarını ne yapmışlar?”
Muhtar başını önüne eğdi. “Kimi yolda atmış, kimi samanlığa gömmüş.”
O akşam Hendek geçidinin ötesinde, kurumaya yüz tutmuş bir pınarın başında mola verdiklerinde Karaca, böğürtlen çalılarının dibinde paslanmaya başlamış bir kasatura ile yırtık bir dolak parçası buldu. Eğilip yerden aldı, tozunu bile silmeden Hüseyin Çavuş’un önüne bıraktı.
Hüseyin Çavuş’un kırlaşmış kalın bıyıkları gerildi, sol şakağından kulağına inen eski Çanakkale yarası kızardı. Kasaturayı eline alıp evirip çevirdi, sonra hırsla çalının dibine fırlattı. “İnsan korkar, anlarım,” dedi sesi boğuklaşarak. “Ben Çanakkale’de toprağı tırnağıyla kazan yiğitler gördüm. Açlık zordur, top ateşi zordur, onu da bilirim. Ama elindeki demiri çalıya atıp arkana bakmadan koşmak nedir? Bu namus değil midir Münevver Abla? Yarın bunları nasıl yan yana siperde tutacağız?”
Münevver eyerin kolanını gevşetirken başını çevirmeden cevap verdi: “Öfkeyle adam dönmez Hüseyin Çavuş. Utançla da dönmez. Sen bağırırsan ormana kaçar, iki gün sonra başka köyden çıkar. Gözüne bakıp konuşacağız. Başka yolu yok.”
Saniye, taş bir setin üstüne oturmuş, ince bir kâğıt parçasına o gün Hendek sırtlarında çevirdikleri on yedi askerin adını ve köyünü yazıyordu. Asıl siyah muşamba deftere dokunmuyordu; o defter müfrezenin kendi yoklamasıydı, heybenin dibinde bez bir çıkına sarılı duruyordu. Kalem hışırdarken göz ucuyla Karaca’ya baktı. Karaca pınarın ötesinde, sırtını yaşlı bir kestane gövdesine vermiş, mavzeri dizinde, gözleri aşağı vadideki patikada oturuyordu. Üç gündür neredeyse hiç konuşmamıştı. Münevver köylülerle konuşurken atların yanında suskun bir gölge gibi duruyor; bakışları hep köyün çıkış yollarında, bahçe duvarlarının üstünde geziyordu. Tetikte kalmak artık etine işlemişti.
Üçüncü günün gecesi Düzce’nin batı sırtlarında bir köy odasında birkaç saat kestirebildiler. Atların sırtı terden tuz bağlamış, neferlerin dizleri eyerde oturmaktan kaskatı kesilmişti. Sabah yeniden yola çıktıklarında sıcak yine erkenden bastırdı.
Dördüncü günün ikindisinde, Düzce’nin yukarı köylerinden birine tırmandılar. Yol daraldıkça toz inceliyor, her at adımında havaya sarı bir bulut kalkıyordu. Köy, sırtını koyu yeşil kayın ormanına yaslamış, önüne küçük tarlalar ve geniş bir harman yeri sermişti. İkindi güneşi alçalmış, gölgeler uzamıştı ama harman yerinde ne bir kağnı vardı ne de savrulan buğday. Kuru başak demetleri olduğu yerde bırakılmış, kenardaki birkaç taş duvarın gölgesine birkaç yaşlı kadın sinmişti.
Harman yerinin kenarındaki koca çınar ağacının altında durdular.
Ağacın geniş, serin gölgesinde on beş kadar genç erkek oturuyordu. Çoğunun üstünde solmuş haki gömleklerin kalıntıları vardı; yakaları yırtık, yenleri dirseğe kadar sıvalı, sakalları birbirine karışmıştı. Kimisi dizlerini göğsüne çekmiş, kimisi sırtını çınarın boğumlu köklerine dayamıştı. Atlıları görünce birkaçının omuzları istemsizce gerildi, iki tanesi arkadaki bahçe duvarına doğru kaçamak bir göz attı ama yerlerinden kıpırdamadılar. Yorgunluk korkudan daha ağır basıyor gibiydi; bakışları yere çakılıydı. Çınarın öbür yanında, iki üç yaşlı köylü ile bıyıkları yeni terlemiş birkaç çocuk sessizce olup biteni izliyordu.
Münevver dizgini çekti, kolun tamamına eliyle dur işareti verdi. Hüseyin Çavuş’un eli refleksle mavzerinin kayışına gitti ama Münevver’in kısa, kesin bakışıyla hemen indirdi.
“Kimse inmeyecek,” dedi Münevver kısık sesle. “Atların başında bekleyin. Ne bağıran olacak ne tüfek doğrultan.”
Münevver atından indi, dizgini Hüseyin Çavuş’a verdi ve tek başına harman yerine yürüdü. Ne bağırdı ne de silahına dokundu. Soluk basma şalvarı dizlerine kadar yol tozu içindeydi, yün yeleğinin önü düğmeli, başörtüsünün ucu çenesinin altından sıkıca bağlanmıştı. Kısa boylu, ince kemikliydi; ama harman yerinin ortasından yürürken omuzları o kadar dik, adımları o kadar telaşsızdı ki, çınarın altındaki bütün başlar farkında olmadan ona doğru çevrildi. Kuru saman çöplerinin altında ezilen çarıklarının hışırtısı harman yerinin sessizliğinde açıkça duyuluyordu.
Ağacın gölgesine iki adım kala durdu. Ne küçümseyerek baktı ne de acıyarak. Yüzlerini tek tek süzdü; kimi on dokuzunda, kimi otuzunda, göz altları uykusuzluktan çökmüş, dudakları susuzluktan çatlamış Anadolu çocuklarıydı.
İçlerinden yirmi beş yaşlarında, sakalı uzamış, bir ayağı kirli bir bezle sarılı bir genç başını kaldırıp acı bir sesle konuştu. Gözlerinde kavgacılık değil, dibi görünmüş bir bezginlik vardı.
“Boşuna geldiniz abla. Bitti bu iş. Kütahya’da topumuz sustu, cephane tükendi. Ordu Sakarya’nın ötesine çekiliyor. Ölmeye mi dönelim?”
Harman yerinin kenarında duran köylüler başlarını eğdi. Kimse itiraz etmedi. Çınarın yapraklarından başka hiçbir şey kıpırdamadı; uzaktaki bir ahırdan yalnızca bir öküzün ağır soluğu duyuldu. Gencin sözleri, günlerdir herkesin içinde dönüp duran ama kimsenin yüksek sesle söylemeye dilinin varmadığı o karanlık korkuyu bir anda gün ışığına çıkarmıştı.
Saniye atların yanında durduğu yerden o sessizliğin ağırlığını göğsünde hissetti. Eğer Münevver şimdi nutuk atarsa, bağırırsa, vatan millet diye sesini yükseltirse, bu on beş adamın hepsi başını daha da yere gömecek, gece olunca da ormana dağılacaktı. Bunu Münevver de biliyordu.
Münevver gencin iki adım önünde durdu. Güneşten yanmış, yorgun ama dimdik yüzüyle onu süzdü. Bir süre hiç konuşmadı. Karşısındakinin öfkesi değil, utancı dinene kadar bekledi.
“Adın ne?” diye sordu.
Genç bir an bocaladı, sonra başını hafifçe yana eğdi. “Mehmet.”
“Neredensin Mehmet?”
“Buralıyım. İki saat ötedeki köyden.”
“Mehmet,” dedi Münevver, sesi çınarın altında sakin ama taş gibi ağırdı. “Ankara’dan haber getirdim. Geri dönenlere ceza yok, af var. Kimseyi divanıharbe verecek değiliz. Ama ben buraya af okumaya gelmedim. Sana bir şey soracağım: Sen bugün evine dönüp kapıyı kapatırsan, yarın sabah o kapıya Yunan süngüsü dayandığında içeride kimin arkasına saklanacaksın?”
Mehmet sustu, gözlerini kaçırdı. Çenesinin kenarındaki kas seğirdi. Sağ eliyle dizindeki yırtık şayak kumaşı sıktı. Yanında oturan daha genç, bıyıksız bir nefer başını iki elinin arasına alıp toprağa baktı.
Münevver sesini yükseltmedi. Aynı duru, tartışmaya kapalı tonda devam etti:
“Top sustu diyorsun. Bizim de kaç kere mermimiz bitti. Cephane tükendi diyorsun; kağnılarla gece karanlığında günlerce yoldan mermi taşıyan kadınların sırtı yara içinde, onlar durmadı. Sen Kütahya’dan buraya yürüyerek kaç günde geldin? On günde. Yunan da o yolu atla beş günde gelir. Sen bu çınarın altında otururken o arkandan yetişir.”
Münevver yavaşça döndü, eliyle geride, atların yanında duran Saniye’yi ve Karaca’yı işaret etti.
İkindi güneşi tam o sırada atların ve iki kadının üstüne vuruyordu. Saniye, tozlu elbisesinin içinde ince ama dimdik durmuş, ellerini önünde kavuşturmuştu. Yanında Karaca, koyu yün abasının üstünde çapraz fişekliği ve omzundaki mavzeriyle kıpırtısız bekliyordu; yüzünde ne gurur vardı ne de alay, yalnızca soğukkanlı, sessiz bir direniş.
“Biz kırk kadın bu yola çıktık,” dedi Münevver, gözlerini yeniden Mehmet’e ve çınarın altındakilere çevirerek. “Yarısı İnönü’de kaldı, yarısı hastanelerde. Kalanlar hâlâ burada, at üstünde. Biz dönmedik Mehmet. Sen dönersen, arkanda bırakacağın bir köy de kalmayacak, bir ev de.”
Saniye, Münevver’in ağzından çıkan o “yarısı İnönü’de kaldı, yarısı hastanelerde” sözüyle birlikte heybesindeki siyah muşamba defterin ağırlığını yeniden duydu. Gözünün önünden Bahçecikli Ayşe’nin son gülümseyişi, Kandıralı Hacer’in İzmit hastanesine götürülürken kanlı kolunu göğsüne bastırışı, adı çizilen öbür satırlar geçti. Gerçekten dönmemişlerdi. Ne karda ne yağmurda ne de Kütahya’dan yenilgi haberi geldiğinde.
Harman yerinde uzun, ağır bir sessizlik oldu. Rüzgâr kuru başakların arasından geçti, yerden birkaç saman çöpünü kaldırıp çınarın gölgesine savurdu. Neferlerden biri derin, titrek bir nefes aldı. Kimse öksürmedi bile.
Sonra çınarın dibindeki yaşlı bir adam, kırışık ellerini kızılcık bastonuna dayayıp ağır ağır ayağa kalktı. Sırtı büküktü, şalvarının paçaları toz içindeydi, çenesindeki beyaz sakal titriyordu. Yanında oturan, haki gömleğinin yakası paramparça olmuş genç torununa doğru döndü. Bastonunun ucuyla çocuğun dizine hafifçe dokundu.
“Kalk oğul,” dedi. Sesi çatallı ama berraktı. “Kadınların ayakta durduğu yerde erkekler gölgede oturmaz.”
Torunu önce dedesinin yüzüne, sonra atların yanında kıpırtısız duran Karaca ile Saniye’ye, en sonunda da iki adım önündeki Münevver’e baktı. Yutkundu, ellerini yere dayayıp doğruldu.
Önce iki kişi, sonra beş kişi ayağa kalktı. Biri eğilip yanındaki arkadaşının kolundan tuttu, çekip kaldırdı. Çınarın altındaki ağır uyuşukluk bir anda çatladı. Arka duvarın dibinden yaşlı bir kadın koşar adım gelip elindeki bakır bakraçla su getirdi, gençlere uzattı. Bir başka evin avlusundan genç bir gelin, koltuğunun altında iki çift yedek çarık ve bez bir torba içinde kuru yufka ile çıktı.
Mehmet bir an yaralı ayağına baktı. Kirli bezin altından şişmiş bileği görünüyordu. Uzun uzun düşündü; belki iki saat ötedeki köyünü, belki anasının ocağını, belki de Kütahya ovasındaki o boğucu top dumanını hatırladı. Sonra dudaklarını sıkıp ellerini dizine bastırdı, yavaşça doğruldu.
“Bana bir çarık bulun,” dedi. “Geliyorum.”
Münevver başını hafifçe eğdi. Yüzünde bir zafer gülümsemesi yoktu; yalnız yerine oturan bir adaletin sükûneti vardı. “Hüseyin Çavuş!” diye seslendi. “Heybede yedek sargı bezi var. Saniye, şu çocuğun ayağına bir bak, temiz bez saralım. Akşama kadar Düzce merkezine ineceğiz.”
Hüseyin Çavuş atından inip yürürken ilk kez yüzündeki sertlik çözüldü. Mehmet’in omuzuna ağır ama dostça bir el koydu. “Ayağını sıcak suya sokarız akşam,” dedi. “Çarık da bulunur, tüfek de bulunur. Yeter ki yürümeye niyetin olsun.”
O akşam Düzce’ye indiklerinde kolun arkasında on dört yeni nefer yürüyordu. Ertesi gün Bolu sınırındaki iki yayla köyüne girdiler. Orada da aynı sükûnetle, kimseyi aşağılamadan, kimseye silah doğrultmadan konuştular. Bazı köylerde Münevver’in adını zaten duymuşlardı; “İzmit’ten Erzurumlu Münevver’in kolu gelmiş” fısıltısı daha onlar köy meydanına varmadan yayılıyordu. Kimisi utancından arka kapıdan çıkıp yola katılıyor, kimisi anasının elini öpüp çeşme başında sıraya giriyordu.
O hafta boyunca Hendek’ten Bolu’ya kadar girip çıktıkları köylerden üç yüzü aşkın insan yeniden yola dizildi. Münevver onları Adapazarı–Geyve hattındaki toplama noktalarına teslim edene kadar başlarından ayrılmadı. Tozlu şosede uzun, yorgun bir kafile hâlinde güneye doğru yürürlerken ne türkü söyleyen vardı ne de naralar atan. Kimsenin yüzünde zafer sevinci yoktu; herkes yakında Sakarya’da ve İznik sırtlarında kopacak büyük fırtınayı hissediyordu. Havada, büyük yağmurdan önceki o ağır, nefes aldırmayan durgunluk vardı.
Ağustosun ikinci haftasında, Bolu hattındaki görevi bitirip İzmit’e döndüklerinde dinlenmeye yine fırsat olmadı. Cepheden gelen haberler sıklaşmıştı. Yunan ordusu Sakarya’ya doğru ağır ağır ilerliyordu; kuzeydeki kuvvetleri de İzmit ve İznik üzerinden sarkıp arkayı çevirmesin diye bölgedeki bütün gönüllü müfrezelerin güneye, İznik ve Avdan Yaylası sırtlarına çekilmesi emredilmişti.
Bahçecik civarındaki eski konak yerinden ana kolu —Naciye’yi, Şerife’yi, Kandıralı Fatma’yı ve öbür neferleri— yanlarına alıp yeniden yola koyulduklarında hava iyice bunaltıcıydı. Gündüz vakti körfezden gelen nem, Samanlı eteklerinin kestane ve kayın ağaçları arasına hapsolmuş gibiydi; yaprak bile kıpırdamıyordu. Ter gömlekleri sırta yapıştırıyor, atların böğründe iri sinekler uçuşuyordu. Cephane sandıklarını taşıyan iki katır dik yokuşlarda tökezledikçe erkekler omuz verip hayvanları dengeliyor, kadınlar ise mavzer kayışlarını sık sık öbür omuza geçirerek yürüyüşü sürdürüyordu.
Naciye, teyzesinin iki adım gerisinde yürüyordu. On yedi yaşındaydı; zayıf yüzü güneşten yanmış, dudakları kurumuştu ama tek bir kez bile şikâyet etmemişti. Molalarda hemen mataraları toplayıp çeşmeye koşuyor, iki sağlam eliyle aceleyle sargı bezlerini katlayıp çantasına yerleştiriyordu. Şerife ile Kandıralı Fatma onun yanında, fısıltıyla köylerinden, yaz sonu hasadından söz ederek yolun ağırlığını hafifletmeye çalışıyordu.
Akşam ezanıyla birlikte sırtlara tırmandıkça hava birden değişti. Körfez kıyısında insanı boğan o sıcak, birkaç saatlik tırmanıştan sonra yerini Samanlı’nın bildik, kemiklere işleyen dağ serinliğine bıraktı. Gece yarısına doğru, İzmit’in güney sırtlarına tırmanan orman içi bir çeşme başında mola verdiler.
Çeşme, iki yosunlu taşın arasından incecik ama buz gibi akan bir dağ pınarıydı. Suyun taş yalağa düşerken çıkardığı tekdüze şırıltı, karanlık ormanın içinde insanın içine hem huzur hem de garip bir ürperti veriyordu.
Müfreze yorgundu. Erkekler ve kadınlar paltolarına, kalın yün şallarına sarınıp ağaç diplerine kıvrılmış, ateşi düşman gözcüleri görmesin diye yakmamışlardı. Yalnızca birkaç kuru ekmekle biraz peynir paylaşıldı, mataralar sırayla dolduruldu. Naciye, iki kayın kökünün arasına Şerife ile Kandıralı Fatma’nın yanına sokulmuş, küçük ellerini yanağının altına koyup çoktan derin bir uykuya dalmıştı.
Hüseyin Çavuş ile Kandıralı Recep ve bir nefer daha, çeşmenin elli adım ilerisindeki yüksek kayalıkta nöbetteydi. Nöbetçilerin yerleri karanlıkta seçilmiyordu ama arada bir çakıl taşlarının hafifçe gıcırdamasından orada oldukları anlaşılıyordu. Münevver ise uyumamıştı; çeşmenin aşağısındaki açıklıkta bağlı duran atların arasında sessizce dolaşıyor, eyerlerin kolanlarını, hayvanların ayaklarını, cephane heybelerinin bağlarını karanlıkta eliyle yokluyordu. Onun için gece, dinlenme vakti değil, yarının hesabını yapma vaktiydi.
Saniye, büyük bir kayın ağacının köküne sırtını yaslamış, karanlıkta gözlerini dinlendiriyordu. Kucağında kalın yün heybesi duruyordu; heybenin içinde, temiz bir beze sarılı siyah muşamba defter ve iki kısa kurşun kalem vardı. Parmakları farkında olmadan heybenin kaba dokuması üzerinde geziniyordu. Ay, dağınık yaz bulutlarının arasından ara sıra çıkıp ormana gümüşümsü, solgun bir ışık bırakıyor; o ışık kayın yapraklarının arasından süzülerek yerdeki kuru yapraklara soluk desenler düşürüyordu.
Yanına sessiz bir gölge gelip oturdu.
Saniye gözlerini açtığında gölge çoktan dizlerini toplamıştı. Ayak sesini bile duymamıştı; kuru dallara basmadan, toprağa ağırlığını vermeden yürüyebilen tek bir kişi vardı aralarında. Yalnızca barut, ıslak yün ve çam reçinesi kokusundan kim olduğunu bildi.
“Uyumadın mı?” diye fısıldadı Saniye.
Karaca, tüfeğini dizlerinin üstüne yatırmış, başını geriye, kayın gövdesine yaslamıştı. “Uyku tutmuyor,” dedi.
Bir süre ikisi de sustu. Uzaktan, vadinin derininden tek tük baykuş sesi geliyordu. Aşağıdan atlardan birinin hafifçe homurdanıp yerini değiştirdiği, gem demirinin kısıkça şıngırdadığı duyuldu. Çeşmenin suyu durmadan taş yalağa akıyordu.
Saniye, Karaca’nın yanına böyle kendiliğinden gelip oturmasının sıradan olmadığını biliyordu. Bir yılı aşkın süredir aynı dağlarda yürüyor, aynı tayını bölüşüyorlardı; ama Karaca hâlâ kalabalıktan bir adım ötede duran, sırtını hep bir duvara ya da ağaca veren, kimsenin işine karışmayıp kendi içine de kimseyi yaklaştırmayan biriydi. Değirmen baskınından sonra Hüseyin Çavuş bile ona hürmetle bakmaya başlamıştı ama o kabuk hiç incelmemişti.
“Saniye Abla,” dedi Karaca, sesi her zamankinden daha kısık, daha yumuşaktı. “Yarın Avdan’dan İznik’e ineceğiz, değil mi?”
“Öyle emir geldi,” dedi Saniye, sesini aynı alçaklıkta tutarak. “Münevver Abla sabah gün doğmadan yola çıkarız dedi. Sakarya’da büyük savaş başlamak üzereymiş, biz de İznik tarafından düşmanı oyalayacağız. Kuzeye sarkamasınlar diye.”
Karaca, tüfeğinin deri kayışını parmaklarının arasında yavaşça büktü. Gözleri karanlık ağaç gövdelerine, ötesindeki belirsiz uçuruma takılıydı.
“Bu seferki öbürlerine benzemiyor,” dedi. “Dün gözcüler söyledi; İznik ovasında çok asker varmış. Top da getirmişler. Eskisi gibi vurup çekileceğimiz küçük bir karakol değil bu. Bu sefer… çok kişi kalacak orada.”
Saniye’nin içine serin bir rüzgâr değmiş gibi ürperdi. Elini uzatıp karanlıkta Karaca’nın soğuk bileğine hafifçe dokundu. Bileği inceydi, kemikleri avucunun altında hemen hissediliyordu; gün boyu o ağır mavzeri nasıl taşıdığına insan hayret ederdi.
“Böyle konuşma,” dedi Saniye. “Kaç çatışmadan çıktık. İnönü’yü gördük, İzmit’i gördük. Allah büyüktür.”
Karaca bileğini çekmedi; ama başını iki yana salladı. Saniye ay ışığının solgun parıltısında onun profilini gördü: çıkık elmacık kemikleri, rüzgârdan kararmış yanakları, hep tetikte duran koyu gözleri… O an ilk kez o sert, mesafeli kabuğu çatlamış gibiydi. Karşısında yüz yirmi adımdan hedef vuran nişancı değil, yirmi bir yaşında, ailesini özleyen genç bir kız vardı; boğazından o kızın sesi çıktı:
“Ben ölmekten korkmuyorum Saniye Abla. Öyle olsam o gece Oğulpaşa’ya çıkmazdım. Karanlıkta tek başıma dağa vurmazdım. Ama bir şey içimi kemiriyor. Günlerdir aklımdan çıkmıyor.”
Saniye sesini çıkarmadı, bekledi. Rüştiye yıllarından beri bilirdi: Bir insan içinde uzun süre tuttuğu bir yükü dökmeye hazırlanırken araya girmemek, acele ettirmemek gerekirdi.
Karaca derin, kesik bir nefes aldı. Parmakları tüfeğin soğuk namlusuna kaydı, sonra geri çekildi.
“Anam beni hâlâ İstanbul’da, teyzemin yanında sanıyor,” dedi. Sesi neredeyse kırılacak gibiydi. “Kıyıdaki evden çıktığım gün öyle söyledim. Teyzem hasta, yanında kalıp dikişe bakacağım dedim. İnanmasa da sesini çıkarmadı, geçim dardı. Ayda bir, tanıdık bir arabacıyla İstanbul’dan mektup gönderir gibi iki satır haber yolladım şimdiye kadar. Kendi elimle iki satır yazıp katladım: ‘İyiyim ana, merak etme, havalar serinleyince gelirim’ diye. Arabacıya iki kuruş verdim, İstanbul’dan gelmiş gibi kapıya bıraktırdım.”
Bir an durdu, yutkundu.
“Eğer İznik’te düşersem… o arabacı bir daha kapıyı çalmaz. Kimse ona haber vermez. Bir mezar taşım bile olmaz, dağın bir yamacına gömer geçersiniz. Anam da beni İstanbul’da sanıp yıllarca kapıda bekler. Her vapur sesinde iskeleye iner. Her kapı çaldığında ben geldim sanır.”
Saniye’nin boğazı düğümlendi. Gözlerinin yandığını hissetti ama karanlıkta belli etmemeye çalıştı. Kendi anasının yüzü geldi bir an aklına, İstanbul’daki sessiz evi, geride bıraktığı kitapları… Ama Saniye’nin gitmesi biliniyordu, arkasında bir izi vardı. Bu kız ise bütün geçmişini sırtından çıkarıp bir kenara koymuş, gölgesiz yürümüştü bunca ay.
“İstersen yarın geride kal,” dedi Saniye yavaşça. “Cephane kolunda dur, ya da yaralı taşıma yerinde benimle kal. Münevver Abla’ya ben söylerim, bir bahane buluruz.”
“Hayır,” dedi Karaca hemen, bir anda eski sertliğine, o keskin, tartışmaya kapalı sesine dönerek. “Naciye orada olacak, Münevver Abla orada olacak. Şerife orada olacak. Onlar taşın arkasında yatarken ben geride sandık beklemem. Ben geride durmam Saniye Abla.”
Başını çevirdi, karanlıkta uyuyan Naciye’nin olduğu tarafa doğru kısa bir bakış attı. Sonra yeniden derin bir nefes aldı ve yüzünü Saniye’ye doğru çevirdi. Tam o sırada bulutun kenarı açıldı; ay ışığı yüzünün yarısını aydınlattı. Gözleri parlıyordu ama yaş değildi o, daha çok kararlılık ile kederin birbirine karıştığı soğuk bir parıltıydı.
“Sana bir emanet vereceğim,” dedi. “Ama yemin edeceksin. Kimseye —Münevver Abla’ya bile— söylemeyeceksin.”
Saniye’nin eli refleksle kucağındaki heybenin üstüne gitti. Münevver’in bir yıl önce Oğulpaşa’da söylediği söz kulağında çınladı: “Adını saklayan, yarın yüzünü de saklar. Ben karanlıkta adam yürütmem.” Ama karşısındaki kız karanlıkta saklanan bir korkak değildi; canını kaç kez öne atmış, yarın da atmaya hazır bir çocuktu.
Saniye tereddüt etmedi. “Söz veriyorum.”
“Kur’an üstüne, namusun üstüne söz mü?”
“Sözüm söz,” dedi Saniye, sesi dingin ve sağlamdı. “Benden çıkmaz.”
Karaca birkaç saniye sustu; sanki yirmi bir yıllık hayatını, denizin kokusunu, evlerinin tahta merdivenlerini, bir annenin duasını ve bir kardeşin yüzünü tek bir cümlenin içine sığdırmaya çalışıyordu. Sonra Saniye’nin kulağına doğru eğildi. Çam reçinesi ve soğuk dağ havası kokan nefesi Saniye’nin yanağına değdi. Neredeyse nefes kadar hafif bir sesle fısıldadı:
“Adım Zehra. Karamürsel’den, eski balıkçı İsmail’in kızı. Küçük kardeşimin adı Emine.”
Saniye nefesini tuttu. O üç kelimeyi zihnine, bir daha silinmemek üzere kazıdı: Zehra. Karamürsel. İsmail kızı. Ve küçük kardeş: Emine.
Karaca ağır ağır geri çekildi, gözlerini Saniye’nin gözlerine dikti. O an yüzünde tuhaf bir rahatlama ile derin bir korku yan yanaydı; bir sırrı ilk kez başka bir insana bırakmanın verdiği hem hafiflik hem de çıplaklık.
“Ölürsem anam bilsin,” dedi kısık ama kesin bir sesle. “Savaş bitince, ya da yolun düşerse, bir yerden haber uçurursun. ‘Kızın kötü yola düşmedi, kaçmadı, İznik’te kaldı’ dersin. Kapıda beklemesin, duasını okusun. Ama sağ kalırsam… bu savaş biter de eve dönersem, kimse bilmesin Saniye Abla. Babamın adı, kardeşimin kısmeti, mahallenin dili… Bir kızın dağda erkeklerle mavzer attığı duyulursa o mahallede ne bana ne Emine’ye rahat verirler. Defterde adım olmasın.”
Saniye başını yavaşça salladı. Kalbi göğsünde ağır ağır vuruyordu. “Olmayacak,” dedi. “Sözüm söz. Sağ kalırsan ben bu adı hiç duymamış olacağım.”
Karaca birkaç saniye daha Saniye’nin yüzüne baktı. Bir şey daha söyleyecek gibi oldu, dudakları aralandı ama sonra vazgeçti. Elini Saniye’nin koluna bir anlığına dokundurdu —bir yıldan fazladır ilk kez kendiliğinden dokunuyordu— sonra yavaşça ayağa kalktı, tüfeğini omzuna astı.
“Ben nöbeti devralayım,” dedi, sesi yeniden o eski, kuru, askerî tona bürünmüştü. “Hüseyin Çavuş gündüzden beri gözünü kırpmadı, biraz dinlensin. Sen de biraz uyu Saniye Abla, yarın yol uzun.”
Bir gölge gibi kayın ağaçlarının arasına süzüldü. Yine tek bir kuru dal kırılmadı, tek bir çakıl yuvarlanmadı. Birkaç nefes sonra karanlığın içinde bütünüyle kayboldu.
Saniye uzun süre yerinden kıpırdayamadı.
Orman uyuyordu. İlerideki çeşme, dağın karnından gelen o soğuk suyu karanlığa dökmeye devam ediyordu. Aşağıdan Münevver’in atların yanından ayrılıp kayalığın dibine, kendi paltosunun yanına yürüdüğünü seçti. Müfrezeden biri uykusunda hafifçe inleyip öbür yanına döndü. Her şey her geceki gibiydi; ama Saniye’nin kucağındaki heybenin içinde siyah muşamba defter her zamankinden ağır duruyordu.
İçinden sessizce o kelimeleri tekrarladı: Zehra, İsmail kızı, Karamürsel. Emine.
Sonra soğuk bir düşünce gelip göğsüne oturdu.
Ya yarın ikisinden biri —ya da Saniye’nin kendisi— İznik’te kalırsa? Ya bir top mermisi ikisini birden o zeytinlik sırtlarında yakalarsa? Bir insanın hafızası kurşun kadar kırılgandı; bugün söylenen bir fısıltı, yarın top dumanının altında savrulup gidebilirdi. O zaman ne olacaktı bu emanet? Karamürsel’deki o balıkçı evinin kapısında bekleyen anne ömrünün sonuna kadar kimden haber alacaktı?
Ama ana sayfaya yazsa verdiği namus sözünü çiğnemiş olacaktı. Münevver okuma yazma bilmese bile, bir gün o deftere bir zabitin, bir memurun gözü düşebilirdi; Karaca satırının yanında gerçek ad durursa, genç bir kızın bütün geleceği bir satır yüzünden dağılabilirdi.
Saniye uzun süre karanlıkta ellerini ovuşturdu. Rüştiye muallimesi aklı ile vicdanı arasında ince bir çizgi aradı. Ne emaneti rüzgâra bırakabilirdi ne de verdiği sözü bozabilirdi.
Ay, geniş bir bulutun arkasından yeniden sıyrılıp kayın dallarının arasından yere solgun bir ışık indirdiğinde kararını verdi.
Heybesinin bağını ses çıkarmadan çözdü. Bez çıkını araladı, siyah muşamba kaplı defteri ve ucu yeni açılmış kısa kurşun kalemini çıkardı. Defteri dizlerinin üstüne koydu, önce alışkanlıkla orta sayfalara baktı. Ay ışığı kopya kalemiyle yazılmış eski satırları zorlukla seçtiriyordu. İşte oradaydı: “Karaca — İzmit — Şahit: S.”
Saniye parmağını o satırın üstünden geçirdi ama kalemi yaklaştırmadı. O satıra dokunmadı.
Defterin en sonuna geçti. Henüz kullanılmamış, saman rengi boş sayfaları tek tek çevirdi. En arkadaki son boş yaprağa geldiğinde durdu. Muşamba kapağın içi, ince bir kâğıt şeritle yapıştırılmıştı; ama nemden ve kullanılmaktan alt kıvrımı hafifçe gevşemiş, son yaprakla kapak arasında parmak ucu kadar dar bir aralık kalmıştı.
Saniye son boş yaprağı dikkatlice kaldırdı, siyah muşamba kapağın iç kıvrımının hemen altındaki o dar kâğıt kenarına eğildi. Ay ışığı tam kâğıdın üstüne düşsün diye defteri hafifçe yana çevirdi. Kısa kurşun kalemi bastırmadan, ama silinmeyecek kadar belirgin tuttu. Oraya yalnızca bilen birinin parmağıyla aralayınca görebileceği kadar küçük, hafif ama okunaklı iki kelime yazdı:
Zehra, Karamürsel.
Kalemin ucu durduğunda bir an baktı. İki küçük kelime. Ne baba adı vardı ne hikâyesi. Yabancı bir göz defteri yüz kere çevirse fark etmezdi; ama yarın Saniye’ye bir şey olursa, ya da yıllar sonra hakikati aramak gerekirse, o iki kelime kapağın karanlığında bekleyecekti.
Saniye son yaprağı tekrar kapağın üstüne yatırdı, avucuyla hafifçe bastırıp düzleştirdi. Dışarıdan bakıldığında hiçbir şey görünmüyordu; yalnızca eski, köşeleri yıpranmış, siyah bir muşamba defter.
Kalemi heybenin gözüne koydu, defteri ise yeleğinin önünü aralayıp doğrudan koynuna soktu. Sert muşamba kenarı kaburgalarına değdi. O gece göğsünde yalnız bir defter değil, iki ayrı sözün sessiz ağırlığını taşıyordu.
Gözlerini kapadı ama uyumadı. Şafağa kadar, çeşmenin ince şırıltısını ve kayalıktan gelen tek tük nöbet değişimi fısıltılarını dinledi.
Ertesi sabah gün doğarken hava keskin bir rutubetle uyandı. Müfreze sessizce toplandı, atların kolanları çekildi, cephane denkleri katırlara bağlandı. Kimse yüksek sesle konuşmadı; herkes yüzünü çeşmenin buz gibi suyuyla yıkayıp sıraya geçti. Münevver en önde atına bindi, arkasında Hüseyin Çavuş, Saniye, Naciye ve omuzunda mavzeriyle uykusuz ama gözleri berrak duran Karaca vardı.
Avdan Yaylası’ndan İznik’e doğru inen dik, kıvrımlı yola girdiklerinde vadiden yukarıya yoğun, süt beyazı bir sis yükseliyordu. Çamların tepesi kaybolmuş, atların yeleleri nemden ıslanmıştı. Sis o kadar yoğundu ki, beş adım önlerini bile göremiyorlardı. Yalnızca öndeki atın taşlara vuran nal sesiyle, bilinmeyen bir günün içine doğru ağır ağır indiler.