Yoklama Tamamlandı Görseli
Yoklama Tamamlandı

Yoklama Tamamlandı

1. Sahne 23 dk okuma 8 okunma
Mart 1944 sabahında Galata Köprüsü üzerinde yan yana yürüyen Münevver, Saniye ve Zehra
Mart 1944 sabahında Galata Köprüsü üzerinde yan yana yürüyen Münevver, Saniye ve Zehra

Mart 1944 sabahında Galata Köprüsü üzerinde yan yana yürüyen Münevver, Saniye ve Zehra

Vilayet Ek Binası’nın ağır ahşap kapısından dışarı çıktıklarında, mart güneşinin soğuk ama berrak ışığı gözlerini aldı. Kapı arkalarından tok, yankılı bir sesle kapanırken içerideki sobasız taş koridorların nemli kireç, tütün ve eski kâğıt kokusu bir anda geride kaldı. Kışın o haftalar süren, şehrin üstüne kurşuni bir örtü gibi çöken yağmuru sonunda dinmişti; Babıâli’nin ıslak kiremitlerinden ince, beyaz bir buhar yükseliyor, gökyüzü Haliç’in üstünde solgun ama temiz bir maviye açılıyordu.

Taş merdivenlerin başında üçü bir an durdular.

Gözleri gün ışığına alışırken, az önce içinden çıktıkları o yüksek tavanlı, yeşil çuhalı odanın soğuğu hâlâ omuzlarındaydı. Sanki yıllar süren uzun bir nöbetten çıkıp ilk kez dışarıda nefes alıyorlardı. Yirmi iki yıl önce, 1922 Eylül’ünde Mudanya’nın zeytinliklerinde, güneş sırtların ardına sıkışmışken ayrıldıklarından beri ilk kez yan yanaydılar: elli sekiz yaşındaki Münevver, elli bir yaşındaki Saniye ve kırk dört yaşındaki Zehra.

Münevver, birkaç gün önce Tophane’nin rutubetli odasında ateşler içinde yattığı yataktan o sabah tek başına kalkmıştı. Yanakları süzülmüş, gözlerinin altındaki çizgiler derinleşmişti; yıpranmış siyah yün paltosu ince omuzlarına biraz bol geliyordu, boynundaki koyu lacivert atkının püskülleri rüzgârda hafifçe kıpırdıyordu. Yine de başı dik, bakışları güneşin altında bile kırpmadan ileri bakan o eski sabitliğindeydi. İki elini paltosunun ceplerine sokup Babıâli’nin güneşli çatılarına doğru derin bir nefes çekti.

Hemen yanında duran Saniye, başörtüsünün altından görünen kırlaşmış saçları, burnunun ucunda duran yuvarlak çerçeveli gözlüğü ve elinde sıktığı katlı beyaz mendiliyle bir an soluklandı. Az önce odada Münevver’in “Sen taşı Saniye, yerini sen bilirsin” diyerek geri verdiği kenarı yanık siyah muşamba defter, eski deri çantasının dibinde, yıllardır durduğu yerdeydi. Saniye parmaklarının ucuyla çantanın dışından defterin sert kapağını yokladı; o bildik, sakin ağırlık omzunda yeniden yerini bulmuştu.

Hemen öbür yanda Zehra duruyordu. Üzerinde yalnızca bayram günleri giydiği koyu renk yün mantosu, başında düzgün bağlanmış temiz siyah başörtüsü vardı. Yüzü uykusuz bir gecenin ardından solgundu; ama gözleri ne sokağın iki ucunu kolluyor ne de çevredeki pencereleri tarıyordu. Yirmi iki yıldır taşıdığı o tetikte, sıkılmış gerginlik, komisyon masasında adını söylediği anda omuzlarından çözülüp düşmüştü. Mart rüzgârı elmacık kemiklerine değdiğinde derin, sessiz bir soluk aldı.

Tam basamaklardan inecekleri sırada, arkalarındaki ağır ahşap kapı yeniden gıcırtıyla açıldı.

Refik, üzerinde omuzlarına biraz bol gelen koyu lacivert yün ceketi, elinde henüz mürekkebi kurumuş katlı bir resmî pusulayla nefes nefese merdivenlerden indi. Gözlerinin altı uykusuzluktan hâlâ hafifçe morarmıştı, saçının bir tutamı rüzgârda alnına düştü; ama Ocak ayından beri bu taş binada ilk kez yüzünde memuriyet tedirginliği değil, gerçek ve duru bir ferahlık vardı.

“Münevver Teyze!” dedi merdivenin orta basamağında yetişip durarak. Soluğu soğuk havada ince bir buğu çıkardı. “Sabri Efendi sevk yazısını hemen imzaladı. Odadan çıktığınız gibi kalemi eline aldı, ben bile şaşırdım. Özel encümen pazartesi sabahı toplanıyor; geçici nakdi yardım, kömür ve altı çocuk için ek ekmek fişi tahsisi çıkacak. Kalıcı maaş için kanun değişikliği lazım, 408 sayılı yasa değişmeden, Meclis’ten yeni bir karar çıkmadan bağlanamıyor, o belki yıllar sürer… ama bu kış kimse aç kalmayacak. Pazartesi sabahı kâğıdı Tophane’ye kendi elimle getireceğim.”

Bir an soluklanıp elindeki katlı pusulaya, sonra başını kaldırıp üç kadına baktı. Sesi bir ton alçaldı, o resmî daire kâtibi üslubundan bütünüyle sıyrılıp insanca bir sıcaklığa indi:

“Üstelik Sabri Efendi kırmızı kalemini çekmecenin dibine koydu. Masanın sağındaki yaşlı üye de tutanağı imzalarken ‘Yirmi yıl geç kaldık ama bari bugün borcumuzu yarım bırakmayalım’ dedi. Dosya arşive kalkmadı Münevver Teyze, bu kez açıldı.”

Münevver genç memurun yüzüne uzun, sessiz bir an baktı. Ocak sabahı o soğuk komisyon odasında defteri bu gence bırakırken gözlerinde olan o eski, nöbet teslim eder gibi ölçen bakış artık yoktu. Yerini, kolay kolay kimseye vermediği derin, sade bir minnet almıştı. Savaş bittiğinde henüz yedi yaşında olan bu çocuk, kâğıtların ve kanun maddelerinin arasından geçip kendi yaşamadığı bir zamanın hakkını savunmuştu.

“Sağ ol evladım,” dedi Münevver, sesi dingin ve tok çıktı. “Emeğin çok. Allah yolunu açık etsin.”

Refik’in kulaklarının ucu hafifçe kızardı. Bu kısacık cümlenin, Babıâli’nin bütün mühürlü takdirnamelerinden daha ağır olduğunu biliyordu.

“Estağfurullah teyze,” diye mırıldandı, elini ceketinin düğmesine götürerek. “Ben yalnız vazifemi yaptım. Asıl siz hakkınızı helal edin, sizi bunca yol yürüttük, soğuk koridorlarda beklettik.”

Sonra Saniye’ye döndü, başını saygıyla eğdi. “Saniye Hanım, Kasımpaşa’ya geldiğim akşam beni kapıdan çevirmediniz, defteri anlattınız… O gün siz susup kapıyı kapatsaydınız bu dosya ocak sonunda kapanırdı. Sağ olun.”

Saniye gözlüğünün ardından yumuşak bir tebessümle karşılık verdi. “Siz peşini bırakmadınız Refik Bey. Kâğıt tek başına konuşmaz, okuyan bir vicdan ister. Allah razı olsun.”

Refik’in bakışı en son Zehra’ya döndü. Bir saat önce o soğuk odanın kapısını iki kez vurup içeri giren, adını söylerken sesini hiç yükseltmeden bütün duvarları susturan bu kadına karşı içinde anlatılması güç bir mahcubiyet ve hayranlık vardı.

“Zehra Hanım,” dedi alçak sesle, “adınızı tutanağa yalnızca encümen görmek üzere kaydettim. Evrak gizli kalacak, kimsenin eline düşmeyecek. Söz veriyorum.”

Zehra başını hafifçe eğdi. Yüzünde artık sakınan bir gölge yoktu. “Sağ olun Refik Bey. Bir daha saklanacak bir şey kalmadı zaten.”

Refik başıyla üç kadını tek tek, askerce olmayan ama eski terbiyeden kalma derin bir hürmetle selamladı. Sonra arkasını dönüp taş merdivenleri ikişer ikişer çıktı; ağır ahşap kapıyı açıp yeniden daktilo seslerinin ve evrak raflarının arasına döndü. Kapı arkasından kapandığında, sanki iki kuşak arasında sessiz bir el veriş tamamlanmıştı.

Üç kadın, Babıâli yokuşundan aşağıya, Eminönü’ne doğru ağır ağır yürümeye başladılar.

Yokuşun arnavutkaldırımları gecenin yağmurundan hâlâ yer yer ıslaktı ama mart güneşi taşların üstünde solgun pırıltılar bırakıyordu. İki yandaki matbaaların alçak bodrum pencerelerinden sıcak makine yağı, taze baskı mürekkebi ve ıslak saman kâğıdı kokusu sokağa taşıyordu. Yokuştan aşağı koltuğunun altında yeni basılmış gazete destesiyle koşan bir çocuk, kenardan sıyrılıp “Akşam yazıyor, cepheden son haberler!” diye bağırarak geçti; Avrupa’daki harbin gölgesi bu güneşli günde bile şehrin üstünde duruyordu. Karşı kaldırımda, yakalarını kaldırmış iki memur ellerindeki ince dosyaları tartışarak yukarı tırmanıyor, bir hamal sırtında kâğıt balyasıyla ağır ağır basamakları çıkıyordu.

Münevver’in adımları hastalıktan ötürü biraz yavaştı. Ateşi dün gece sabaha karşı düşmüştü ama dizlerinde hâlâ o ince, sessiz yorgunluk vardı; sol göğsünün altındaki eski İznik yarası serin mart havasında derinden yokluyor, yine de yüzünde en ufak bir buruşma görünmüyordu. Saniye onun sağ yanında, koluna girmeye yeltenmeden —Münevver’in kimseye yaslanarak yürümeyi sevmediğini yirmi dört yıldır iyi bilirdi— ama sendeleyecek olsa bir saniyede tutacak mesafede yürüyordu.

Zehra ise sol yanındaydı. Hiç konuşmadan, fark ettirmeden hızını Münevver’in adımına uydurdu. Bir zamanlar Samanlı sırtlarında, sisin içinde gece yürüyüşüne çıktıklarında da böyle olurdu: en öndeki yorulursa yandaki nefer ses etmeden adımı eşitler, kimse kimsenin acizliğini yüzüne vurmazdı. Beden, aradan yirmi iki yıl geçse de eski yürüyüş düzenini unutmuyordu. Kimse acele etmiyordu.

Yokuşun ortalarına geldiklerinde, yolun kenarındaki o küçük kitabevinin önünden geçtiler.

Münevver göz ucuyla vitrine baktı. Ocak ayının o buz gibi yağmurlu sabahında, tam bu camın önünde nefesi kesilmiş, kimseye belli etmemek için okuyamadığı tarih kitaplarına bakar gibi yapıp durmuştu. O gün camdan yağmur damlaları süzülüyor, Münevver yalnızca kendi ıslak, yalnız yüzünü görüyordu. Bugün cam kuruydu; mart güneşi içerideki sararmış dergilerin, eski ciltlerin ve duvara asılı haritanın üstüne vuruyordu. Ve camın üstünde bu kez tek bir yaşlı kadının gölgesi değil, yan yana, aynı hizada yürüyen üç kadının yansıması ağır ağır akıp geçti.

Münevver durmadı. Nefesi de daralmadı. Vitrinin önünden başı dik geçip gittiler.

Saniye, Münevver’in yüzündeki solgunluğu sezdiği için yokuşun sonuna yaklaşırken usulca konuştu:

“Münevver Abla, Tophane’ye hemen vurmayalım. Ateşten yeni kalktın, rüzgâr da iskelede keskin. Şurada kıyıda birer sıcak çay içelim, biraz soluklanalım. Hem yirmi iki yıl sonra iki laf etmeden mi dağılacağız?”

Münevver itiraz edecek gibi başını çevirdi, sonra gözü Zehra’nın yüzüne ilişti. Zehra’nın bakışında, ilk kez acelesi olmayan bir insanın sakin bekleyişi vardı.

“İyi,” dedi Münevver kısaca. “İçelim.”

Eminönü Meydanı, güneşin çıkmasıyla birlikte kışın uyuşukluğunu üzerinden atmış gibiydi. Tramvayların sarı pirinç çanları birbirine karışıyor, Yeni Cami’nin avlusu ve kurşun kubbeleri güvercin kanatlarıyla hareketleniyordu. Bir köşede kestane mangalının ince dumanı rüzgârda dağılıyor, simitçinin camekânından taze susam kokusu geliyordu. Sirkeci’den gelen kalabalık iskeleye doğru akıyor, paltolu işçiler, başörtülü kadınlar ve elinde boş zembille çarşıdan dönen yaşlılar kaldırımları dolduruyordu.

Üçü kalabalığın kenarından sıyrılıp Eminönü iskelesinin hemen yanındaki, rüzgârdan kuytu, ahşap masalı küçük çay ocağına geçtiler.

Ocağın tahta kepenkleri mart güneşine karşı iki yana açılmıştı; içeride büyük bakır semaver hafif bir uğultuyla kaynıyor, dışarıdaki birkaç alçak tahta masa ile hasır iskemle doğrudan denize bakıyordu. Rıhtımın bu köşesi hem lodosun doğrudan vurmadığı bir kuytudaydı hem de güneş tam masaların üstüne düşüyordu. Köşedeki masada iki rıhtım kâtibi gazetelerinin üstüne eğilmiş harpten konuşuyor, öbür yanda eski püskü kasketli bir hamal çayını yudumlarken martılara bayat ekmek kırıntısı atıyordu.

Üç kadın denize en yakın, köşedeki ahşap masaya oturdular.

Sırtı hafif kambur, önlüğü tertemiz yaşlıca çaycı masaya yaklaşırken Münevver’in yorgun yüzünü gördü, hemen elindeki bezle ahşap masanın üstünü bir kez daha sildi.

“Hoş geldiniz hanımlar,” dedi alçak, saygılı bir sesle. “Üç çay vereyim mi, tavşankanı?”

“Üç çay olsun efendi,” dedi Saniye.

Çaycı, birkaç dakika sonra küçük alüminyum tepside dumanı tüten üç ince belli bardak getirdi. Küçük porselen tabakların kenarında kaşık vardı ama şeker yoktu. Çaycı bardakları masaya koyarken mahcup bir baş hareketiyle, “Şeker malum abla, karneyle zor yetişiyor; isterseniz ikişer kuru üzüm getireyim içeriden,” dedi.

“Zahmet etme oğlum, böyle iyi,” dedi Münevver. “Biz şekersize alışığız.”

Çaycı başıyla selam verip ocağın içine çekildi.

Boğaz’dan gelen martılar iskelenin üstünde geniş daireler çizerek dönüyor, biri rıhtım babasına konup keskin çığlıklar atıyordu. Az öteden bir Şirket-i Hayriye vapuru boğuk, uzun bir düdük çalarak yanaştı; kalın halatlar babalara sarılırken tahta iskele hafifçe gıcırdadı, bacasından çıkan siyahlı beyazlı kömür dumanı mart rüzgârıyla Haliç’in ortasına doğru savruldu. Suyun yüzeyi güneşin altında küçük, gümüşi pullar gibi titreşiyordu.

Bir süre kimse konuşmadı.

Üçü de ince belli bardakların sıcak camına parmaklarını değdirdi. Yirmi iki yıllık bir suskunluk, bir çırpıda çözülecek gibi değildi. İnsanın içinde yirmi yıl boyunca taş gibi birikmiş sözler, ilk ağızdan dökülünce değil, böyle sıcak bir çayın buharı aralarında yükselirken, birbirinin yüzüne sakınmadan bakmaya yeniden alıştıkça yumuşardı.

Saniye çantasını kucağına almış, gözlerini Haliç’ten geçen mavnalara dikmişti. Zehra, çay bardağını iki elinin arasında tutuyor, ocağın köşesinden taşan ılık rüzgârı yüzünde hissediyordu. Münevver ise bardağından küçük bir yudum alıp ahşap masaya bıraktı; sıcak çay göğsündeki o kış soğuğunu biraz olsun dağıtmıştı.

İlk konuşan Münevver oldu. Çay bardağını iki avucunun arasında ısıtırken gözlerini dosdoğru Zehra’ya çevirdi:

“Kocan sorarsa ne diyeceksin?”

Sesi sert değildi; içinde ne merak ne de sorgulama vardı. Yalnızca bir komutanın, çatışmadan sonra geri dönen arkadaşının yolunu yoklaması gibi sade bir kaygıydı.

Zehra hemen cevap vermedi. Başını çevirip Boğaz’ın karşı kıyısına, mart güneşinin altında berrakça seçilen Üsküdar’ın tepelerine, selvi ağaçlarının arasından yükselen minarelere ve kıyıdaki ahşap evlere baktı. O yamaçlardan birinde, yeşil ahşap kapılı, avlusunda çıplak dallı erik ağacı bulunan o sessiz ev duruyordu; mutfağında bakır cezveler, pencere pervazında üç saksı sardunya, üst katta akşam okuldan dönecek dokuz yaşındaki kızı ve çarşıdaki manifatura dükkânında dürüstçe tezgâh başında duran kocası…

Yüzünde dün akşamki, hele geçen ay Saniye kapısını çaldığı ikindi vaktindeki o gergin korkudan eser kalmamıştı.

“Eski bir dostumu görmeye gittim derim,” dedi sakin, duru bir sesle. Bir an durdu, parmaklarının ucunu porselen tabağın kenarında gezdirdi. “Bir gün sorarsa… belki hepsini anlatırım. Biliyor musun Münevver Abla, dün gece sabaha kadar düşündüm. Mutfakta pencerenin önünde oturdum, bahçedeki erik ağacına baktım. On sekiz yıldır Salih’e tek bir yalan söylemedim ama doğruyu da hiç söylemedim. Kendi evimde, kendi çocuklarımın yanında bile sırtımı duvara verip oturdum hep. Kendi kızıma bile kim olduğumu söyleyememekten yoruldum. Onun büyüdüğünde, annesinin yalnızca dantel perde arkasında yaşayan bir kadın olmadığını bilmesini istiyorum.”

Saniye, başını hafifçe eğip gözlüğünün üstünden Zehra’ya baktı. Yirmi iki yıl önce Mudanya yolunda bir zeytin ağacının dibine abasını ve mavzerini bırakıp arkasını dönmeden yürüyen o yirmi iki yaşındaki kızın sesi değildi bu; korkusuyla yüzleşip onu aşmış, kendi geçmişiyle barışmış bir kadının sesiydi.

“Salih kötü bir adam değil,” diye ekledi Zehra alçak sesle, sanki kendi içinde yeni bulduğu bir gerçeği yüksek sesle tartıyordu. “Belki şaşırır, belki başta ne diyeceğini bilemez… ama o da bu memleketin evladı. Meryem büyüyüp bana ‘Anne, siz o yıllarda neredeydiniz?’ diye sorduğunda, gözümü kaçırmak istemiyorum artık. Büyük oğlan da on beşine bastı; harbi kitaplardan, gazetelerden okuyor. Annesinin de o yolları yürüdüğünü bilirse, belki insanlara başka gözle bakar.”

Münevver hafifçe başını salladı. Gözlerinin kenarındaki derin çizgiler belli belirsiz yumuşadı.

“Ben sana kızdım geldin diye,” dedi Münevver, sesi yumuşamıştı. “O kapıdan içeri girdiğini gördüğüm an içimden ‘Ne işi var burada, evini barkını bozacak’ dedim. Saniye’ye de kızdım Üsküdar’a gitti diye. Ama yalan söylemeyeceğim… o kapıdan girdiğini görünce, içimdeki yirmi yıllık buz çözüldü.”

Saniye’nin yüzünde hafif, sessiz bir ferahlık dolaştı. İki gece önce Tophane’de Münevver’in ateşler içinde “İlk kez bana sormadan iş yaptın” dediği o ağır an, bu tek cümleyle masadan kalkıp gitmişti. Saniye mendilini parmaklarının arasında düzeltti ama bir şey söylemedi; Münevver’in özür dilemeyeceğini, böyle bir cümle kurmasının zaten en büyük gönül alma olduğunu bilirdi.

“Kızmakta haklıydın Münevver Abla,” dedi Zehra, dudaklarının kenarında çok ince, sıcak bir tebessüm belirdi. “Ama sen benim yerimde olsan, ben Tophane’de hasta yatarken altı çocukla üşüsen, sen evinde oturabilir miydin? Oturamazdın. Ben de oturamadım.”

Münevver’in gözleri bir saniye parladı; itiraz etmedi, yalnızca çayından bir yudum daha aldı.

Rüzgâr, iskelenin yanından geçen bir motorun gürültüsünü ve deniz yosunu kokusunu masaya taşıdı. Üçü de bir an, o boğuk motor sesinin arkasında başka bir zamanın rüzgârını —Samanlı sırtlarının ıslak kayın yapraklarını, Oğulpaşa’da çiseleyen nisan yağmurunu— duyar gibi oldular.

“Hüseyin Çavuş’u sordum Saniye’ye,” dedi Zehra, sesi kısıldı. “1929’da gitmiş.”

“Kandıra’da toprağının başında göçtü,” dedi Saniye, sesi kederli ama dingindi. “Kandıralı Recep birkaç yıl sonra İstanbul’a iş için indiğinde Kasımpaşa’ya uğrayıp haberini getirdi. Savaş bitince köyüne dönmüş, yıkılan duvarı örmüş, tarlasını yeniden ekmiş. Sol şakağındaki o eski Çanakkale yarası kışları azarmış ama hiç şikâyet etmemiş. Son gününe kadar köy kahvesinde bile ‘Münevver Hanım’ın hakkını ödeyemem, o kadın olmasa biz İzmit sırtlarında dağılırdık’ dermiş. Bir de seni sorarmış arada sırada; ‘O Karamürselli kız ne yaptı acaba, Allah yolunu düz etsin’ diye.”

Zehra’nın gözleri bir an buğulandı, başını hafifçe eğdi. Değirmen baskınından sonra Hüseyin Çavuş’un, haksız yere suçladığı o akşam mavzerinin tozunu koluyla silip iki eliyle kendisine uzatarak helallik isteyişi gözünün önüne geldi. Dobra, sert ama hakikati görünce boynunu eğmesini bilen o kır bıyıklı asker, toprağının başında sessizce göçüp gitmişti.

“Allah rahmet eylesin,” diye fısıldadı Zehra. “İyi adamdı. Çok hakkı vardı üstümüzde.”

“Bahçecikli Ayşe İnönü’de kaldı,” diye sürdürdü Saniye, parmakları ahşap masanın üstünde birer birer sayar gibi kıpırdadı. “Yirmi iki yaşındaydı daha; ince sesiyle yürüyüşte türkü tuttururdu, hatırlarsınız. Kandıralı Hacer’in izini bulamadık; İzmit hastanesinde kolu sargılı bıraktıktan sonra bir daha haber çıkmadı, kimi köyüne döndü dedi, kimi Bursa taraflarına gitti dedi. Şerife ile Kandıralı Fatma zaten 7 Eylül’de, İznik’te o zeytinlikte kaldılar. Diğerlerinin kimi evlendi, kimi Anadolu’ya dağıldı, kimi bu yirmi yılda göçüp gitti. Kırk üç kadındık… şimdi burada üç kişi kaldık.”

Saniye’nin sesi son kelimede biraz kırıldı. Gözlüğünün ardından masanın üstündeki üç çay bardağına baktı; sanki koca bir ordudan, koca bir dağ yürüyüşünden geriye bu küçük rıhtım masasında üç yaşlı kadın kalmış gibi ağır bir hüzün çöktü aralarına.

Münevver, önündeki çay bardağına baktı. Çayın koyu yüzeyinde gökyüzünün solgun mavisi titriyordu. Başını kaldırıp önce Saniye’ye, sonra Zehra’ya baktı. Sesi ne yüksek ne hüzünlüydü; Oğulpaşa’nın sisli sabahlarında yoklama alırken çıkan o eski, sarsılmaz kesinlikle konuştu:

“Üç kişi değiliz,” dedi. “Adı okunan herkes burada.”

Masaya derin, duru bir sessizlik indi. İskelenin uğultusu, martıların sesi ve tramvay çanları bir an sanki biraz geriye çekildi. Zehra’nın boğazında yıllardır düğümlü duran bir şey çözüldü; Saniye derin bir nefes alıp başını usulca salladı.

Saniye kucağındaki eski deri çantanın pirinç tokasını açtı.

Parmakları hiç tereddüt etmeden çantanın en dibine uzandı ve siyah muşamba kaplı, sağ alt köşesi İznik çadırında gaz lambasıyla yanmış o eski defteri çıkarıp ahşap masanın ortasına koydu.

Defter mart güneşinde, eski bir taş gibi ağır ve sakin duruyordu.

Muşamba kapağın kenarları yirmi dört yıl boyunca elden ele geçmekten, heybelerin dibinde ve sandıkların altında kalmaktan aşınıp yumuşamıştı; ama sırtı hâlâ sağlamdı. Ocak ayından beri soğuk bir devlet dairesinin yeşil çuhası üstünde şüpheyle incelenen, kırmızı kalemlerin yanında duran o defter, şimdi ilk kez güneşin altında, rıhtım rüzgârının değdiği sıcak bir tahta masada, kendi sahiplerinin ortasında yatıyordu.

Saniye sayfaları yavaşça çevirdi. İnce bilekli, iğne ve mürekkep görmüş parmakları saman kâğıdın kenarına değdikçe hafif, tanıdık bir hışırtı çıktı. Sol avucunun içindeki o ince, beyaz yanık izi mart güneşinde belli belirsiz seçiliyordu.

İlk sayfa açıldı. Üst başta, bir zamanlar rüştiye muallimesinin titiz eliyle önce eski yazıyla, sonra yanına Latin harfleriyle geçirdiği o başlık duruyordu:

“Oğulpaşa, 14 Nisan 1336 — Adı okunanlar.”

Sayfalar ağır ağır aktı. Kırk üç satır. Kiminin yanında küçük bir çarpı, kiminin yanında bir tarih, kiminin yanında esaret günlerinden kalma gizli bir köy harfi… “Ayşe, Bahçecik — I. İnönü’de kaldı.” “Hacer, Kandıra — kolundan yaralı, İzmit hastanesi.” “Şerife — 7 Eylül 1337, İznik.” “Fatma, Kandıra — 7 Eylül 1337, İznik.” Yanık köşenin hemen üstünde duran o satır: “Naciye, Erzurum — 7 Eylül 1337, İznik, sol elinden iki parmak gitti.”

Ve birkaç satır aşağıda, bütün o dolgun mürekkep ve kurşun kalem sıralarının ortasındaki o tek boşluk:

“………… — Karaca — İzmit / İznik / Sakarya — Şahit: S.”

Saniye’nin parmağı sayfanın kenarında durdu. En arka kapağın iç kıvrımında, siyah muşambanın hemen dibinde yirmi dört yıldır gizlice sakladığı o silik kurşun kalem izine bakmadı bile. Artık arka kapaklara saklanacak bir devir değildi.

Saniye, çantasının yan gözünden kendi küçük, siyah bakalit dolma kalemini çıkardı. Kapağını yavaşça çevirip açtı, ucunu bir an kontrol etti ve kalemi ahşap masanın üstünden Zehra’nın önüne doğru uzattı.

Hiçbir şey söylemedi. Sormadı da.

Rüzgâr, açık duran sayfanın köşesini hafifçe kıpırdattı; Saniye ince parmaklarının ucuyla üst kenarı bastırıp tuttu.

Zehra uzun bir saniye o boş satıra baktı. Yirmi dört yıl önce Oğulpaşa’nın dumanlı samanlığında, gaz lambasının titrek ışığı altında “Adımı yazarsan yarın sabah beni burada bulamazsın” dediği gece gözünün önünden geçti. O zaman yirmi yaşındaydı; cebinde yalnız bir korku, omzunda bir mavzer vardı. Babasının Karamürsel’deki evi, küçük kardeşi Emine’nin yaklaşan nikâhı, kasabanın dedikodusu… Şimdi babası toprağın altındaydı, Emine üç çocuklu bir anneydi, kendi kızı dokuz yaşındaydı.

Zehra elini uzattı, defterin yanık sağ alt köşesine parmak uçlarıyla hafifçe dokundu. Sertleşip büzüşmüş siyah muşambanın altında, yirmi üç yıl önceki bir gecenin sıcaklığını duyar gibi oldu. Sanki 7 Eylül 1921 akşamı, İznik sırtlarının gerisindeki o sarsılan Hilal-i Ahmer çadırında, devrilen gaz lambasının sarı alevi defteri yutmak üzereyken Saniye’nin çıplak avucuyla ateşi söndürdüğü ve kendisinin o kızarmış, kabarmış avuca ıslak bez bastığı o yağmurlu geceyi yeniden hissetti. Dışarıda top sesleri, içeride iyot ve yanık kâğıt kokusu… Saniye o gece elini bu kırk üç satır yanmasın diye ateşe basmıştı; içinde adı bile yazmayan bir satır da yanmasın diye.

Zehra derin, sakin bir nefes aldı.

Sonra dolma kalemi kendi eliyle aldı.

Defterin ortasındaki, yirmi dört yıldır boş duran o küçük çizginin üstüne eğildi. Ne eli titredi ne de bir saniye duraksadı. Tıpkı 1920 baharında Oğulpaşa sırtlarında yüz yirmi adımdan teneke ibriği vururken, İznik zeytinliğinde taş duvarın dibinden yaralıları sırtlayıp çıkarırken olduğu gibi dingin ve kesindi. Düzgün, açık harflerle, kimseden saklamadan adını kendi yazısıyla düştü:

Zehra, İsmail kızı, Karamürsel.

Kalemi masaya bıraktığında, koyu lacivert mürekkep yirmi yıllık saman kâğıdın üstünde taze, parlak bir iz gibi parladı. Eski, solmuş satırların arasında yeni bir çizgiydi ama hiç yabancı durmuyordu; sanki o boşluk yirmi dört yıldır yalnızca bu elin gelip kendini tamamlamasını beklemişti.

Münevver harfleri okuyamıyordu. Ama gözlerini o yeni, koyu yazının üstünde birkaç saniye boyunca dikkatle gezdirdi. Çizgilerin gidişine, mürekkebin kâğıda oturuşuna, yıllardır boş duran o aralığın doluşuna baktı. Sonra sağ elini uzatıp parmaklarını defterin siyah muşamba kapağına hafifçe değdirdi.

“Tamam mı Saniye?” diye sordu. Sesi alçak ama bütün masayı dolduracak kadar berraktı.

Saniye’nin gözleri doldu ama ağlamadı. Yıllardır bu üç kadının birbirinin önünde ağladığı pek görülmemişti; gözyaşı dökmek yerine işi bitirirlerdi. Saniye yuvarlak çerçeveli gözlüğünü çıkarıp katlı beyaz mendiliyle camlarını özenle sildi, sonra gözlüğünü yeniden takıp başını salladı.

“Tamam Münevver Abla,” dedi, sesi hafifçe titremiş ama hemen toparlanmıştı. “Kırk üç kadının kırk üçü de yerinde.”

Saniye mürekkebin kuruduğundan emin olmak için bir iki saniye daha bekledi, sonra siyah muşamba defteri yavaşça kapattı. Kapağın kapanırken çıkardığı o hafif, tok ses, uzun bir kitabın son sayfasını çevirmek gibiydi. Defter artık ne sandık dibinde saklanan bir sır, ne arka kapakta gizlenen bir isim, ne de bir komisyon masasında ispat bekleyen bir evraktı. Üç kadının birbirine emanet ettiği, rüzgârda kaybolmayan tek bir hafızaydı.

Saniye defteri ve dolma kalemini çantasına geri koydu, pirinç tokayı kapattı.

Birkaç dakika daha denize bakarak soğumaya yüz tutan çaylarından son yudumlarını içtiler. Güneş iyice yükselmiş, Haliç’in üstündeki ince kış pusunu bütünüyle dağıtmıştı. Karşıda Karaköy’ün taş binaları, Galata Kulesi’nin kurşuni külahı ve Tophane sırtlarının sıkışık çatıları berrak bir ışıkta görünüyordu.

Çayların parasını ödeyip kalktılar. Zehra elini mantosunun cebine attığında Saniye hafifçe gülümseyip ondan önce davrandı, küçük bozuk paraları porselen tabağın kenarına bıraktı; Münevver bu kez itiraz etmedi, yalnızca “Eline sağlık Saniye” dedi. Çaycı arkalarından “Güle güle ablalar, yine buyurun” diye seslendi.

İskelenin kıyısına çıktıklarında, Şirket-i Hayriye saat kulesinin kadranı öğleye doğru yaklaşmıştı. Üsküdar iskelesinin önündeki siyah tahta tabelada bir sonraki vapurun kalkışına kırk dakika olduğu yazıyordu.

Zehra, tabelaya bir kez bakıp Münevver’e döndü. Yüzünde artık saatle yarışan, eve geç kalmaktan korkan o eski telaş yoktu.

“Vapura kırk dakika var daha,” dedi Zehra, sesi yumuşak ama kararlıydı. “Sizi Tophane’ye kadar geçireyim. Naciye’yi de göreyim, çocukların yüzünü göreyim. Yirmi üç yıl oldu… Yetişemezsem Karaköy’den bir sonraki vapurla geçerim.”

Sözünün sonunu getirmedi; ama Naciye’nin adını söylerken gözlerinin içine sıcak bir ışık indi. 7 Eylül günü İznik’te, on yedi yaşındaki o kızın kanayan sol eline kendi başörtüsünü bağladığı an, Mudanya’da son sabah sarılmaya cesaret edemeden arkasını dönüp yürüdüğü o zeytinlik bir anda silindi. Şimdi o kız kırk yaşında, altı çocuklu bir anneydi; Zehra, Naciye’nin eksik parmaklarını sakladığı o dar odaya bugün alnı açık, yüreği ferah girecekti.

Münevver bir an Zehra’nın yüzüne baktı, sonra belli belirsiz gülümsedi. “İyi edersin,” dedi. “Naciye seni görünce şaşırır. En ufak oğlan Yusuf da iki gündür öksürüyordu ama sabah ateşi düştü. Evde pek bir şey yok ama bir tas sıcak su kaynatırız.”

“Çay içtik zaten abla,” dedi Zehra. “Naciye’nin iki elini tutup yüzünü görsem bana yeter.”

Saniye de başını salladı. “Ben de Tophane’ye kadar sizinle yürüyeyim, oradan Kasımpaşa’ya çıkarım. Atölyede bugün bekleyen iş yok zaten.”

Üçü birlikte Galata Köprüsü’nün üstüne çıktılar.

Köprünün ahşap döşemeleri güneşin altında kurumuş, sabahki yağmurun izi yalnızca tahtaların arasındaki dar oyuklarda koyu çizgiler hâlinde kalmıştı. Ayaklarının altında, arabalardan ve yayalardan yükselen o bildik, tok tahta uğultusu vardı. Döşeme aralıklarından aşağıda Haliç’in solgun mavi suları görünüyor, köprünün altındaki küçük kahvehanelerden ve balıkçı sandallarından yükselen sesler rüzgârla yukarı taşınıyordu.

Münevver köprünün ilk adımında duraksamadan yürüdü; ama zihni bu ahşap tahtaların hafızasını iyi biliyordu.

Yirmi bir yıl önce, 1923’ün o güneşli bahar gününde, üzerinde üsteğmen üniforması ve göğsünde kırmızı şeritli İstiklal Madalyası’yla yine bu köprüden geçmişti. O gün kalabalık kendiliğinden iki yana açılmış, şapkasını çıkaran erkekler, tramvay pencerelerinden mendil sallayan kadınlar, önünü kesip fotoğrafını çeken gazeteciler etrafını sarmıştı. Adını bağıranlar olmuştu. Sonra aynı günün akşamüstü, güneş alçalırken o alkışın nasıl çabuk dindiğini de yine bu tahtaların üstünde görmüştü.

İki ay önce, Ocak 1944’ün o kurşuni, yağmurlu sabahında ise bu köprüden yapayalnız geçmişti. Cebinde tramvaya verecek on kuruşu bulgur parası diye saklamış, sol ayakkabısının incelen tabanından içeri buz gibi yağmur suyu sızarken, hızla geçen yabancı bir memurun şemsiyesinden omzuna su dökülürken tek kelime etmeden, başını eğmeden yürümüştü. O sabah göğsünde madalya değil, iç cebinde tülbente sarılı siyah muşamba defter vardı.

Ve şimdi, Mart 1944’ün bu berrak, serin gününde, aynı ahşap köprüde üçü yan yana yürüyordu.

Yanlarından kırmızı bir tramvay pirinç çanını çala çala geçti; rüzgâr paltolarının eteklerini hafifçe savurdu. Sırtlarında ağır çuvallarla küfeli hamallar, koltuklarının altında meşin çantalarla aceleci paltolu memurlar, elinde fileyle çarşıdan dönen kadınlar yanlarından akıp gidiyordu. Altlarından geçen bir Şirket-i Hayriye vapurunun beyaz, ılık dumanı demir korkulukların arasından yükselip yüzlerine değdi ve mart güneşinde eridi. Martılar köprünün iki yanında rüzgâra kanat verip süzülüyordu.

Kimse dönüp bu üç yaşlı kadına bakmıyordu.

Kimse önlerini kesmiyor, kimse adlarını bağırmıyor, kimse üçayak kurup fotoğraflarını çekmiyordu. Karşıdan gelen genç bir memur saatine bakarak adımlarını hızlandırıp yanlarından sıyrıldı; iki öğrenci okul çantalarını sallayarak gülüşe gülüşe geçti. Şehir, her zamanki telaşıyla kendi yolunda akıyordu. Bu üç kadının bir zamanlar İzmit sırtlarında, Oğulpaşa sisinde, İznik zeytinliğinde ve Sakarya rüzgârında neleri taşıdığını köprüdeki yüzlerce insandan tek biri bile bilmiyordu.

Ama artık buna ihtiyaçları da yoktu.

Mart rüzgârı Haliç’ten esip yüzlerine vururken, Münevver’in omuzları dimdikti; hastalıktan yeni kalkmış olsa bile adımlarında eski bir nöbetin sarsılmaz düzeni vardı. Saniye’nin çantasındaki siyah defter ağırdı; ama o ağırlık artık sırtını büken bir emanet değil, yerini bulmuş bir vicdanın dingin ağırlığıydı. Ve Zehra’nın adımları yirmi iki yıl sonra ilk kez hafifti; sanki Mudanya yolunda bıraktığı o eski gölgeyle sonunda barışmış, rüzgârın önünde saklanmadan yürüyordu.

Köprünün ortasını geçtiler, Karaköy’ün taş binalarına ve oradan Tophane’nin yokuşuna doğru, acele etmeden, aynı hizada ilerlediler.

Yoklama tamamlanmıştı.

— SON —


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.