Komisyon Odası Görseli
Komisyon Odası

Komisyon Odası

1. Sahne 23 dk okuma 8 okunma
Komisyon odasında Münevver ve Saniye’nin yanında şahitlik için öne çıkan Zehra
Komisyon odasında Münevver ve Saniye’nin yanında şahitlik için öne çıkan Zehra

Komisyon odasında Münevver ve Saniye’nin yanında şahitlik için öne çıkan Zehra

Cuma sabahı mart güneşi Babıâli’nin ıslak çatılarına cılız bir ışık vuruyordu; ama Vilayet Ek Binası’nın yüksek tavanlı taş koridorları ve komisyon odası ocak ayındaki kadar soğuktu. Haftalardır şehrin üstüne çöken kurşuni şubat yağmuru gece yarısı dinmiş, kiremit aralarında kalan sulu kar birikintileri sabah aydınlığıyla çözülüp oluklardan kaldırımlara damlamaya başlamıştı. Aşağıdan, Eminönü Meydanı’ndan tramvay çanları ve Haliç martılarının uzak çığlıkları geliyordu; ama binanın ağır meşe kapısı arkasında kapandığı anda bütün o kıpırtı kesiliyor, yerini nemli kireç, eski kâğıt, mor kopya mürekkebi ve yanmamış taş duvarların keskin ayazı alıyordu.

Saat dokuza yirmi kala üst kat koridoru neredeyse bütünüyle boştu. Ocak ayındaki o yağmurlu sabahta tahta sıraları dolduran, ellerinde kırışık istidalarla bekleyen kalabalık bugün yoktu; cuma sabahının ilk oturumu yalnızca süresi dolup kapanacak birkaç dosyaya ayrılmıştı. Tavandan sarkan çıplak ampuller henüz yanmamıştı; iki uçtaki yüksek pencerelerden içeri solgun bir sabah aydınlığı doluyor, karşı duvardaki çerçeveli karartma talimatnamesinin camında dışarıdaki bir akasya dalının gölgesi kıpırdıyordu.

Komisyon kapısının birkaç adım ötesindeki uzun tahta sırada Saniye tek başına oturuyordu.

Kırlaşmış saçlarını başörtüsünün altında her zamanki ölçülü düzeniyle toplamış, koyu renk yün mantosunun yakasını iliklemişti. Yuvarlak çerçeveli gözlüğünü çantasının içine kaldırmıştı; bir eli dizlerindeki eski meşin çantanın tokasında, öteki eli ise avucunda tuttuğu katlı beyaz mendildeydi. İki gecedir gözüne doğru dürüst uyku girmemişti. Kasımpaşa’daki atölyede soba sönüp de karartma kâğıtları pencereyi mühürlediğinde, zihni durmadan Tophane’deki o rutubetli odayla Üsküdar’da dantel perdelerin ardında kapanan yeşil bahçe kapısı arasında gidip gelmişti.

Çarşamba akşamı Münevver’in ateş içinde sedirden doğrulup söylediği sözler hâlâ kulaklarındaydı: “Başvuruyu geri çekiyoruz. Defteri al, sandığın dibine koy.” Saniye itiraz edememişti; o yıkılmaz gururu kırmanın, Münevver’i göğsündeki ateşten daha çabuk tüketeceğini biliyordu. Perşembe öğlen Babıâli’ye gelip Refik’e kararı bildirdiğinde de başka çare kalmamıştı. Bugün buraya yalnızca siyah muşamba kaplı defteri teslim almak için gelmişti. Kırk üç kadının adını yirmi dört yıl saklamış olan defter yeniden sandık dibine inecek, Tophane’de altı çocuk bir kış daha komşu kapısından ödünç alınan bir tas mercimekle, yarım ekmek karnesiyle geçinmeye çalışacaktı.

Merdivenlerden ağır ayak sesleri yükseldi. Zemin kattaki yaşlı odacı Süleyman Efendi, elinde iki ince belli çay bardağıyla koridorun köşesinden göründü. Çaydan yükselen ince buhar soğuk havada hemen eriyordu. Saniye’yi görünce adımlarını yavaşlatıp saygıyla başını eğdi.

“Hayırlı sabahlar hanımefendi,” dedi alçak sesle. “Oturuma daha bir çeyrek var. Üşüdünüz mü, bir bardak sıcak çay getireyim mi?”

“Sağ olasınız efendim, zahmet etmeyin,” dedi Saniye, mendilini parmaklarının arasında düzelterek. “Fazla durmayacağım zaten.”

Süleyman Efendi komisyon odasının ağır ahşap kapısını omzuyla usulca itip içeri girdi. Kapı aralık kaldığı birkaç saniyede içeriden çevrilen kâğıtların hışırtısı ve çini sobanın cılız çıtırtısı koridora sızdı. Odacı tepsiyi bırakıp çıktıktan hemen sonra kapı kolu bir kez daha döndü ve Refik koridora adım attı.

Genç kâtip yirmi dokuz yaşındaydı ama son iki haftada sanki birkaç yaş almış gibiydi. Gözlerinin altındaki uykusuzluk morluğu iyice koyulaşmış, koyu lacivert ceketinin yakası ince boynunda biraz daha bol görünmeye başlamıştı. Sol elinde birkaç kâğıt, sağ elinde kapağı kapalı dolma kalemi vardı. Saniye’yi görünce yanına kadar yürüyüp karşısında durdu.

“Günaydın Saniye Hanım,” dedi sesi koridorun sessizliğine uyarak kısılmıştı. “Erken gelmişsiniz.”

“Günaydın Refik Bey,” dedi Saniye başını kaldırarak. “Vaktinde burada olayım istedim. Emaneti alıp çıkacağım.”

Refik bir an tereddütle kapalı kapıya baktı, sonra sesini daha da alçalttı. “Dün akşam mesai bitiminde Sabri Efendi’yle yeniden konuştum. 408 sayılı kanunun dışından, doğrudan vilayet özel encümeniyle geçici bir muhtaçlık ve kömür tahsisi çıkarıp çıkaramayacağımızı sordum. Münevver Teyze’nin hâlini, Naciye Hanım’ın iki parmağının olmadığını, altı çocuğu anlattım. Ama dinlemedi.”

Saniye acı bir dinginlikle başını salladı. “Biliyorum evladım. İki haftadır Kasımpaşa’ya, Tophane’ye, arşivlere koşturdun. Allah senden razı olsun.”

“Sabri Efendi, ‘Usulde iki şahit şartı konuldu, süre doldu, ikinci şahit gelmezse özel encümene bile sevk etmem, reddi yazar kapatırım’ dedi,” diye devam etti Refik; sesinde ilk kez bastıramadığı bir yenilgi kırıklığı vardı. “Başvuruyu geri çekseniz bile dosyayı resmî ret kaydıyla arşive indirecek. Bir daha açılmayacak. Keşke… Üsküdar’daki hanımefendi fikrini değiştirseydi.”

Saniye’nin gözleri koridorun ucundaki pencereye kaydı. Dışarıda mart güneşi karşı konağın ıslak kiremitlerini parlatıyordu. “Ona kızamıyorum Refik Bey,” dedi ölçülü bir sesle. “On sekiz yıldır kurduğu sessiz bir evi, küçük bir kızı, sakin bir kocası var. Yirmi iki yıl önce kendi adını Mudanya yolunda gömüp çıktı. İnsanın kendi çocuğunun önünü ateşe atması kolay değildir. Hem Münevver Abla da gelmesini istemedi.”

“Münevver Teyze nasıl oldu?” diye sordu Refik. “Ateşi düştü mü?”

“Dün akşam biraz terledi, ateşi hafifledi ama göğsündeki sızı geçmedi,” dedi Saniye. “Yataktan çıkma diye tembihledim. Naciye başında duruyor. Defteri götürüp teslim edeceğim, o da biraz rahatlar.”

Refik derin bir iç çekti. Tam içeri dönmek üzereyken, koridorun öbür ucundaki taş merdivenlerden ağır ama şaşılacak kadar düzenli ayak sesleri yükseldi.

İkisi de aynı anda başını merdiven boşluğuna çevirdi.

Basamakların gölgesinden önce yıpranmış siyah bir yün paltonun etekleri, ardından lacivert yün bir atkı, sonra da hastalıktan yanakları çökmüş, rengi solmuş ama çenesi zerre kadar eğilmemiş bir yüz çıktı. Kısa boylu, ince kemikli kadın trabzana tutunmadan son basamağı aştı; nefesini toplamak için merdiven başında iki saniye durdu, sonra koridorun soğuk taşları üstünde dosdoğru onlara doğru yürüdü.

Gelen, Münevver’di.

Saniye yerinden hızla kalktı; yüzündeki bütün renk bir anda çekildi. Elindeki mendili sıkıp birkaç adım karşılamaya yürüdü. Münevver’in dudakları soğuktan hafifçe morarmıştı; soluk alırken göğsünün derininden belli belirsiz, kuru bir hırıltı geliyordu. Yine de siyah paltosunun bütün kemik düğmeleri boğazına kadar ilikliydi, omuzları yılların ve ateşin ağırlığına inat hâlâ dimdikti.

“Niye kalktın yataktan Münevver Abla?” diye fısıldadı Saniye endişeyle. “Daha dün akşam ateşin yanıyordu! Babıâli yokuşunu bu hâlde nasıl çıktın?”

“Naciye uyuyordu, çocukların üstünü örtüp çıktım,” dedi Münevver kısaca; nefesini harcamamak için her kelimeyi keskin tutuyordu. “Defteri ben verdim, ben alırım. Arkadan iş kapatmam.”

“Münevver Teyze, oturaydınız şuraya, soluğunuz kesilmiş,” dedi Refik hemen tahta sırayı göstererek.

Münevver sıraya bakmadı bile. “Ayakta dururum evladım.” Bakışları genç memurun yüzünde bir saniye durdu; o ölçen ama artık güvenen sade ışıkla ekledi: “Yorduk seni iki haftadır. Hakkını helal et. Bugün defteri alalım, bu kapı kapansın.”

Refik boğazında bir düğümle başını eğdi. “Hakkım yoktur teyze. Asıl siz bağışlayın, elimden fazlası gelmedi.”

Münevver karşılık vermedi. Sol göğsünün altında, 7 Eylül 1921’de İznik zeytinliğinde yediği kurşunun izi o sabah yokuşu çıkarken her adımda ince bir bıçak gibi yoklamıştı; ama elini bir kez bile göğsüne götürmemişti. Tophane’den Karaköy’e yürürken tramvaya yine binmemiş, Galata Köprüsü’nün ıslak ahşap döşemelerini tek başına geçip Babıâli yokuşunun ortasında yalnızca bir kitabevinin önünde beş saniye soluklanmıştı. Paltosunun etekleri hâlâ rıhtım ayazı ve ıslak taş kokuyordu. Kırk üç kadının adını taşıyan o siyah defteri yabancı bir masada reddedilmiş bir kâğıt gibi bırakmayacaktı; kendi eliyle getirdiği emaneti kendi eliyle geri alacaktı.

Tam o sırada odanın içinden pirinç zilin kısa çınlaması duyuldu.

Saat ona beş kalaydı.

Yaşlı odacı Süleyman Efendi kapıyı aralayıp başını uzattı, Münevver’i görünce bir an duraksadı, sonra saygıyla kenara çekildi. “Komisyon oturuma başlıyor efendim. Buyurun.”

Refik aceleyle içeri geçip kendi küçük masasına yöneldi. Münevver, lacivert atkısının ucunu düzeltti ve Saniye’nin bir adım önünde eşikten içeri girdi.


Komisyon odası, ocak ayındaki o ilk günkü gibi geniş, yüksek tavanlı ve serindi. Yüksek pencerelerin kenarlarına toplanmış siyah karartma perdelerinin arasından solgun bir mart ışığı vuruyor, ama tavan çok yüksek olduğu için köşedeki çini sobanın cılız ısısı daha masaya varmadan yukarıda kayboluyordu. Masanın üstünde kalın kanun ciltleri, mühür ıstampası, pirinç zil ve kırmızı uçlu kalemler cetvelle hizalanmış gibi düzenliydi.

Yeşil çuhalı uzun masanın ortasında Komisyon Başkanı Sabri Efendi oturuyordu. Altmış yaşındaydı; kır saçları özenle geriye taranmış, koyu gri üç parçalı yün takım elbisesinin yelek düğmeleri eksiksiz iliklenmişti. Otuz yıldır devletin kalem odalarında evrak tasnif etmiş bir memurun o pürüzsüz, mesafeli ciddiyetiyle önüne bakıyordu.

Sağında ve solunda iki komisyon üyesi, her zamanki sessizliğiyle yerlerini almıştı. Sağdaki yaşlı, gümüş saçlı üye önündeki çizgili deftere kurşun kalemle küçük rakamlar düşüyor; soldaki üye ise elini çenesine dayamış, yüksek pencereden Babıâli’nin ıslak çatılarını izliyordu.

Kenardaki küçük masasında Refik oturuyordu. Dolma kalemini elinde tutmuş, önündeki siyah muşamba kaplı defterin kapağına dalmıştı. Sağ alt köşesi yirmi üç yıl önce bir Hilal-i Ahmer çadırında yanıp büzüşmüş olan o küçük defter, yeni ciltli kanun kitaplarının yanında garip bir biçimde hem çok eski hem de çok canlı duruyordu. İki haftalık mücadelenin ardından omuzlarına yenilgiye yakın bir ağırlık çökmüştü; birazdan kırmızı kalem kâğıda değdiğinde, ezberlediği bütün o satırlar devletin gözünde bir hiç sayılacaktı.

Münevver ve Saniye masanın karşısında, iki boş tahta iskemlenin gerisinde durdular.

Sabri Efendi başını kaldırıp Münevver’i görünce kaşları belli belirsiz kalktı. Kadının hastalıktan çökmüş, solgun yüzüne kısa bir bakış atıp eliyle boş iskemleleri işaret etti.

“Oturun hanımefendi. Rahatsızmışsınız, ayakta durmayın.”

Münevver iskemleye bakmadı bile. Ellerini siyah paltosunun iki yanında sabit tuttu. “Ayakta dururum efendim. İşimiz uzun sürmez.”

Saniye de Münevver’in bir adım yanında ayakta kaldı.

Sabri Efendi altın çerçeveli gözlüğünü burnunun ucuna indirip önündeki soluk sarı karton kapaklı Tophane dosyasını açtı. Kapağın sağ üst köşesinde ocak ayından kalma kendi kırmızı notu duruyordu: “Tekrar müracaat — 1941 reddi mevcut — 408 sayılı kanun m. 4.” Sabri Efendi dilekçeyi, Tophane muhtarının mühürlü muhtaçlık ilmühaberini ve ilk oturum zaptını usulen bir kez daha çevirdi.

Sonra sağ eli kırmızı mürekkepli kaleme uzandı; kalemin kapağını yavaş, alışılmış bir hareketle çıkardı.

Kapağın kuru sesi soğuk odada duyuldu. Refik’in parmakları kendi dolma kalemini sıktı.

Sabri Efendi, tekdüze, renksiz bir resmî sesle okumaya başladı:

“Tophane’den Münevver Savaşır’ın yeğeni Naciye hakkındaki yardım ve barınma müracaatı. Komisyonumuzca tanınan iki haftalık süre bugün itibarıyla dolmuştur. 408 sayılı kanunun dördüncü maddesi ve usul hükümleri gereğince, defteri tutan şahıs haricinde çatışmaya bizzat tanıklık etmiş ikinci bir hayatta şahit huzura çıkarılamadığından, müracaatın kesin olarak reddine…”

Kırmızı kalemin ucu, karar hanesinin tam üstünde durdu.

Kalem kâğıda yalnızca birkaç milimetre uzaktaydı. Bir damla kırmızı mürekkep kâğıda değdi mi, Tophane’de teneke sobanın başında bekleyen altı çocuğun, sol elini önlüğünün altına saklayan Naciye’nin ve siyah defterde adı okunan kırk üç kadının dosyası bir daha açılmamak üzere kapanacaktı.

Refik başını öne eğdi; genç bir memur olarak kâğıtların bu kadar soğuk ve aşılmaz olabileceğini ilk kez bu kadar yakından görüyordu. Saniye elindeki katlı beyaz mendili avucunda sıktı; mendilin ütülü kenarları parmaklarının arasında buruştu. Münevver ise gözlerini kırpmadan, yüzünde en ufak bir yenilgi belirtisi göstermeden Sabri Efendi’nin yüzüne bakıyordu. O bakışta ne yakarış vardı ne de sitem; yalnızca 1920’nin o on dokuz günlük esaretinden kalma, karşısındakine tek adım geri vermeyen dingin bir diklik vardı.

Sabri Efendi bileğini hafifçe indirdi; kırmızı uç kâğıda değmek üzereydi.

Tam o saniyede, odanın ağır ahşap kapısı iki kez, sakin ama kararlı biçimde vuruldu ve açıldı.

Menteşelerin tok sesi, soğuk odanın bütün ağırlığını bir anda yardı.

Yaşlı odacı Süleyman Efendi başını içeri uzatıp, “Efendim, oturum var dedim ama…” diye sözünü bitirmeye fırsat bulamadan, eşikten içeri kırk dört yaşlarında bir kadın girdi.

Üzerinde bayramlık, temiz ve düzgün dikilmiş koyu renk bir yün manto, başında yüzünü sade biçimde saran temiz siyah bir başörtüsü vardı. Sol elinde küçük, koyu renk bir çanta tutuyordu. Mantosunun eteklerinden içeri sabahın ilk Şirket-i Hayriye vapurunun serin Boğaz rüzgârı ve Babıâli yokuşunun taze ıslaklığı sızdı.

Odada nefesler kesildi.

Münevver’in gözleri bir anda büyüdü. İki haftadır hiçbir reddin, hiçbir hastalığın kıpırdatamadığı o taş gibi yüz ilk kez sarsıldı; dudakları hafifçe aralandı ama ses çıkmadı. Saniye’nin parmakları gevşedi, elindeki beyaz mendil taş zemine sessizce düştü; Saniye eğilip mendili almayı bile unuttu. Refik’in başı hızla kapıya döndü; gözleri önce eşikteki kadına, ardından önündeki açık muşamba deftere kaydı.

Gelen, Zehra’ydı.

Yüzü uykusuz bir gecenin ardından solgundu; gözlerinin çevresinde sabaha kadar pencere önünde oturmuş birinin ince gölgesi vardı. Ama duruşunda ne bir panik, ne bir çekinme, ne de bir gösteriş kalmıştı. Yirmi iki yıl boyunca bir kapı çalındığında pencereye göz atan, odaya girdiğinde sırtını duvara veren, her sözünü kısa kesip kendi gölgesine çekilen o temkinli kadın gitmişti. Üsküdar’daki yeşil kapılı evinden sabah alacasında çıkarken, iskelenin soğuk tahtalarında ilk vapuru beklerken ardında bıraktığı o eski korkunun yerini, sade ve eğilmez bir vakar almıştı. Sol elindeki küçük çantanın içinde, dün geceden beri yanında taşıdığı 1923 baharı fotoğrafıyla Saniye’nin adres kâğıdı duruyordu; parmakları çantanın sapında hiç titremeden sabitti.

Sabri Efendi kaşlarını çatarak kırmızı kalemini indirdi. “Buyurun hanımefendi? İçeride komisyon oturumu var, dışarıda beklemeniz lazım.”

Zehra ne kapı aralığında mahcup duran odacıya ne de Sabri Efendi’ye baktı; önce doğrudan Münevver’e baktı. Yavaş, düzenli, ölçülü adımlarla taş zemini geçti. Ayakkabılarının tok sesi yüksek tavanlı odada yankılandı; o yürüyüşte Samanlı ormanlarının dar patikalarından kalma eski, sessiz bir denge vardı. Yeşil çuhalı masanın önüne, Münevver’in tam yanına gelip durdu. İkisinin omuzları arasındaki bir karış mesafede yirmi iki yıl eriyip yok oldu.

Süleyman Efendi ne yapacağını bilemeyerek geri çekildi, ağır ahşap kapıyı dışarıdan usulca örttü.

Münevver başını hafifçe yana çevirdi. Yüzündeki şaşkınlık bir saniye içinde eski, koruyucu bir endişeye döndü. Sesi yalnızca ikisinin duyacağı kadar kısık çıktı:

“Niye geldin? Evin, çocukların…”

Zehra, Münevver’in gözlerinin içine bir saniye baktı; dudaklarının kenarında yirmi iki yılın ardından ilk kez çok hafif, dingin bir gülümseme belirdi.

“Yirmi üç yıl önce İznik’te yalnız bırakmadım,” dedi fısıltıyla. “Bugün de bırakmam Münevver Abla.”

Münevver yutkundu; gözlerinin kenarında ince, sert bir çizgi gerildi ama başka tek kelime etmedi.

Sonra Zehra başını kaldırıp Sabri Efendi’ye döndü. Omuzlarını dikleştirdi, küçük çantasını sol elinde tutarak iki elini mantosunun iki yanında sabit bıraktı. Sesi yükselmedi, bağırmadı, nutuk atmadı; ama o yüksek tavanlı, soğuk odayı baştan sona doldurdu:

“Bu dosyanın ikinci şahidi benim efendim.”

Odanın havası bir anda değişti. Pencere kenarındaki üye elini çenesinden indirip başını masaya çevirdi. Sağdaki yaşlı üye kurşun kalemini defterinin üstüne bıraktı. Sabri Efendi şaşkınlıkla altın çerçeveli gözlüğünü düzeltti.

“Siz kimsiniz hanımefendi? Adınız ne?”

Zehra, masanın kenarında açık duran siyah muşamba deftere bir kez baktı —yirmi dört yıldır kendi adının yerinde duran o boş satırı ta buradan görür gibiydi— sonra yeniden Sabri Efendi’nin gözlerine döndü:

“Yoklamada adım Karaca diye geçer. Asıl adım Zehra’dır. Karamürsel’den, İsmail kızı Zehra. Şimdi Üsküdar’da otururum.”

O tek cümle, yüksek tavanın altında bir mühür gibi asılı kaldı. Yirmi dört yıl boyunca önce düşmandan, sonra köyün dilinden, sonra da kendi evinin sessizliğinden saklanan ad, şimdi vilayetin resmî komisyon odasında açıkça söylenmişti. Saniye’nin gözleri bir an doldu; yirmi üç yıl önce Kütahya’dan İznik’e yürürken “Ölürsem anam bilsin, sağ kalırsam kimse bilmesin” diye fısıldayan genç kızın yüzü bir saniyeliğine şimdiki kırk dört yaşındaki kadının yüzünün üstüne oturdu.

Refik yerinden fırlayacak gibi oldu; sandalyesi taş zeminde kısa bir sesle geri kaydı. Hemen dolma kalemini mürekkebe batırdı, önüne temiz bir zabıt kâğıdı çekti.

Zehra kimsenin araya girmesine fırsat bırakmadan, ne abartı ne de tereddüt taşıyan duru sesiyle devam etti:

“1920 Nisan’ında Oğulpaşa sırtlarında Münevver Abla’nın müfrezesine katıldım. İzmit’te, Servetiye’de, İznik’te ve Sakarya’da yanında savaştım. 7 Eylül 1921’de, İznik’in zeytinlik sırtlarında Münevver Abla’nın sol kolundan ve göğsünden kan akarken ben yanındaydım. Naciye’nin sol elinden iki parmağı şarapnelle koptuğunda, sargısını başımdaki örtüyü çözüp kendi elimle ben bağladım. İkisini birden ateşin altından ormana biz çıkardık.”

Sözcükler soğuk odada tek tek yere düştükçe, yeşil çuhanın ve kalın kanun ciltlerinin arasındaki resmiyet ağır ağır çözüldü. Sanki 1944’ün mart sabahı aralanmış, içeriye 7 Eylül 1921’in barut dumanı, ezilmiş zeytin yapraklarının acı kokusu ve taş duvarın dibinde kanı toprağa karışan iki kadının nefesi dolmuştu. Saniye, o gece Hilal-i Ahmer çadırında yanan defteri söndürürken kavrulan sağ avucunu istemsizce mantosunun cebinde yumruk yaptı. Münevver’in yüzünde tek kas oynamadı ama bakışları bir an daldı; yirmi üç yıl sonra o günün adını kendisini ateşten çıkaran kadının ağzından duymak göğsündeki bütün kış ayazını bir anda kırdı.

Zehra durdu. Odadaki iki komisyon üyesi artık önlerindeki kâğıtları bütünüyle bırakmış, tamamen Zehra’ya dönmüştü. Pencere kenarındaki o kayıtsız üyenin yüzünde bile ilk kez gerçek bir dikkat vardı. Sabri Efendi iki elini yeşil çuhanın üstüne koymuş, gözlerini Zehra’dan ayıramıyordu.

“Savaş bittiğinde hiçbirimiz sizden madalya, maaş ya da kâğıt istemedik,” dedi Zehra, sesi duru ve keskin. “Kendi evimize çekildik, sustuk. Ama bugün o kadın Tophane’de hasta yatıyor, altı çocuk kışın ortasında aç. Bizim adımızı kanuna sığdıramıyorsanız, bari şahitliğimizi deftere geçin.”

Oda derin, taş gibi bir sessizliğe gömüldü.

Kimse kıpırdamadı, kimse kâğıt hışırdatmadı. Yüksek tavanlı odada birkaç saniye boyunca yalnızca köşedeki çini sobanın içinden düşen bir közün hafif, kuru sesi duyuldu. Dışarıda Babıâli yokuşundan geçen bir tramvayın uzak çanı bile duvarların gerisinde eriyip kaldı.

Sessizliği ilk bozan Refik oldu.

Sesinde ilk kez hiçbir çekingenlik olmadan ayağa kalktı. İki hafta önce bu odada Sabri Efendi’nin ters bakışından çekinen mahcup kâtip gitmişti. Siyah muşamba kaplı defteri iki eliyle alıp Sabri Efendi’nin tam önüne, açık duran sarı Tophane dosyasının ve 408 sayılı kanun maddelerinin üstüne koydu. Defterin yanık sağ alt köşesi, daktilo edilmiş soğuk kanun satırlarının tam üstüne denk geldi.

Refik parmağını yanık kenarlı sayfadaki satırlara bastırarak hukuki bir açıklıkla konuştu:

“Efendim, bakın, burada 7 Eylül 1337 tarihli İznik kaydı, Naciye Hanım’ın iki parmağını kaybettiği satır ve hemen altında ‘Karaca — İzmit / İznik / Sakarya — Şahit: S.’ kaydı duruyor. Defteri tutan Saniye Hanım burada. Çatışmada bizzat bulunan Zehra Hanım burada. İki şahidin verdiği tarih, yer ve yaralanma tarifleri defterdeki yirmi üç yıllık kayıtla harfi harfine örtüşüyor. 408 sayılı kanun doğrudan askerî maaş bağlanmasına engel olsa bile, vilayet özel encümeni kararıyla gazi yakını muhtaçlık yardımı, erzak tahsisi ve barınma desteği verilmesi komisyonunuzun yetkisi dâhilindedir.”

Refik sözünü bitirdiğinde geri çekilmedi; masanın kenarında ayakta durup Sabri Efendi’nin gözlerinin içine baktı.

Uzun bir saniye geçti.

Sonra masanın sağındaki yaşlı üye ilk kez ağzını açtı. Ocak ayındaki oturumdan beri yalnızca çizgili defterine bir şeyler karalayan o gümüş saçlı adam, gözlüklerini çıkarıp masaya bıraktı ve doğrudan başkana döndü. Sesi alçak ama netti:

“Sabri Bey… bu kadar şahitliğin üstüne ret yazarsak, yarın vicdanımıza hesap veremeyiz.”

Soldaki üye tek söz söylemedi; ama başını ağır ağır, onaylarcasına öne eğdi.

Sabri Efendi uzun süre konuşmadı.

Altın çerçeveli gözlüğünü çıkarıp masanın yeşil çuhasına, siyah defterin yanına bıraktı. Gözlüğü çıkarınca yüzündeki o sert bürokrat çizgisi birden dağıldı; otuz yıldır kâğıt yığınları, mühürler ve kanun maddeleri arasında gerçek insan yüzlerini unutmaya yüz tutmuş, ama eski terbiyesinde vicdanını büsbütün kapatmamış altmış yaşındaki yorgun bir İstanbul memurunun yüzü ortaya çıktı. Masanın üstünde, yeni ciltli kanun kitabının hemen yanında duran o yanık köşeli siyah muşamba defter, devletin bütün soğuk evrakından daha ağır duruyordu.

Bakışlarını karşılarındaki üç kadında ağır ağır, tek tek gezdirdi. Önce ayakta dimdik duran elli sekiz yaşındaki Münevver’e baktı; hastalıktan yanakları çökmüş ama gözlerini bir an bile kaçırmayan, ocak ayının yağmurunda su alan ayakkabılarıyla bu odada kendisi için tek kuruş istemediğini söylemiş o yaşlı kadına. Sonra taş zemine düşen beyaz mendilini hâlâ almamış, gözleri dolu dolu bakan elli bir yaşındaki Saniye’ye; kırk üç kadının adını ateşin ve esaretin içinden geçirip bugüne taşıyan o ince bilekli muallimeye. Sonra da yirmi iki yıllık sırrını, kurduğu sessiz evin zırhını tek bir cümleyle masaya koyan kırk dört yaşındaki Zehra’ya baktı.

Sabri Efendi’nin sağ eli kırmızı mürekkepli kaleme uzandı.

Odadaki herkes bir an nefesini tuttu.

Sabri Efendi kalemi eline aldı ve kırmızı mürekkepli kalemin kapağını yavaşça kapattı.

Kapağın yerine oturuşundaki o küçük, tok ses, soğuk odada bir kilidin kapanışı gibi değil, ağır bir taş duvarın aralanışı gibi duyuldu. Kırmızı kalemi dosyanın uzağına, pirinç zilin yanına bıraktı; gözlüğünü yeniden taktı, derin ama sessiz bir nefes verdi.

“Yaz Refik Bey,” dedi Sabri Efendi sonunda; sesi her zamanki soğukluğundan sıyrılmış, yorgun ama insanca bir tona inmişti. “Saniye Hanım ve Zehra Hanım’ın yeminli şahitlik zabıt varakalarını tutanağa geçir. Dosyayı reddetmiyoruz; özel encümene acil yardım, erzak ve barınma tahsisi teklifiyle sevk ediyoruz.”

Saniye’nin dudaklarından belli belirsiz bir “Şükür…” döküldü; ilk kez eğilip taş zemindeki beyaz mendilini usulca aldı, tozunu silkeleyip yeniden katladı.

Refik, gizleyemediği bir ferahlıkla masasına dönüp hızla yazmaya başladı. Dolma kaleminin kalın devlet kâğıdı üstündeki düzenli cızırtısı, odadaki herkese uzun bir kışın ardından ilk kez ısınan bir sobanın sesi gibi geldi.

Sabri Efendi bu kez gerçekten davetkâr, yorgun bir işaretle boş iskemleleri gösterdi. “Hanımefendiler, tutanak birkaç dakika sürer, lütfen oturun artık. Münevver Hanım, siz hele ayakta kalmayın.”

Münevver bir an Zehra’ya, bir an Saniye’ye baktı. Gerilim çözüldükçe ateşin ve Babıâli yokuşunun yorgunluğu dizlerine iniyordu. Artık savaşacak bir duvar kalmadığı için başını hafifçe eğip iskemlenin ucuna ilişti. Saniye sağına, Zehra soluna oturdu; üçü, yirmi iki yıl sonra ilk kez yan yana oturdular.

Tutanak hazırlanırken odada sade, işlek bir sükûnet hüküm sürdü.

Refik önce Saniye’ye, ardından Zehra’ya dönüp nüfus bilgilerini, baba adlarını ve 7 Eylül 1337 tarihli İznik vakasına dair sözlerini alçak, saygılı bir sesle tek tek kayda geçirdi. Saniye her soruyu eski bir kâtip kızı düzeniyle, tarihleri hiç şaşırmadan yanıtladı. Sıra Zehra’ya geldiğinde Refik kalemini bir an durdurup sesini yumuşattı:

“Zehra Hanım, adresinizi yalnızca zabıt kaydı için yazıyorum; bu dosya vilayet arşivi ve özel encümen haricinde kimseye açılmaz.”

Zehra başını hafifçe salladı. “Yazabilirsiniz evladım,” dedi sakin bir sesle. “İsmail kızı Zehra. Doğum: Karamürsel, 1316. İkamet: Üsküdar.”

Sabri Efendi, Refik’in yazdığı sevk gerekçesini satır satır dinledi, iki yerde ifadeyi encümenin reddedemeyeceği bir hukuki açıklığa kavuşturdu: “Millî Mücadele döneminde gönüllü müfrezede hizmet etmiş ve 7 Eylül 1337 tarihli İznik müsademesinde sol elinden iki parmağını kaybetmiş bulunan altı çocuklu dul Naciye Hanım’ın, yeminli iki hayatta şahit ve dönem yoklama defteriyle tevsik edilen hâli nazara alınarak, 408 sayılı kanun dışında vilayet özel encümeni takdir yetkisiyle ivedi nakdi yardım, yakacak ve ek ekmek karnesi tahsisi hususunda…”

Sağdaki yaşlı üye her cümlede başını hafifçe sallayarak onaylıyor, köşedeki çini soba da odanın buz gibi havası yumuşadıkça daha düzenli, tok bir hırıltıyla yanıyordu. Saniye, yanındaki Münevver’in solgun profiline kaçamak bir bakış attı; hastalıktan çökmüş yanakların gerisinde ilk kez derin bir soluklanma vardı. Münevver’in gözleri ise pencereden içeri düşen solgun mart ışığındaydı; aklından Tophane’deki dar oda, sobanın başında ısınmaya çalışan altı çocuk ve Naciye’nin her akşam karneleri sayarken kıpırdayan dudakları geçiyordu.

On dakika sonra tutanak tamamlandı.

Refik kurutma kâğıdını mürekkebin üstüne bastırdı, iki nüshayı Sabri Efendi’nin önüne koydu. Sabri Efendi siyah mürekkepli kendi kalemiyle ağırbaşlı bir imza attı; kâğıdı önce sağdaki yaşlı üyeye, sonra pencere kenarındaki üyeye uzattı. İkisi de hiç duraksamadan imzaladılar.

Sabri Efendi tutanağı masanın ön kenarına çevirip dolma kalemi şahit hanesinin yanına bıraktı. “Buyurun hanımefendiler.”

Önce Saniye ilerledi. Kalemi mürekkep görmüş ince parmaklarının arasına aldı. Yıllarca öğrencilerinin defterlerini, ardından o siyah muşamba defterin kırk üç satırını yazmış olan el, düzgün, ölçülü el yazısıyla şahit hanesine imzasını attı.

Ardından Zehra masaya yaklaştı.

Odadaki bütün gözler —Sabri Efendi’nin, iki üyenin, Refik’in, Saniye’nin ve Münevver’in gözleri— o ele çevrildi.

Zehra dolma kalemi sağ eline aldı. Kâğıdın hemen solunda, kapalı duran siyah muşamba defterin yanık köşesi gözüne ilişti. Kalemin ucunu şahit hanesinin başına getirdi. Ne eli titredi ne de bir an duraksadı — tıpkı yirmi dört yıl önce, Oğulpaşa’nın sisli sabahında Hüseyin Çavuş’un ve bütün müfrezenin gözleri önünde yüz yirmi adımdan teneke ibriği vurduğu günkü gibi sakindi. Nefesini yarıda tutup bıraktığı o eski nişancı dinginliği parmak uçlarındaydı.

Tutanaktaki şahit hanesine, açık ve okunaklı harflerle adını yazdı: Zehra.

Mürekkep, kalın devlet kâğıdının üstünde koyu, berrak bir iz bıraktı. Yirmi dört yıldır bir takma adın gölgesinde kalmış o isim, ilk kez kendi sahibinin eliyle açık bir kâğıda geçmişti.

Zehra kalemi masaya bırakıp doğrulduğunda, gözleri Münevver’le buluştu. İkisi de ağlamadı. Ne büyük sözler söylediler ne de odadakilerin önünde döküldüler. Yalnızca başlarını çok hafif eğip birbirini selamladılar — iki eski silah arkadaşının, yirmi iki yıl sonra yeniden yan yana duruşu gibi.

Münevver iskemleden ağır ağır ayağa kalktı. Hastalıktan solgun yüzüne belli belirsiz bir renk gelmişti.

Sabri Efendi, yeşil çuhanın üstündeki siyah muşamba kaplı deftere uzandı. İki hafta önce elini bile sürmeye çekindiği o kenarı yanık küçük defteri bu kez iki eliyle nazikçe kapatıp masanın üzerinden Münevver’e doğru uzattı.

“Emanetiniz sizde kalsın hanımefendi,” dedi Sabri Efendi; sesi artık tam bir eski İstanbul terbiyesiyle yumuşamıştı. “Sevk yazısını şimdi imzalıyorum. Tutanak örneğini ve encümen kâğıdını Refik Bey Tophane’ye kendi eliyle getirecek.”

Münevver defteri aldı; soğuk kapağın ve kavrulmuş sağ alt köşenin ağırlığını avucunda hissetti. Başıyla kısa, vakur bir selam verdi — ne ezilen ne böbürlenen, yalnızca hakkı teslim edilmiş bir insanın sade ağırlığıyla.

“Sağ olasınız efendim,” dedi kısaca.

Sonra kenardaki masasında kâğıtları düzenleyen Refik’e baktı. Genç memurun yüzünde yirmi dokuz yıllık ömründe belki ilk kez işini gerçekten doğru yapmış olmanın sessiz gururu vardı. Münevver bir şey söylemedi ama gözlerindeki o sade bakış Refik’e bütün teşekkürlerden ağır geldi.

Münevver elindeki siyah muşamba defteri yanındaki Saniye’ye uzattı.

“Sen taşı Saniye,” dedi alçak sesle. “Yerini sen bilirsin.”

Saniye defteri iki eliyle aldı, çantasını açıp beyaz mendilinin hemen yanına özenle yerleştirdi.

Üç kadın birlikte ağır ahşap kapıya yöneldiler. Münevver önde, Saniye sağında, Zehra solunda yürürken, odadaki dört erkek arkalarından sessizce baktı; Refik ise sevk yazısını imzalatmak üzere kâğıtları hemen Sabri Efendi’nin önüne doğru sürdü.

Zehra pirinç kapı kolunu tutup ağır kanadı açtı.

Kapı açıldığında, Babıâli’nin taş koridorundan içeri mart güneşinin serin, berrak ışığı doldu. Haftalardır şehrin üstüne oturan kurşuni kış bulutları dağılmış, soğuk taş zeminin üstüne uzun, aydınlık bir şerit düşmüştü. Üç kadın, yirmi iki yıl sonra ilk kez yan yana, o ışığın içine adım attılar.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.