Zaferin Ertesi Sabahı

Silahların sustuğu ilk sabah, insanın kulağına garip, neredeyse ürkütücü bir sessizlik çökerdi.
Eylül 1922’nin son günlerinde, Mudanya’nın hemen dışındaki zeytinlikte uyandıklarında ne uzaktan bir top gümbürtüsü duyuluyordu ne de yollardan geçen bir devriyenin nal sesi. Yalnızca Marmara’dan esen ılık lodos, gümüşi zeytin yapraklarının altını üstüne çeviriyor, aşağıda iskeleden kalkan bir motorun boğuk patırtısı yamaçlara çarpıp dağılıyordu. Güneş henüz sırtların arkasına sıkışmış, körfezin üstünde ince bir pus bırakmıştı. Çiğ düşmüş kuru otların kokusu, denizden gelen tuzlu yosun kokusuna karışıyordu.
En tuhafı, o gece ilk kez nöbetçi çıkarmadan uyumuş olmalarıydı. İki buçuk yıl boyunca uyurken bile bir kulağı patikada, eli mavzer kayışında olan insanlar, sabah gözlerini açtıklarında bir an ne yapacaklarını bilemeden gökyüzüne bakakalmışlardı. Kimse fısıldayarak konuşmak zorunda değildi. İki taşın arasına yakılan küçük çalı ateşinin dumanını dallarla dağıtma telaşı yoktu; ince, mavi bir duman sütunu ağaçların arasından dosdoğru, sakınmadan sabah havasına yükseliyordu. İsli bakır ibrik fıkırdarken çıkan o basit ses bile, uzun süre barut ve demir sesiyle yaşamış kulaklara başka bir dünyadan gelmiş gibi yabancıydı.
Bursa kurtulmuştu. Mudanya kurtulmuştu.
Münevver, iki zeytin ağacı arasındaki düzlüğün kenarında durmuş, aşağıda pusun içinde seçilen kiremit damlara ve kurşuni denize bakıyordu. Zihninde haritalar ya da resmî raporlar yoktu; onun belleği insanların adlarından, ıslak çarıklardan ve geride bırakılan mezarlardan ibaretti. Oğulpaşa’nın dumanlı sırtlarını, Servetiye’nin diz boyu çamurunu, I. İnönü’de toprağa düşen Bahçecikli Ayşe’nin ince sesini, İzmit hastanesinde kolu sargılı bıraktıkları Kandıralı Hacer’i, Bolu ve Düzce yollarında asker kaçaklarının gözlerine bakarak söylediklerini hatırladı. Sonra 7 Eylül günü İznik sırtlarındaki o taş duvar geldi gözünün önüne: Şerife ile Kandıralı Fatma’nın dumanın içinde yitişi, Naciye’nin kopan iki parmağı, kendi göğsüne saplanan o sağır ağırlık.
İki buçuk yıl önce Haydarpaşa’dan köylü kıyafetiyle trene binen on beş kişiden, Oğulpaşa’nın sisli sırtlarında siyah muşamba deftere yazılan kırk üç kadından ve Sakarya sonrası köylerden yeniden toplanan neferlerden geriye, o sabah zeytin ağaçlarının altında yalnızca on dört kişi kalmıştı.
İki adım ötede Naciye, taş ocağın başında çömelmiş, yalnız sağ elini kullanarak kuru zeytin dallarını ateşin altına sürüyordu. Sol elini yün şalının kıvrımında saklamıştı; bir yıldır her işi tek elle görmeye alışmıştı ama ince bir dalı kırması gerektiğinde dizinden destek alışı, Saniye’nin gözünden kaçmadı. Geçen yıl Gemlik sırtlarında ateş başında teyzesine “Ben bu elle ne iş tutarım?” diye sorduğu akşam hâlâ Saniye’nin kulaklarındaydı. Şimdi on sekiz yaşındaydı; çocukluğu o İznik zeytinliğinde, taşın üstünde kalmıştı.
Münevver, ayakta, dizlerinin üstüne düşen soluk haki ceketinin düğmelerini iliklemiş, tek tek herkese bakıyordu. Kol uçları defalarca yamanmış ceketinin içinde bile eski bir disiplin taşıyordu. Sol omzu ve göğsünün hemen altındaki kurşun izi, nemli lodos havasında hâlâ derinden sızlıyordu; yine de elini bir kez olsun omzuna götürmedi, duruşu ilk günkü gibi dikti. Yüzünde zaferin gürültülü sevincinden çok, ağır bir yükü yere bırakmış ama sırtı hâlâ o yükün izini taşıyan bir insanın dingin sükûneti vardı.
Zeytinliğin ortasına iki boş cephane sandığı çekilmişti. Birkaç nefer, dizlerinin üstünde yağlı bezlerle tüfeklerinin namlularını son kez siliyor, mekanizmaları boşaltıp fişeklikleri çözüyordu. Her mavzer tahta sandığa yatarken boğuk bir tıkırtı çıkarıyor, bu ses zeytinlikteki suskunluğu daha da ağırlaştırıyordu. İki buçuk yıl elinden düşmeyen demiri kendi rızasıyla sandığa koymak kolay değildi; bazıları tüfeği bıraktıktan sonra avuçlarını şalvarına silip bir an ellerine şaşkınlıkla bakıyordu.
Önce Hüseyin Çavuş’la vedalaştı.
Çavuş, iki buçuk yıl boyunca omzundan indirmediği mavzeri son bir kez göz hizasına kaldırıp namlusuna baktı, sonra usulca eğilip teslim sandığına bıraktı. Boş fişekliğini de üstüne koydu. Sırtına, köyden gelirken yanında getirdiği eski, yamalı bir kıl heybe asmıştı. Kalpağı yağmurdan ve güneşten rengini yitirmiş, sol şakağından kulağına inen eski Çanakkale yarası sabah ışığında belirginleşmişti. Ama toprağa basışı hâlâ kırk dört yaşında, görmüş geçirmiş bir askerin sağlam basışıydı.
Münevver’in önüne geldiğinde sağ elini eski bir alışkanlıkla kalpağının kenarına götürecek oldu, sonra yarı yolda indirip heybeye bağlı ipi yokladı. Bıyıklarının altından derin bir nefes verdi.
“Kandıra’ya dönüyorum Münevver Hanım,” dedi Hüseyin Çavuş, sesi çatallıydı. “Tarla iki yıldır ekilmedi, duvarlar yıkılmıştır. Ahırın damı da kışa kalmadan aktarılmak ister. Hakkını helal et. İlk gün trende içimden ‘Bir kadının peşinde ne işimiz var’ demiştim… şimdi başım önde söylüyorum, senden iyi komutan görmedim.”
Münevver’in yüzünde belli belirsiz bir yumuşama geçti; ama gözleri her zamanki gibi dosdoğru Çavuş’un gözlerindeydi.
“Helal olsun Hüseyin Çavuş,” dedi Münevver, başıyla kısa ve vakur bir selam vererek. “Senin de hakkın çoktur. İlk gün o trenden inmeyip arkamda durmasaydın, ne Oğulpaşa’yı tutardık ne İznik’e inerdik. Yolun açık olsun.”
Hüseyin Çavuş yutkundu, dönüp Saniye’nin yanına yürüdü. Saniye dizinin üstündeki katlı bez çantayı kucağında tutuyor, olan biteni sessizce seyrediyordu.
“Muallime hanım, sen de hakkını helal et,” dedi Çavuş, başını hafifçe eğerek. “Çok kahrımızı çektin. Kâğıdını kalemini ıslatmadan buralara getirdin. Bizim köyün adı da, ölenlerin adı da sende kaldı artık.”
“Helal olsun Çavuş Ağabey,” dedi Saniye, sesi yumuşak ama titremeye yakındı. “Toprağın bereketli olsun. Bizi unutma.”
“Unutulur mu?” diye mırıldandı Çavuş. Sonra ocağın taşlarına yaslanmış duran on sekiz yaşındaki Naciye’ye baktı. Naciye ayağa kalkıp yanına geldi, sağlam sağ eliyle Çavuş’un kalın, damarlı elini öpüp alnına koydu. Hüseyin Çavuş, kızın yün şalının altına sakladığı sol eline bakmamaya özellikle dikkat ederek başını hafifçe sıvazladı. “Sağlıcakla kal kızım,” dedi kısık bir sesle. “Bundan sonra ömrün güneşe dönsün.”
Çavuş’un hemen gerisinde Kandıralı Recep bekliyordu. İki yıl önce değirmen baskınında omzundan vurulduğunda henüz bıyığı yeni terleyen bir delikanlıydı; şimdi omuzları genişlemiş, yüzü rüzgârdan kararmıştı. Heybesini sağlam omzuna asarken yaralı sol tarafını hâlâ hafifçe sakındığı belli oluyordu. Münevver’in elini öptü, ardından Saniye’ye dönüp mahcup bir gülümsemeyle başını eğdi.
“Muallime hanım,” dedi Recep, sesi alçaktı. “O defterde benim adım duruyor değil mi? Hani Oğulpaşa’da yazdığın.”
Saniye elini çantasının üstüne koyup başını salladı. “Duruyor Recep. Hem adın hem babanın adı. Hiçbiri silinmedi.”
“İyi o zaman,” dedi genç nefer, sanki sırtından bir yük kalkmış gibi rahatlayarak. “Köyde ‘Neredeydin bunca zaman?’ diyen olursa, ‘İzmit sırtlarındaydım, Mudanya’ya kadar yürüdüm’ derim. Yalan değil ya.”
Hüseyin Çavuş omzunun üstünden Recep’e işaret etti. “Haydi oğlum, öğle sıcağı basmadan Bursa yolunu tutalım.”
Diğer neferler de birer birer gelip Münevver’in elini sıktı, Naciye’ye ve Saniye’ye veda edip köylerine doğru yola koyuldu. İzmit’in yukarı köylerinden gelen orta yaşlı bir kadın gönüllü, elindeki yarım çöreği ikiye bölüp bir parçasını zorla Naciye’nin avucuna bıraktı; Adapazarı taraflarından Sakarya sonrası katılmış iki genç delikanlı, yırtık çarıklarının bağlarını sıkıp başlarıyla selam vererek patikaya vurdu. Kimi bir akrabasına yetişmek için acele ediyordu, kimi döneceği evin hâlâ ayakta olup olmadığını bilmediği için adımlarını ağır atıyordu.
Birlik, büyük törenler ve nutuklar olmadan, bir harman yerinin dağılması gibi sessizce dağılıyordu. İki buçuk yıl boyunca aynı çamurda yatmış, aynı kuru yufkayı paylaşmış, karanlıkta birbirinin nefesini dinleyerek nöbet tutmuş insanlar, barışın ilk sabahında kendi yalnızlıklarına geri dönüyordu. Ateş altında çelik gibi kenetlenen o bağlar, hiçbir kavga ya da kırgınlık olmadan, rüzgârda çözülen bir düğüm gibi yavaşça açılıyordu. Her uzaklaşan sırtla birlikte zeytinlik biraz daha genişliyor, sessizlik biraz daha büyüyordu.
Münevver, gidenlerin arkasından el sallamadı; yalnızca her biri patikanın dönemecinde kaybolana dek yerinden kıpırdamadan durdu, omuzları dik, bakışları sakin. Sanki son bir kez yoklama alıyor, kimin sağ salim yoluna koyulduğunu kendi içine yazıyordu.
Güneş iyice yükselmeden hemen önce, Saniye etrafına bakındı. Kalabalık seyrelmişti; geriye birkaç saate kadar iskeleye inip İstanbul vapurunu soracak olan Münevver ile Naciye kalmıştı. Bir kişi eksikti. Saniye ağaçların arasından aşağıya doğru yürüdü ve zeytinliğin alt sınırındaki gövdesi budaklı, yaşlı bir ağacın dibinde Karaca’yı gördü.
Orada, rüzgârın deniz kokusunu doğrudan getirdiği kıyıda tek başına çömelmişti.
Karaca —Zehra— sırtındaki yıpranmış koyu yün abayı ve haki cepkeni çıkarmış, düzgünce katlayıp ağacın düğümlü köküne bırakmıştı. Meşin fişekliğini çözüp üstüne koymuştu. Mavzerini de, mekanizması boşaltılmış hâlde yaşlı zeytin ağacının çatlak gövdesine yaslamıştı. İki yıldır elinin bir parçası gibi taşıdığı tüfek, şimdi gövdeye dayanmış sıradan, soğuk bir demir parçası gibi duruyordu.
Zehra, ayağının dibindeki küçük bez bohçayı açtı. İçinden, aylardır katlı durmaktan iz yapmış soluk çiçekli bir basma hırka çıkardı. Hırkayı giydi, manşetlerini bileklerine çekti. Sonra ince parmaklarıyla rüzgâr kokan koyu saçlarını ensesinde hızlıca toplayıp başına sade, beyaz kenarlı bir başörtüsü bağladı.
Saniye birkaç adım geride, kuru yapraklara basmadan durup seyretti.
Bir dakika içinde, İznik sırtlarının o suskun keskin nişancısı gitmiş, yerine kıyı kasabasından sıradan, yirmi iki yaşında bir genç kadın gelmişti. Yalnızca elleri —tüfek kayışından, kış ayazından ve barut isinden sertleşmiş ince, kemikli parmakları— bir de güneşten yanmış elmacık kemikleri o iki yılı ele veriyordu. Çömeldiği yerden doğrulurken bile gözü bir an alışkanlıkla aşağıdaki yola ve karşı sırta kaydı.
Saniye ağır adımlarla yanına yürüdü. Ayakkabısının altında birkaç kuru zeytin dalı çıtırdadı.
“Gidiyor musun?” diye sordu.
Zehra başını kaldırdı. Yüzünde ne sevinç vardı ne de pişmanlık; yalnızca uzun bir yolculuğun sonunda eşiğe varmış birinin derin yorgunluğu vardı.
“Gidiyorum Saniye Abla,” dedi. Sesi kısık ve ölçülüydü. “Karamürsel’e kadar kıyıyı tutarsam yarın akşama evde olurum. Ara yollardan giderim, kasabalara uğramam. Anam beni İstanbul’dan geliyor bilecek. Küçük kardeşim Emine’nin nikâhı var güzün.”
Saniye, başörtüsünün altından Zehra’nın alnına baktı; rüzgârdan ve güneşten yanmış teni, iki yılın bütün izini taşıyordu ama gözleri yeniden o eski, tetikte sükûnetine bürünmüştü. Şimdi babası İsmail Reis’in kıyıdaki küçük evine, ağ kokan avluya, annesinin sade mutfağına dönecek; sanki yüz yirmi adımdan tek kurşunla düşman gözcüsünü indirmemiş, İznik’te iki yaralıyı ateşin altından sırtlayıp çıkarmamış gibi oturacaktı.
“Baban iyi midir acaba?” diye sordu Saniye yavaşça. “Haber alabildin mi hiç?”
“Geçen ay Gemlik’te bir kayıkçıya rastladım,” dedi Zehra, gözlerini aşağıdaki mavi sulara çevirerek. “Karamürsel’den geliyordu. Beni tanımadı bile, şalvarlı abalı görünce. Laf arasında sordum; İsmail Reis’in evi ayaktaymış, Emine’ye de komşu mahalleden iyi bir kısmet çıkmış. Daha fazla sormadım.”
Saniye başını usulca salladı. İçinde acı bir hüzün kıpırdandı. “Münevver Abla’ya veda etmeyecek misin?”
“Az önce elini öptüm,” dedi Zehra. “Tek kelime etmedi. Yalnız ‘Yolun açık olsun’ dedi. O da anladı.”
Saniye yukarıya, zeytinliğin üst yamacına kısa bir bakış attı. Münevver sırtı ağaçlara dönük duruyordu; Naciye yanında, ocağın közlerini toprakla örtüyordu. Zehra’nın gözleri bir saniyeliğine Naciye’ye ilişti. 7 Eylül günü taş duvarın arkasında başörtüsünü çözüp kızın kanayan eline sardığı an sanki ikisinin de zihninden aynı anda geçti. Zehra bakışını hızla yere indirdi; gidip Naciye’ye sarılmayacaktı. Sarılırsa gitmek zorlaşır, bırakmak istediği kişi peşinden gelirdi.
Zehra bir adım yaklaştı, elini Saniye’nin koluna koydu. Parmakları ince ama şaşırtıcı derecede sertti. Sesi kısıldı ama bıçak gibi keskinleşti:
“Saniye Abla… İznik yolunda verdiğin sözü unutma. Ben o kadını bugün bu ağacın dibinde bırakıyorum. Bugünden sonra Karaca öldü. Ne ararsın ne sorarsın. O defteri de bir daha açmazsın.”
Saniye, göğsünün içindeki heybede duran yanık kenarlı defteri düşündü. En arka yaprağın iç kıvrımına, siyah muşambanın hemen dibine kurşun kalemle yazdığı o iki küçük kelime —Zehra, Karamürsel— sanki o an göğsünde ağırlık yaptı.
“Açmam,” dedi Saniye, sesi dingin ama kederliydi. “Sözüm söz. Kıyı yolu uzun, karanlığa kalma Zehra.”
Zehra, kendi adını Saniye’nin ağzından duyunca kirpiklerini hafifçe kırptı. İki yıldır kimse ona bu adla seslenmemişti; kendi adı bile kulağına başkasının eşyası gibi yeni geliyordu.
“Sağ ol abla,” dedi kısaca. “Hakkını helal et. İznik’te elini yaktığın gece… unutmam.”
Elini Saniye’nin kolundan çekti, başını hafifçe eğdi, küçük bohçasını koluna taktı ve zeytin ağaçlarının arasından aşağıya, Mudanya–Karamürsel kıyı yoluna doğru yürümeye başladı. Adımları uzun yürüyüşlere alışmış bir insanın ölçülü, sessiz adımlarıydı; ama omuzları soluk basma hırkanın içinde biraz daha daralmış, adeta kıyı kasabasından çarşıya inen sıradan bir genç kadının telaşsız yürüyüşüne bürünmüştü. Yalnızca her adımda yere sessizce basan ayakları eski nişancıyı ele veriyordu. Bir kez bile arkasına dönüp bakmadı. Beş dakika sonra, kıyıdaki alçak incir ağaçlarının ve sabah pusunun içinde bütünüyle kayboldu.
Saniye uzun süre yerinden kıpırdayamadı. Gözleri, yaşlı zeytin ağacının kökünde düzgünce katlanmış duran yıpranmış abaya, üstündeki boş fişekliğe ve gövdeye yaslı mavzere takılı kaldı. Lodos yaprakları çevirdikçe abanın üstüne gümüşi gölgeler düşüyordu. Sanki bir insan orada yalnızca adını değil, iki yıllık gölgesini de bırakıp gitmişti.
Aylar geçti.
1923’ün güneşli bir bahar sabahında, İstanbul bambaşka bir gürültüyle uyanmıştı. Lozan görüşmeleri sürerken ordu henüz bütünüyle terhis edilmemişti; ama şehrin üstündeki yıllar süren kurşuni kasvet dağılmış, sokaklarda zaferin ferahlığı, limanda bayrakların şakırtısı vardı. Haliç’in suyu berrak bir maviydi; martılar köprü korkuluklarına yakın, alçaktan uçuyor, Karaköy’den Eminönü’ne geçen kırmızı tramvayların çanları simitçilerin ve gazete müvezzilerinin bağırışlarına karışıyordu.
Münevver, üzerinde üsteğmen üniforması, göğsünde yeni takılan kırmızı şeritli İstiklal Madalyası’yla Galata Köprüsü’nden geçerken kalabalık kendiliğinden iki yana açılıyordu.
Üniforma ona ne bol ne dar geliyordu; omuzları dik, adımları dağ patikalarında yürüdüğü gibi ölçülü ve kesindi. Göğsündeki tunç madalya bahar güneşinde parlıyor, kırmızı şeridi haki kumaşın üstünde uzaktan bile seçiliyordu. Fesli ve şapkalı erkekler onu görünce durup başlarını eğiyor, tramvay pencerelerinden bakan birkaç kadın mendil sallıyor, dükkan önlerindeki çıraklar birbirini dürtüp fısıldaşıyordu.
Yanında Saniye vardı; üzerinde koyu renkli, sade bir bahar pardösüsü, başında düzenli bağlanmış bir örtü, elinde derisi yer yer aşınmış eski çantası. Öbür yanında, on sekiz yaşındaki Naciye yürüyordu. Naciye’nin yanaklarına son aylarda hafif bir renk gelmişti ama kalabalığın bakışları üstlerine çevrildikçe gözlerini köprü tahtalarına indiriyor, sol elini hâlâ ince yün şalının altına saklıyordu. Teyzesinin yarım adım gerisinden yürümek ona bir sığınak gibi geliyordu.
Köprünün ortasına yaklaştıklarında, altlarından geçen bir şehir hattı vapurunun beyaz dumanı korkulukların arasından yükselip havaya karıştı. Tam o sırada karşı yönden üç gazeteci koşarak önlerini kesti. İkisinin elinde küçük not defterleri ve kurşun kalemler vardı; geriden yetişen genç, gözlüklü fotoğrafçı ise üçayağını ve siyah körüklü fotoğraf makinesini taşıyordu. Nefes nefese durdular, etraflarında bir anda küçük bir halka oluştu.
“Hanımefendi, bir dakika! İkdam’dan geliyoruz, Tanin’den geliyoruz! İstanbul halkı sizi görmek istiyor. Birkaç söz söylemez misiniz? Kadınların bundan sonra cemiyetteki yeri ne olacak?”
Kalabalık hemen sıklaştı; bir balıkçı küfesini yere bıraktı, iki öğrenci kenardan başını uzattı, geçen bir arabanın sürücüsü dizginleri çekip yavaşladı.
Genç fotoğrafçı, “Efendim, yalnız bir poz!” diye telaşla üçayağı köprü döşemesine kurdu, makineyi vidalayıp siyah bez örtünün altına başını soktu. “Şöyle hafifçe güneşe doğru dönseniz… biraz da tebessüm buyursanız, yarınki ilk sayfa için…”
Münevver durdu. Ne güneşe doğru döndü ne de yüzüne yapma bir gülümseme yerleştirdi. Makineye doğru eğilmeden, ellerini iki yanında sakin bırakarak, omuzları dimdik biçimde doğrudan cam objektifin içine baktı.
O an, köprünün uğultusu bir saniyeliğine geri çekilmiş gibiydi. Saniye yanından Münevver’in profiline baktı: Güneş, komutanının rüzgârdan ve yokluktan çizgilenmiş alnına vuruyordu; gözlerinde ne övünme vardı ne de şöhret sevinci. Yalnızca iki buçuk yılın ağırlığını taşımış, eğilmeyi bilmeyen, insanın gözünün içine dosdoğru bakan o dingin ve kesin kararlılık vardı. Fotoğrafçı, örtünün altından başını çıkarıp bir an şaşkınlıkla baktı; başka bir şey istemeye cesaret edemeden lastik topu sıktı. Makinenin içinden keskin bir tık sesi duyuldu. Ardından hızlıca ikinci bir cam plaka sürüp bir kare daha aldı.
“Mükemmel oldu efendim!” dedi fotoğrafçı, alnındaki teri silerek. “Yarınki İkdam’ın ilk sayfasında çıkacak. Müsaade ederseniz birer baskısını da zatıalinize takdim edelim.”
Münevver başıyla kısa bir işaret verdi; fotoğraf işiyle oyalanmak istemediği belliydi. Saniye ise usulca bir adım öne çıkıp fotoğrafçıya alçak sesle, “Yarın öğleden sonra Babıâli’deki matbaaya uğrasam, o baskıdan iki kopya alabilir miyim?” diye sordu. “Biri kendisinde dursun, biri bende.”
Fotoğrafçı hararetle onayladı: “Elbette hanımefendi, adınızı bırakın yeter, öğleden sonra hazır ederiz.”
O sırada Tanin muhabiri kalemini kâğıda dayamış, sabırsızlıkla sorusunu yeniledi: “Efendim, okuyucularımıza ne söylemek istersiniz? Anadolu kadınının, İstanbul kadınının bundan sonraki vazifesi nedir?”
Münevver gözlerini muhabirin yüzüne dikti. Sesi kalabalığın içinde duru ve sert çıktı:
“Bunda şaşacak ne var?” dedi Münevver. “Vatan yalnız erkeğin omzunda durmaz. Cephede yan yana yürüdük; barışta da yan yana çalışacağız. Kadının yüzü açık gezmekle namusu eksilmez, asıl cehaletle eksilir. İstanbullu hanımlar da Anadolu’ya gidip kız çocuklarını okutsun.”
Kısa bir sessizlik oldu, sonra etraftaki kalabalıktan coşkulu bir alkış yükseldi. Birkaç kişi adını bağırdı:
“Yaşa Münevver Hanım!”
“Var ol üsteğmenim!”
Gazeteciler harıl harıl yazarken, yaşlı bir bey mendiliyle gözünün kenarını sildi. Naciye mahcup ama ışıl ışıl bir gururla teyzesine baktı; iki yıl boyunca dağlarda soğuktan titrerken, İznik’te kan kaybederken kimsenin görmediği o kadın şimdi bütün bir şehrin ortasında dimdik duruyordu. Naciye şalının altında sakladığı elini göğsüne bastırdı, içi bir anlık sıcak bir güvenle doldu.
Saniye ise bu gürültünün içinde garip, serin bir tedirginlik hissediyordu. Elleri çantasının sapında sıkıştı. Alkış çabuk yükselir, çabuk dinerdi. İnsanlar bugün köprünün ortasında durup bağırır, yarın sabah gazeteyi katlayıp kahve masasında bırakır, öbür gün kendi geçim derdine dönerdi. Alkışla ev ısınmazdı, alkışla ekmek alınmazdı. Münevver’in bir an bile gururlanıp adımlarını yavaşlatmaması, kalabalığın içinden bir an önce çıkmak ister gibi dosdoğru yürümesi Saniye’yi biraz rahatlattı; ama içindeki ince kaygı dağılmadı.
Aynı günün öğleden sonrasında, Eminönü’nün kalabalığını geride bırakıp Babıâli yokuşunu tırmandılar. Münevver, sabahki üniformanın içinde bile rahat değildi; dağda giydiği yamalı haki cekete alışmış omuzları, bu yeni, ütülü kumaşın ve sokakta durup kendisine bakan insanların altında hafifçe gerilmişti. Resmî bir binanın serin taş koridorlarından geçip yüksek tavanlı, sade bir odaya girdiklerinde ilk kez belli belirsiz bir nefes verdi.
Odada eski kâğıt, mor kopya mürekkebi ve cila kokusu vardı. Yüksek pencerelerden süzülen güneş ışığının içinde ince toz zerreleri dönüyordu. Geniş, koyu ceviz masanın ardında, kollarına siyah kolluk geçirmiş, kır saçlı, ağırbaşlı bir memur oturuyordu. Önünde kalın kayıt defterleri, yeşil kurutma kâğıdı ve pirinç bir hokka duruyordu.
Münevver’i üniformasıyla görünce memur derhâl ayağa kalkıp saygıyla yer gösterdi. Terhis evrakları kontrol edildi, kayıt defterinden adlar okundu, mühürler yavaş ve düzenli hareketlerle kâğıtlara basıldı.
Sonunda memur, dosyanın içinden ayrı bir kâğıt çıkardı; altındaki imzayı son bir kez gözden geçirip iki elinin ucuyla Münevver’in önüne doğru uzattı.
“Üsteğmenlik maaşınız bağlandı efendim,” dedi memur, sesinde gerçek bir hürmet vardı. “Büyük Millet Meclisi’nin kararı ve hizmet kaydınız mucibince tahsis edilmiştir. Her ay buradan tahsil edebilirsiniz. Allah sizden razı olsun.”
Münevver önüne uzatılan kâğıda uzun süre baktı. Üzerindeki harfleri, rakamları okuyamıyordu; ama ne olduğunu bütün ağırlığıyla biliyordu. Elleri dizlerinin üstünde kavuşuktu; kâğıda uzanmadı.
“Ben bu maaşı almayacağım,” dedi Münevver.
Odanın içinde çıt çıkmadı. Dışarıdaki sokaktan geçen bir faytonun nal sesleri pencere camından içeri süzüldü.
Memur şaşkınlıkla altın tel çerçeveli gözlüğünü düzeltti. “Nasıl efendim? Bir yanlış anlaşılma olmasın… Hakkınızdır, bizzat hizmetiniz karşılığıdır. Devletin size borcudur.”
“Vatan hizmeti parayla ölçülmez,” dedi Münevver, sesi tartışmaya yer bırakmıyordu. “Ben bu yola maaş için çıkmadım. Dağda gezerken kimseyle aylık pazarlığı yapmadım. Elim ayağım tutuyor, çalışır geçinirim. Bana bağlanan bu maaşı Hilal-i Ahmer’e —Kızılay’a— yazın. Yetim kalan çocuklara gitsin.”
Memurun elindeki kalem havada kaldı; yüzünde şaşkınlıkla karışık derin bir saygı belirdi.
Yanındaki iskemlede oturan Saniye dayanamayıp usulca Münevver’in koluna dokundu. İnce parmakları haki üniformanın kumaşını kavradı. Başını yaklaştırıp endişeli bir sesle fısıldadı:
“Münevver Abla… Bir düşün, acele etme. Savaş bitti, yarın ne iş bulacağız bilmiyoruz. İstanbul’da hayat ucuz değil, ev kirası var, kışı var. Naciye’nin eli sakat, yarın evlenecek, çocukları olacak… Sen de artık yirmi yaşında değilsin, omzun soğukta hâlâ sızlıyor. Bu maaşı geri çevirme. Kimsenin sadakası değil, kendi hakkın.”
Kapı yanındaki iskemlede oturan Naciye başını iyice önüne eğdi. Teyzesinin sözünün üstüne tek kelime edemezdi; ama şalının altında sakladığı sol elinin eksik parmakları o an soğuk bir sızıyla titredi. Saniye’nin haklı olduğunu içten içe duyuyordu, yine de teyzesinin gururunu kırmaktan korkuyordu.
Münevver başını çevirip Saniye’ye baktı. Gözlerinde ne öfke vardı ne de tereddüt; yalnızca o eski, bükülmez, inatçı gurur parlıyordu.
“İstiklal Madalyam bana yeter Saniye,” dedi yumuşak ama kesin bir sesle. “Devletin kasası zaten boş, memleket yeni kuruluyor. Anadolu’da babasız kalmış onca çocuk çıplak ayakla dolaşırken benim boğazımdan o para geçmez. Biz bugüne kadar el açmadan yaşadık, bundan sonra da yaşarız.”
Saniye’nin eli Münevver’in kolundan yavaşça düştü. O bakışı iyi tanıyordu; Oğulpaşa’da gece yürüyüş emri verirken de, İznik’ten sonra doktorun sargısını çözüp yeniden atına binerken de gözlerinde hep bu ışık olurdu. Israr etmenin faydasız olduğunu anladı, mendilini avucunda sıkıp sustu.
Memur, birkaç saniye masanın üzerindeki kâğıda baktı, sonra saygıyla ayağa kalktı.
“Emriniz baş üstüne hanımefendi,” dedi, sesi kısılmıştı. “Böyle bir feragat her gün görülen şey değildir. Hemen bağış tutanağını tanzim edeyim.”
Çekmeceden temiz bir resmî kâğıt çıkardı. Divit kalemiyle özenli satırlar hâlinde tutanağı yazdı; üsteğmenlik maaşının bizzat sahibinin rızasıyla Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne, şehit ve gazi yetimlerine harcanmak üzere devredildiğini kaydetti. Yeşil kurutma kâğıdını bastırdı, ardından küçük yuvarlak ıstampayı açıp Münevver’in önüne koydu.
Münevver dik duruşunu bozmadan sağ elini uzattı. Başparmağını mor mürekkebe bastırıp kâğıdın altına temiz, kararlı bir iz bıraktı. Saniye, o küçük mor parmak izinin kâğıda geçerken çıkardığı sessizliği yıllar sonra bile unutmayacaktı. Bir parmak izi, bütün bir geleceğin kapısını gururla ve geri dönüşsüz biçimde kapatmıştı. Memur ikinci nüshaya Saniye’nin şahit imzasını da aldı; Saniye kalemi tutarken parmakları soğumuştu.
Resmî daireden çıktıklarında güneş alçalmıştı. Babıâli yokuşundan Sirkeci’ye inerken gölgeleri kaldırım taşlarında uzuyordu. Sabahki o alkışlı şehir şimdi bambaşka bir hâle bürünmüştü; işinden çıkan memurlar, küfeli hamallar, fırından ekmek alıp evine yetişmeye çalışan insanlar kaldırımları doldurmuştu.
Galata Köprüsü’nü bu kez Karaköy yönüne geçtiler. Gazeteciler gitmişti. Köprüde yürüyenlerin çoğu artık yanlarından başlarını bile çevirmeden geçip gidiyordu. Yalnızca yaşlı bir simitçi, Münevver’in göğsündeki kırmızı şeritli madalyaya gözü ilişince başını eğip “Hayırlı akşamlar hanımefendi” diye mırıldandı. Münevver başıyla selam verdi. Saniye’nin sabahki serin sezgisi daha gün batmadan doğrulanmıştı: Şehir çabuk sevinir, çabuk alışır, çabuk unuturdu.
O akşamüstü, Karaköy meydanında ayrılık vakti geldi.
Rıhtıma yakın, tramvay yolunun hemen kenarındaki küçük taş meydanda durdular. Denizden esen akşam rüzgârı serindi; vapurların kömür dumanı, ıslak halat ve balık kokusu havaya sinmişti. İki buçuk yıl boyunca aynı çadırı, aynı samanı, aynı korkuyu paylaşan üç kadın, barışın içinde ilk kez kendi yollarına ayrılıyordu.
Münevver, Naciye’yle birlikte Tophane sırtlarında kiraladıkları küçük, tek odalı bir yere yerleşecekti. Oda güneş görmeyen dar bir sokaktaydı ama temizdi. Üstelik son günlerde yüzlerini güldüren bir haber de vardı: Naciye’ye mahalleden dürüst, sessiz bir gençle dünür çıkılmıştı. Naciye önce sol elindeki eksik iki parmaktan dolayı çekinmiş, “Beni böyle kim ister teyze?” diye fısıldamıştı; ama genç de ailesi de durumu duyunca “Vatan yolunda olmuş, başımızın üstünde yeri var” demişlerdi. Yakında sade bir düğün yapılacaktı. Münevver, yeğeninin yuvaya kavuşacağını bilmenin sessiz ferahlığını taşıyordu; kendisi içinse dikiş yahut çamaşır işi bulup geçinmekten başka hesabı yoktu.
Saniye ise Kasımpaşa’da, yokuşun başındaki dar sokakta tanıdık, yaşlıca bir terzinin yanında defter tutma ve biçki yardımcılığı işi bulmuştu. Savaş öncesi rüştiyede alışık olduğu kâğıt kalem düzenine dönecek, ölçüleri ve hesapları temiz bir deftere geçirecekti. Küçük bir oda kiralamıştı; kendi yağıyla kavrulacak, kimseye yük olmayacaktı.
Rıhtımda akşam rüzgârı Münevver’in ceketinin eteğini savururken, Münevver sol kolunun altında taşıdığı beyaz beze sarılı küçük paketi çıkardı: Kenarı 7 Eylül gecesi İznik’teki Hilal-i Ahmer çadırında devrilen gaz lambasının aleviyle yanıp büzüşmüş siyah muşamba defter.
Münevver paketi iki eliyle tutup Saniye’ye uzattı.
“Bu sende dursun Saniye,” dedi. Sesi akşam rüzgârında bile dingin ve kesin çıktı. “Benim okumam yok, sandığın dibinde rutubetten çürümesin. Sen kâğıdın kıymetini bilirsin. Gün olur biri çıkıp ‘Siz kimdiniz?’ diye sorarsa, çıkarır gösterirsin.”
Saniye paketi iki eliyle aldı. Parmakları bezin üzerinden bile defterin sertleşmiş, yanık sağ alt köşesini hemen tanıdı. İznik’te o sarı alevi çıplak avucuyla söndürdüğü gece elinin içinde kalan ince, beyaz yanık izi hâlâ oradaydı. Kırk üç kadının adı, şifrelenmiş köy harfleri, düşenlerin yanına çekilmiş ince çizgiler, Naciye’nin satırı ve en arka kapağın kıvrımında uyuyan o iki küçük kurşun kalem sözcüğü… Hepsi avuçlarının içindeydi.
Saniye çantasını açtı, paketi en dibe, yağmurun ve tozun erişemeyeceği yere dikkatle yerleştirdi.
“Emanetimdir Münevver Abla,” dedi, sesi hafifçe boğuklaşmıştı. “Gözüm gibi bakarım. Yarın da Babıâli’ye uğrayıp köprüdeki fotoğrafın baskısını alacağım; birini sana getiririm, biri bende kalır.”
“Zahmet etme,” dedi Münevver kısa bir baş hareketiyle; ama itirazında eski sertliği yoktu. “Naciye’nin nikâhından önce uğra, çay demleriz.”
Saniye dönüp Naciye’ye sarıldı, genç kızın iki yanağından öptü. “Düğün gününde yanındayım Naciye,” dedi gülümseyerek. “Çeyizini beraber toplarız.”
Naciye gözleri dolarak gülümsedi, sağlam sağ eliyle Saniye’nin elini sıktı. “Kapımız sana hep açık Saniye Abla. Arayı soğutma.”
Sonra Münevver ile Saniye karşı karşıya kaldılar. İkisi de uzun vedaları, gözyaşı dökmeyi sevmezdi. Kısa ama sıkıca kucaklaştılar; iki buçuk yılın sisini, açlığını, on dokuz günlük esaretin korkusunu ve ayakta kalmanın sessiz onurunu tek bir suskun sarılmaya sığdırdılar. Münevver’in sol omzuna dokunmamaya özen göstererek geri çekilen Saniye başını hafifçe eğdi.
“Yolun açık olsun Saniye,” dedi Münevver.
“Senin de Münevver Abla. Allah’a emanet olun.”
Ayrıldılar. İki kadın, biri Naciye’yle birlikte Tophane’ye, biri çantasını göğsüne yakın tutarak Kasımpaşa’ya doğru iki ayrı yokuşa vurdu. Batan güneşin son ışığı Münevver’in dik omuzlarına ve göğsündeki kırmızı şeritli madalyaya vuruyordu. İkisi de birkaç adım sonra dönüp arkasına baktı, birbirini kalabalığın içinde bir an daha gördü, sonra kendi sokağına saptı.
O bahar akşamı İstanbul’un ışıkları parlaktı. Gazeteler ertesi sabah Galata Köprüsü’nde çekilen o fotoğrafı ilk sayfadan basacak, Münevver’in eğilmeden kameraya bakan o dingin yüzü şehrin kahvehanelerinde elden ele dolaşacak, insanlar birkaç gün daha kahramanlık hikâyeleri okuyacaktı. Ne Tophane’nin dar odasına doğru yürüyen Münevver ile Naciye, ne çantasındaki yanık kenarlı defterle Kasımpaşa yokuşunu tırmanan Saniye, ne de Karamürsel’de babasının kıyı evinde sade başörtüsüyle sessiz bir hayata başlayan Zehra, yirmi bir yıl sonra bu şehrin karartma kâğıtları altında açlık ve unutkanlıkla üşüyeceğini; ve o siyah muşamba defterin bir kış sabahı yeniden masaya konacağını henüz bilmiyordu.